سلسله گفتار ﴿۱۹﴾ استاد جمالی درباره‌ی فرهنگ زنخدایی/سیمرغی/ارتایی/خرّمدینی ایران

پدیده‌ی، روند، بن زمان، نوآوری و ابداع و ابتکار است. فرهنگ ایران زمان را پدیده‌ای مرکب یا سنتزی از دو پدیده‌ی زاییدن و روییدن می‌دانست، رویشی زایشی یا زایشی رویشی. مفهوم اصل، مفهومی بود که از سنتز تخم گیاه و حیوان و انسان پیدایش می‌یافت. بدینسان روند شدن، روند افزایش یابی خدایان و چهره‌یابی آنها در رویش درخت هستی بود. روند زمان، روند فنا و گذرا و نیستی، آنگونه که از الهیات زرتشتی آغاز و به ادیان نوری رسید نبود، بلکه همیشه نو شوی از پیدایش زندگی خدا یا اصل در چهره‌های گوناگونش ملموس و شناخته می‌شد. رفتار واکنشی، زدودن اصالت از خود است! زال زر در شاهنامه می‌گوید؛ مرا تا به گیتی درون زنده‌ام / همه تخم نیکی پراکنده‌ام