FactGurus | BNR

“Kun je in een raffinaderij aan de knop draaien, vandaag wat meer diesel, morgen wat meer kerosine?” Die vraag kwam op na een debat in de Tweede Kamer, waar werd gesproken over het sturen van het raffinage proces in het geval van eventuele brandstof tekorten in de toekomst. In de praktijk ligt dat genuanceerd en vooral chemisch begrensd. Ruwe olie is scheikundig gezien een complex mengsel van vele verschillende koolwaterstoffen. Benzine, diesel en kerosine worden daaruit gescheiden op basis van hun kookpunten en molecuulgrootte. Diesel en kerosine komen allebei uit dezelfde zogeheten middenfractie, een gebied waar de samenstelling deels overlapt. Raffinaderijen kunnen binnen die middenfractie wel schuiven. Door het zogeheten “cut point” iets te verleggen, kun je een deel van de output verschuiven van diesel naar kerosine of andersom. Ook de keuze van de ruwe olie speelt een rol: sommige olietypen leveren van nature meer van het ene product dan het andere. Maar die speelruimte is beperkt en gebonden aan specificaties voor brandstoffen. Technisch gezien kan je bijsturen, en dat kan relatief snel, van enkele uren tot een paar dagen, maar het blijft marginaal. Het gaat om kleine procentuele verschuivingen, niet om het volledig omzetten van productie. Een raffinaderij kan niet “even” alleen diesel of alleen kerosine maken, omdat alle producten tegelijk uit dezelfde grondstof ontstaan; de verhoudingen liggen grotendeels vast in de chemie van ruwe olie.  Met dank aan BP raffinaderij RotterdamSee omnystudio.com/listener for privacy information.

“Zelfs als je je zomervakantie al maanden geleden hebt geboekt, is de prijs niet zeker en kunnen airlines achteraf extra kosten doorberekenen door duurdere kerosine.” Die claim duikt op in berichtgeving over stijgende reiskosten, maar haalt verschillende regels door elkaar. Bij pakketreizen mogen reisorganisaties onder voorwaarden prijzen aanpassen, bijvoorbeeld bij aantoonbaar hogere brandstofkosten. Dat kan, mits vooraf vastgelegd. Voor losse vliegtickets die je rechtstreeks bij een airline koopt, ligt dat anders. Europese regelgeving verplicht airlines om direct de volledige prijs te tonen, inclusief belastingen en toeslagen. Na aankoop mag die prijs in principe niet meer eenzijdig worden verhoogd, ook niet als brandstof later duurder wordt. Er zijn wel uitzonderingen en grijze gebieden. Nieuwe overheidsbelastingen kunnen soms alsnog worden doorberekend, en airlines kunnen indirect reageren op kostenstijgingen door bijvoorbeeld vluchten te schrappen, waardoor schaarste en hogere prijzen ontstaan voor andere tickets. Bovendien laat de praktijk zien dat regels niet altijd meteen worden nageleefd, zoals tijdens de coronacrisis. Met dank aan Paul Vaneker van EUCLAIMSee omnystudio.com/listener for privacy information.

Op social media gaan momenteel screenshots rond van dashboards die suggereren dat landen bijna zonder brandstof zitten. Zo zou Australië nog maar voor zo’n 20 dagen brandstof hebben, en zouden in Frankrijk honderden tankstations zonder diesel zitten. Het beeld dat daarbij ontstaat: acute tekorten en systemen die op instorten staan. De onderliggende cijfers geven een genuanceerder beeld. In Australië is de veelgedeelde teller gebaseerd op een model dat voorraad en verbruik tegen elkaar afzet, maar geen officiële of realtime meting is van de nationale beschikbaarheid. Bovendien draait brandstofvoorziening niet alleen om wat er in tanks zit, maar vooral om doorlopende aanvoer, logistiek en internationale handel. Het systeem is kwetsbaar, maar een aftellende klok betekent niet dat het land bij nul direct zonder brandstof zit. Ook de situatie in Frankrijk is minder alarmerend dan de screenshots doen vermoeden. Hoewel honderden tankstations tijdelijk zonder (of met beperkte) brandstof zitten, gaat het om een klein deel van de circa 11.000 stations in totaal. De tekorten worden vooral veroorzaakt door logistieke verstoringen en vraagpieken: lagere prijzen bij bepaalde pompen trekken extra klanten aan, waardoor juist daar sneller schaarste ontstaat. De dashboards tonen dus reële signalen, maar geen volledig beeld van de situatie. Ze meten symptomen van spanning in het systeem, niet een structureel of fysiek tekort.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Europa zou afhankelijk zijn van gasimport via de Straat van Hormuz. Die formulering dook recent op in nu.nl berichtgeving over een waarschuwing van de Europese Commissie om de gasvoorraden tijdig te vullen. Het beeld dat daarbij ontstaat: een kwetsbare energietoevoer die via één geopolitieke flessenhals loopt. De cijfers geven een genuanceerder beeld. Een deel van de wereldwijde LNG-handel passeert inderdaad de Straat van Hormuz, maar voor Europa gaat het uiteindelijk om iets meer dan 3 procent van het totale gasverbruik. Het grootste deel van het Europese gas komt via andere routes, waaronder pijpleidingen uit Noorwegen en LNG-leveringen uit onder meer de Verenigde Staten, Rusland en Qatar. Ook binnen Europa verschilt de blootstelling per land en verdwijnt de herkomst van gas grotendeels zodra het in het geïntegreerde netwerk stroomt. De waarschuwing van de Commissie blijkt daardoor minder te gaan over directe fysieke afhankelijkheid van één route, en meer over marktwerking: prijsrisico’s, timing van het vullen van voorraden en mogelijke paniek op energiemarkten.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vasten, zoals tijdens de ramadan, zou je lichaam “ontgiften”. Aan de hand van twee experts wordt uitgelegd waar het detox-idee historisch vandaan komt, wat wetenschap zegt over autofagie en leverenzymen, en waarom lever en nieren het echte ontgiftingswerk al doen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Nederlandse gasopslagen lopen snel leeg en op sociale media duiken grafieken op die suggereren dat het gas half maart op zou zijn. Met nog koude weken in het vooruitzicht klinkt dat als een bekend en ongemakkelijk scenario. Maar wat zegt die 25 procent eigenlijk echt? Hoe uitzonderlijk is dat in Europees perspectief, en betekent een lage voorraad automatisch dat de gaskraan straks dichtgaat? Achter de onrust schuilt een complexer verhaal over hoe gasmarkten werken, waarom opslagen nooit helemaal leeg raken, en waarom prijsbewegingen vaak meer zeggen dan voorraadpercentages. De cijfers geven reden tot aandacht, maar niet tot paniek — al zijn de gevolgen van sterke prijsschommelingen wel degelijk voelbaar. Is dit een reëel tekort, of vooral een dure winter die onnodig spannend wordt gemaakt?See omnystudio.com/listener for privacy information.

We maken de balans op van Trumps executive orders, één jaar na zijn herverkiezing. Wat leek op een radicale koerswijziging van migratie en klimaat tot TikTok en douchekoppen blijkt in de praktijk vaak juridisch begrensd, vertraagd of geblokkeerd. We lopen langs verschillende orders die vooral symbolisch waren, decreten die vastliepen bij rechters of het Congres, én voorbeelden van decreten die wél echt effect hebben.   See omnystudio.com/listener for privacy information.

"Als Amerika Groenland binnenvalt wordt het moeilijk om artikel 5 stand te laten houden" sprak demissionair minister- president Dick Schoof. Maar hoe is de praktijk achter die veelgebruikte NAVO-zin. Wie trekt er eigenlijk aan de bel bij een aanval op een NAVO-land, hoe snel komen ambassadeurs en militairen bijeen in Brussel, en waarom gaat artikel 5 nooit “automatisch” in werking? En hoe zit het met het Europese alternatief: artikel 42(7) van de EU, en waarom dat juridisch en politiek juist bij Groenland een grijs gebied is.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

NU.nl schreef onlangs over het dalende vruchtbaarheidscijfer wereldwijd en de mogelijke gevolgen daarvan. De voorbeelden kwamen vooral van ver weg, terwijl onduidelijk bleef hoe het ervoor staat in Europa en Nederland. Met cijfers van Eurostat en het CBS wordt ingezoomd op die blinde vlek: hoe laag het vruchtbaarheidscijfer hier inmiddels is, wanneer demografen spreken van very low of lowest-low fertility, en waarom landen die eenmaal in die zone belanden er nauwelijks nog uitkomen. Een beschouwende analyse van bevolkingskrimp, vergrijzing en de vraag of dit proces nog te keren is.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het Russische bedrijf Neiry beweerde vorige week  dat ze duiven hebben met hersenimplantaten, AI-chips, GPS en zonnepaneeltjes die 100× beter vliegen dan drones. Klinkt futuristisch, maar hoe dicht zit dit bij de wetenschap? Wat zeggen twee vooraanstaande neuro-professors? Wat kan hersenstimulatie bij dieren momenteel, en is al deze technologie dermate compact te verpakken en vervoeren door een duif? Zien de hangaars van defensie er straks uit als een duiventil?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

De Partij voor de Dieren stelde tijdens een debat dat de luchtvaart ongeveer 10% van onze totale CO₂-uitstoot veroorzaakt. Een stevig cijfer, maar klopt het ook? In deze factcheck duiken we in de officiële statistiek van het CBS, vergelijken we die met Our World in Data en bekijken we hoe groot het klimaateffect van vliegen nu écht is, inclusief de rol van waterdamp en niet-CO₂-factoren.  Daarnaast waren er afgelopen week ook berichten dat Apple functies uit de Apple Watch zou verwijderen om de Europese Digital Markets Act te ontwijken. Wat is daarvan waar? See omnystudio.com/listener for privacy information.

AI-generated country track ‘Walk My Walk’ tops US Billboard chart’. Met die kop wekten verschillende media de indruk dat de doorbraak van volledig digitale artiesten nu echt een feit is. Maar achter die belofte gaat een veel prozaïscher verhaal schuil: de nummer-1-positie blijkt afkomstig uit een nauwelijks gebruikte downloadlijst, waar een paar duizend aankopen al genoeg zijn om bovenaan te eindigen. Een voorbeeld van hoe snel een slimme marketingactie kan uitgroeien tot een wereldwijde headline over de opmars van AI-muziek.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Begin november werd het luchtruim boven Brussels Airport twee keer gesloten na meldingen van drones. Maar op alle beschikbare beelden is geen drone te zien. Wel een politiehelikopter. In deze factcheck: wat tonen de video’s echt, wat zeggen de tijdstempels en radarlogs, en hoe zit het met de overige details?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de uitzending van 21 oktober onderzochten we een uitspraak van Frans Timmermans tijdens het RTL-debat, waarin hij zei dat Nederland een voorbeeld kan nemen aan Spanje bij de afhandeling van asielaanvragen en de terugkeer van migranten. In deze factcheck bekijken we of dat klopt. We vergelijken de cijfers over uitzettingen en de duur van asielprocedures in beide landen, en bespreken de samenstelling van de groepen asielzoekers. Met gegevens van Eurostat en toelichting van VluchtelingenWerk Nederland.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Ursula von der Leyen claimt dat Europa de VS inhaalt en al vóórloopt op China in investeringen in cleantech. Maar klopt dat beeld? In deze factcheck hoor je hoe de cijfers echt liggen, en waarom die mooie claim misschien meer met slim framen te maken heeft dan met een Europese inhaalslag  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tijdens een persconferentie kondigde de regering-Trump aan dat de FDA artsen en verloskundigen gaat waarschuwen voor paracetamolgebruik tijdens de zwangerschap. Volgens Trump zou er een direct verband zijn tussen dit veelgebruikte middel en autisme. In deze aflevering van Factgurus onderzoeken we hoe vaak paracetamol eigenlijk wordt gebruikt door zwangere vrouwen, welke studies wél een statistisch verband laten zien, en waarom de meest robuuste onderzoeken dat verband juist ontkrachten. De conclusie: er zijn wel signalen die nader onderzoek verdienen, maar er is op dit moment geen robuust wetenschappelijk bewijs dat paracetamol tijdens de zwangerschap autisme veroorzaakt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wanneer krijg je een Nederlands paspoort als je in Nederland wordt geboren? VVD-Kamerlid Queeny Rajkowsky zei in een interview dat de regels onduidelijk zijn en strenger moeten. Maar hoe zit het eigenlijk? In deze aflevering leggen we uit wat de wet precies zegt, wat het verschil is tussen het jus soli- en jus sanguinis-principe, en wat de zogeheten Chavez-jurisprudentie wel en niet betekent. Met uitleg van migratierechtadvocaat Eva Bezem.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een recent gedeelde claim stelt dat er in Europa meer mensen sterven door hitte dan er in de VS door vuurwapens omkomen. Cijfermatig lijkt dat te kloppen: in 2023 zouden er naar schatting 70.000 hittedoden zijn geweest, tegenover bijna 47.000 vuurwapendoden in de VS. Maar de vergelijking is misleidend. Vuurwapendoden worden één voor één geregistreerd, hittedoden niet. Die zijn gebaseerd op modellen die oversterfte meten tijdens warme periodes. Als er op een hete dag meer mensen overlijden dan normaal, dan wordt het verschil deels toegeschreven aan hitte — vooral onder kwetsbare groepen. Maar dat betekent niet dat elk van die sterfgevallen direct door hitte komt. De getallen zijn dus geen harde tellingen, maar schattingen met ruime onzekerheidsmarges. De vergelijking tussen per-kogel getelde doden en per-weermodel geschatte sterfgevallen is daarom appels met peren.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er is vermoedelijk een met AI gemanipuleerde video uitgezonden in het NOS 20u Journaal, in een item over het Israël-Iran conflict. Het -wereldwijd veelgebruikte- fragment toont een explosie bij de toegangspoort van de Evin-gevangenis in Teheran, maar open source onderzoekers signaleren opvallende inconsistenties. De video lijkt namelijk exact overeen te komen met een bestaande winterfoto van de gevangenis, waarop onder andere bladloze planten zichtbaar zijn—iets dat niet past bij de zomercontext van het huidige conflict. Het beeld toont niet alleen overeenkomsten qua locatie van de camera, maar ook de hoek en compositie van het beeld. Ook vertoont de video kenmerken van AI-gegenereerde beelden, zoals objecten die plots verdwijnen en onnatuurlijke details. Hoewel er daadwerkelijk schade is aan gebouwen rond de gevangenis, wijkt dit vermeende camerabeeld van de poort duidelijk af van ander, geloofwaardig videomateriaal, en ontbreekt er foto materiaal van de toegangspoort na de vermeende explosie. De BBC en heeft de video inmiddels offline gehaald in afwachting van verdere verificatie. De verspreiding van nepvideo’s tijdens conflicten is geen nieuw fenomeen, maar de kwaliteit en overtuigingskracht zijn sterk toegenomen door nieuwe AI-tools. Naast hergebruik van oud beeldmateriaal duiken nu ook volledig gegenereerde video’s op, zoals van een zogenaamde Iraanse drone-aanval of een F-35-crash — vaak herkenbaar aan vreemde details of onlogische elementen. De vermeende AI-video in het NOS-journaal zou mogelijk de eerste keer kunnen zijn dat zo’n deepfake in een Nederlandse nieuwsuitzending terecht is gekomen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

SUV’s zouden steeds gevaarlijker worden voor voetgangers, omdat ze groter en hoger zijn dan ooit. Dat zeggen onder meer Nu.nl en Arjen Lubach, op basis van een rapport van Transport & Environment. Maar klopt dat wel? FactGurus spreekt met experts van Euro NCAP en TNO over de invloed van veiligheidseisen, de rol van marketing en de vraag of een compacte auto zoals de oorspronkelijke Renault 5 of oorspronkelijke Mini nog aan alle moderne regels zou kunnen voldoen. Ook hoor je waarom hoge motorkappen niet per se voortkomen uit veiligheidsnormen – en hoe een verhuisdoos vol sensoren geen reden is voor autobesitas.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In de Tweede Kamer klinkt de zorgwekkende uitspraak dat tienduizenden kinderen in Nederland in armoede leven. Klopt dat cijfer wel? FactGurus zoekt het uit met hulp van het Nederlands Jeugdinstituut. Verder aandacht voor een stevige claim van de Spaanse oppositieleider Feijóo, die zegt dat Spanje de meeste illegale migranten van Europa opvangt. Hoe verhoudt die bewering zich tot de feiten van Frontex en Eurostat? See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoe zeldzaam zijn zeldzame aardmetalen eigenlijk? China beheerst 90% van de raffinage van zeldzame aardmetalen, en met nieuwe exportrestricties wordt duidelijk hoe afhankelijk het Westen is van deze ‘kritieke materialen’. Maar zijn ze echt zo zeldzaam? En wat gebeurt er als Amerika zelf grondstoffen wint, ze naar China stuurt, en dan importheffingen gooit op het eindproduct? Rene Kleijn, hoogleraar toekomstbestendige grondstofvoorziening aan de Universiteit Leiden duidt de situatie rondom zeldzame aardmetalen in deze FactGurus.See omnystudio.com/listener for privacy information.

D66-Kamerlid Jan Paternotte beweerde vorige week op X dat Europa eventueel van Starlink af kan, dankzij Eutelsat als Europese tegenhanger. Maar klopt dat wel? Eutelsat mag dan van oorsprong Frans zijn, na de fusie met OneWeb is het bedrijf inmiddels grotendeels in voornamelijk aziatische handen en werkt nauw samen met Amerikaanse bedrijven — zelfs de productie en lancering van hun satellieten vindt grotendeels in de VS plaats. Een andere speler zou IRIS² zijn, het veelbelovende Europese alternatief dat vanaf 2030 operationeel moet zijn. Gaat dat op tijd lukken? Hoe zit het met de capaciteit, infrastructuur en Europese raketlanceringen?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Het bericht dat Europese reizigers steeds vaker in de problemen komen aan de Amerikaanse grens was afgelopen week op veel plekken te lezen. Duitsland zou zelfs het reisadvies hebben aangepast. Wat is er aan de hand? We spreken met visum-expert Hilde Cevaal over strengere controles, opvallende afwijzingen bij de grens — ook van mensen met een ESTA of zelfs een green card — en waarom social media daar een nieuwe rol in speelt. Gaat het om nieuwe regels onder Trump, of zijn de reizigers zélf het probleem?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een recente studie claimt dat menselijke hersenen evenveel microplastics bevatten als een plastic lepel. Maar klopt dat? Kritische wetenschappers zetten vraagtekens bij het onderzoek, vanwege dubbel gebruikte beelden, mogelijke contaminatie en een analysemethode die fout-positieve resultaten kan geven. Moeten de resultaten opnieuw getest worden?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Volgens Giorgia Meloni zou artikel 5 van het NAVO-verdrag, waarin een aanval op één lid als een aanval op allen wordt beschouwd, ook op Oekraïne van toepassing moeten zijn, zonder dat het land NAVO-lid is. Dit roept de vraag op of zo’n constructie überhaupt mogelijk is binnen de NAVO. Deskundige Dick Zandee van Clingendael legt uit dat dit niet haalbaar is en feitelijk neerkomt op een nieuw militair pact buiten de NAVO om. De kans dat zo’n verbond zonder Amerikaanse steun overeind blijft, is echter klein. Bovendien blijkt uit Meloni’s oorspronkelijke uitspraken dat het idee werd aangedragen door een journalist, en zij het slechts als werkbaarder dan andere opties beschouwde.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Na twee termijnen kan een ex-president niet opnieuw worden gekozen, maar is een terugkeer als vice-president mogelijk? En kan hij dan via het Vice Presidentschap alsnog President worden? Het 22e amendement verbiedt herverkiezing als president, maar zegt niets over het president mogen zijn, én het zwijgt over het vice-presidentschap. Onwaarschijnlijk of onmogelijk?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Denkt 20% van de Amerikanen echt dat de aarde plat is?In een uitzending van WNL op Zondag werd beweerd dat een aanzienlijk aantal Amerikanen gelooft dat de aarde plat is. Dit cijfer is afkomstig uit een YouGov-enquête uit 2018, maar werd verkeerd geïnterpreteerd. Hoewel sommige media spraken over 20%, bleek slechts 2% van de respondenten daadwerkelijk overtuigd van een platte aarde. De verwarring ontstond doordat twijfelaars en mensen zonder sterke mening werden opgeteld bij de groep die expliciet aangaf in de platte aarde te geloven. Opvallend is wel dat jongeren (18-24 jaar) minder stellig geloven dat de aarde rond is (66%) dan oudere generaties, maar dat wil niet zeggen dat ze er van overtuigd zijn dat hij plat is. Elon Musk onthult ‘grote fraude’ in de Amerikaanse bevolkingsadministratie?Musk claimde dat er meer Social Security-nummers (het Amerikaanse equivalent van een BSN) bestaan dan het aantal inwoners van de VS, en dat de database nog 6,5 miljoen 112-plussers telt. Hoewel de cijfers kloppen, wijst dit niet direct op grootschalige fraude. De Social Security-database bevat ook oude en inactieve nummers, bijvoorbeeld van overledenen en niet-burgers die ooit een SSN kregen. Dit administratieve probleem is al jaren bekend en komt voort uit het feit dat oude gegevens nooit systematisch zijn opgeschoond. Er kunnen onregelmatigheden zijn, maar Musk’s interpretatie van de data suggereert meer dan er -op dit moment- bewezen is.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Transavia-directeur Marcel de Nooijer stelt dat tot 80% van een vliegticket bestaat uit belastingen en heffingen. Maar klopt dat?  In aanloop naar de Duitse verkiezingen was er afgelopen zondag 'das Duell' tussen Olaf Scholz (SPD) en kandidaat Friedrich Merz (CDU). Deze laatste claimde dat onder kanselier Scholz 50.000 bedrijven failliet gingen en dat Duitsland economisch het slechtste presteert in Europa. Kloppen zijn aantijgingen?See omnystudio.com/listener for privacy information.

1. Branden in Los Angeles: Wat betekent ‘onder controle’? Wat zegt het percentage containment eigenlijk over de grootte of intensiteit van een brand, zoals die bij de Palisades Fires in Los Angeles? Een bosbrand expert legt uit dat het meer over de omtrek gaat dan over het daadwerkelijk doven van de brand, en waarom een hoge containment nog steeds risico’s kan betekenen, en dat een brand al uit kan zijn terwijl de containment nog laag is. 2. Zijn kant-en-klaarmaaltijden echt niet ongezonder dan zelf koken? Een opvallende claim van NU.nl stelt dat kant-en-klaarmaaltijden niet ongezonder zijn, want “bij zelf koken gebruik je ook zout”. Maar hoeveel zout zit er eigenlijk in deze maaltijden? En hoe verhoudt dat zich tot de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid? Een voedingscentrumexpert nuanceert de vergelijking en legt uit waarom kant-en-klaarmaaltijden gemiddeld genomen gezonder zijn dan vroeger, maar nog steeds minder gezond zijn dan zelf koken.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Hoeveel impact heeft de veestapel werkelijk op het stikstofprobleem in Nederland? Klopt het dat zelfs het volledig verdwijnen van de veestapel het probleem niet zal oplossen? Tijdens een uitzending van Sven Kockelman op Radio 1 was deze bewering van de Boer Burger Bewering te horen, en werd door milieu activist Johan Vollenbroek als onzin bestempeld. Ecoloog Wieger Wamelink van Wageningen University & Research duidt deze complexe kwestie.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Volgens Donald Trump en Elon Musk zou de bescherming van een vis (de deltaspiering) ervoor zorgen dat LA minder water krijgt dan het nodig heeft.   Deze deltaspiering heeft brak water nodig en woont in een rivierendelta bij San Francisco. Vanwege de belangrijke rol die de deltaspiering heeft in het ecosysteem is in 2007 besloten deze vis en zijn habitat te beschermen. Volgens Trump zorgt deze bescherming ervoor dat men zoet water in zee laat stromen, in plaats van het uit de rivier te pompen en via de State Water Project (SWP) van de San Francisco Bay Area naar zuid-Californië te laten stromen.   Los Angeles County importeert 90% van z’n drinkwater. 45% komt via de SWP, 35% uit de Colorado River, en een klein percentage uit lokaal grondwater.   Maar hoeveel water stroomt er minder naar Los Angeles door de bescherming van de deltaspiering? Zou de brandweer van LA beter z’n werk kunnen doen als deze spiering niet beschermd zou worden? Loopt Los Angeles County door dit kleine visje ‘more water than you can believe’ mis zoals Trump en Musk claimen?See omnystudio.com/listener for privacy information.

De voorspelling in onder andere het Parool dat AI een grote rol zou gaan spelen in het manipuleren van verkiezingen in 2024 bleek onjuist. Onderzoek van het Alan Turing Institute toont aan dat slechts 6% van desinformatie rond de Amerikaanse verkiezingen AI-gegenereerd was, waarvan de helft satirisch. Voor Europese verkiezingen werden slechts enkele virale AI-berichten gevonden. De angst voor AI-manipulatie bleek sterk overdreven, zoals de Financial Times stelde: “We were deepfaked by the fear of deepfakes.” Populariteit van de AfD versus historische nazi-regio’s De bewering van de Amerikaanse vice-president JD Vance dat de Duitse politieke partij AfD (Alternative für Deutschland) populair is in gebieden die ten tijde van de 2e wereldoorlog weerstand boden tegen de nazi’s, blijkt onjuist. Historisch onderzoek toont aan dat de NSDAP destijds door heel Duitsland populair was, en dat er geen duidelijke gebieden waren waar de NSDAP impopulair was. Omgekeerd zijn er gebieden waar de NSDAP destijds populair was, maar waar de AfD nu minder steun krijgt. See omnystudio.com/listener for privacy information.

Social media-platform X, is volgens velen sinds Musks overname en na de verkiezingen een rechtse echoput geworden. De Volkskrant noemt het zelfs een gevaar voor de democratie. Veel gebruikers stappen daarom over naar BlueSky, een alternatief dat als minder ideologisch wordt gezien. Maar hoe eenzijdig is X nu eigenlijk? Cijfers van PEW research laten een ander beeld zien dan wat de media ons doen geloven. Trump en de meldplicht voor auto-ongelukkenTrump zou de meldplicht voor crashes waarbij ADAS (hulpsystemen) betrokken zijn, willen schrappen. Volgens media zou dat zijn omdat Tesla van deze meldplicht af wil. Maar is Tesla werkelijk de enige die problemen heeft met deze manier van melden?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

De nuance ontbreekt soms in media waar voorbeelden niet altijd de volledige context schetsen. Zo lijkt het in het besproken NOS Journaal nieuwsitem alsof Italië uitzonderlijk streng is, terwijl alle Europese landen vergelijkbare regels hanteren wat betreft de manier waarop nationaliteit verkregen wordt bij geboorte.  In Europese landen wordt de nationaliteit bepaald door het jus sanguinis-principe, waarbij afkomst via ouders bepalend is, in tegenstelling tot het jus soli-principe, waarbij geboortegrond doorslaggevend is, zoals in de Verenigde Staten. Italië volgt dit patroon, net als Nederland, waar kinderen van immigranten niet automatisch de nationaliteit krijgen, tenzij een van de ouders die al bezit. Een referendum in Italië richt zich op het verkorten van de verblijfsduur vereiste voor naturalisatie van 10 naar 5 jaar. Voor jongeren rond hun 18e verandert het referendum niets, en dat maakt het opmerkelijk dat het journaal 3 minuten lang vertelt over 18 jarigen die niet de Italiaanse nationaliteit hebben.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wat gebeurt er als Europa geen toegang meer heeft tot het Amerikaanse GPS-systeem? In de podcast van Boekestijn & de Wijk wordt dit besproken en lijkt het erop dat we zelf geen systemen hebben die geschikt zijn voor defensie doeleinden. Maar klopt dit wel? Met Bas van der Hoeven van CGI bespreken we de technische mogelijkheden van de Europese Gallileo satellieten, kijken we naar de compatibiliteit tussen Galileo en andere systemen zoals GPS, de civiele en militaire toepassingen, en de technische voordelen van het versleutelde Galileo PRS-signaal. En wat zijn de uitdagingen rondom de implementatie van Galileo in Europese defensie-units en wat dit betekent voor Europa’s strategische autonomie?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Precies 100 jaar geleden was er een desinformatie campagne, die een verkiezing in Groot-Brittannië op zijn kop zette. Dit historische incident, de ‘Zinoviev-brief’ uit 1924, lijkt verrassend veel op de desinformatie waar we nu over horen. Het ging om een zogenaamd gelekte brief van de Russische communistische leider Zinoviev, gepubliceerd vier dagen voor de verkiezingen. De brief beweerde dat Britse communisten binnen de Labour Party werkten aan een communistische omwenteling in het Verenigd Koninkrijk. Dit zorgde destijds voor paniek en -volgens recente onderzoeken- de verkiezingsnederlaag van Labour. Uiteindelijk bleek de brief nep, al is nog altijd onduidelijk wie erachter zat. De parallellen met vandaag, waarin Russische desinformatie opnieuw vaak onderwerp van discussie is, zijn opvallend. Hoewel we ons nu veel zorgen maken over fake news op social media, blijkt uit onderzoek dat de impact hiervan relatief klein is. Historische desinformatie, zoals de Zinoviev-brief, lijkt een blijvende trend – maar dankzij moderne technologie kunnen we het vandaag de dag sneller ontkrachten, en heeft het minder effect.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tijdens een uitzending van het NPO programma 'Bar Laat' botsten Tweede Kamerlid Kati Piri en onderzoeker Jan van de Beek over het percentage asielzoekers met een uitkering. Van de Beek beweert dat 50 tot 75% van de statushouders een uitkering heeft, terwijl Piri dit tegenspreekt. Met data van het CBS kijken we in deze aflevering wie gelijk heeft en duidt het CBS de cijfers: de percentages verschillen per leeftijd en geslacht, en gemiddeld heeft 53% van deze groep een uitkering, maar hoe kloppend is die 75%.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In hoeverre zijn burgemeesters gebonden aan of zelfs gevangen in regels bij het toestaan van demonstraties? Is het überhaupt wel kloppend om het over 'toestaan' te hebben? Universitair hoofddocent Berend Roorda en advocaat Mariëtta Buitenhuis, leggen uit dat het demonstratierecht een groot goed is, maar niet een absoluut iets is en beperkt kan worden bij reële dreiging voor de openbare orde. Daarnaast wordt duidelijk gemaakt dat burgemeesters niet 'gevangen' zitten in jurisprudentie; er is een inspanningsverplichting om demonstraties binnen gehoor- en gezichtsafstand te houden, maar dit is geen resultaatverplichting, en daarom is 'gevangen zitten in jurisprudentie' niet helemaal een treffende verwoording.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Luc Stultiens en Tom van der Lee (GroenLinks-PvdA) uiten hun onvrede over een belastingteruggave van €26.000 aan mensen met een vermogen van meer dan €2 miljoen. Deze teruggave komt voort uit de box 3-regeling, waarbij mensen belasting betaalden over een fictief rendement van 6%, terwijl ze vaak minder rendement maakten dan dat. Dit is door de Hoge Raad als onrechtmatig beoordeeld, en nu wordt onterecht betaalde belasting terugbetaald. De teruggave heeft echter nauwelijks invloed op de koopkracht van de gewone burger, zoals vaak wordt gesuggereerd. Verder in deze fact gurus; Elon Musk, ondersteunt Donald Trump en beweert dat Californië stemfraude faciliteert door kiezers geen identificatie meer te vragen. Hoewel dit klopt, gaat de nieuwe wet pas in op 1 januari 2025 en heeft het geen invloed op de komende verkiezingen, een feit dat Musk niet vermeldde.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Een artikel van De Telegraaf stelt dat laadpalen langs snelwegen “bij bosjes” verdwijnen, en beweert dat snellaadstations steeds minder laadpunten hebben, terwijl het aantal gebruikers toeneemt. FastNed, een grote speler op de markt, zou hier volgens de krant een rol in spelen. Daarnaast zou vergunningsproblematiek aan de basis liggen van deze afname. Een tijdelijke beleidsregel heeft ertoe geleid dat sommige vergunningen werden ingetrokken, waardoor er inderdaad her en der snelladers moesten verdwijnen. De krantenkop suggereert echter een massale afname van laadpalen, wat in werkelijkheid slechts om twintig snelladers voor heel Nederland gaat.   Ondanks de beweringen in het artikel, zijn er in de afgelopen jaren juist meer snelladers bijgekomen, en het kabinet had plannen om de concurrentie tussen laadpaalaanbieders anders te reguleren, hoewel deze plannen nu onzeker zijn. Toch blijft de suggestie van een massale afname van laadpalen een punt van discussie. Wat er precies gebeurt, moet nog blijken uit kamervragen die vandaag beantwoord worden.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Trump beweerde tijdens het debat met Kamala dat Duitsland zijn vergroeningsplannen heeft laten varen en weer kolencentrales bouwt. Het Duitse ministerie van Buitenlandse Zaken reageerde via X dat 50% van de elektriciteit in Duitsland inmiddels uit hernieuwbare bronnen komt en alle kolencentrales tegen 2038 gesloten zullen zijn. Dit bericht, dat 15 miljoen keer werd bekeken, kreeg 10.000 reacties, waarbij velen betwisten dat het percentage hernieuwbare energie tussen de 20 en 30% ligt. Is het een flater van de Duitse MinBuZa? Verder in deze FactGurus;In Centraal-Europa wordt het noodweer in verschillende artikelen deels toegeschreven aan klimaatverandering. Echter de Volkskrant noemt het een samenloop van omstandigheden met een bijrol voor klimaatverandering, terwijl RTL Nieuws het een direct gevolg van klimaatverandering noemt. Welke van de twee klopt?  See omnystudio.com/listener for privacy information.

In deze aflevering van Fact Gurus worden twee onderwerpen besproken: The Guardian berichtte dat Tesla 500.000 bomen heeft gekapt voor de uitbreiding van hun Gigafactory bij Berlijn, wat volgens hen de hypocrisie van de groene economie blootlegt. Echter, de werkelijke situatie rondom deze bomenkap is complexer en biedt meer nuance dan het artikel suggereert. De Volkskrant publiceerde een fotoreportage over daklozen in de Verenigde Staten. Dit roept de vraag op hoe de situatie met dak- en thuislozen in Europa is, want het lijkt erop dat het om sommige vlakken in Europa zelfs nog slechter is.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Elon Musk waarschuwt op zijn platform, X voor een dreigende "population collapse," waarbij de wereldbevolking snel zou krimpen. Hoogleraar Hilde Bras van de universiteit Groningen vertelt dat recente cijfers van de Verenigde Naties wijzen op een andere realiteit: de wereldbevolking zal blijven groeien tot 2085 en daarna langzaam dalen. Sommige landen, zoals China en Japan, zullen echter aanzienlijke bevolkingsafnames ervaren. Dus hoewel Musk terecht wijst op uitdagingen door krimpende bevolkingen, is de term "collapse" misleidend. Uiteindelijk stabiliseren bevolkingen zich, en Musk's zorgen over arbeidskrachten en de noodzaak van AI en robotisering zijn best valide, maar een grote plotselinge instorting is onwaarschijnlijk.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Vorige week was Jacco Vonhof, voorzitter van MKB Nederland, te gast bij de Ochtendspits. De aanleiding was de nieuwe verplichting voor bedrijven met meer dan 100 werknemers om alle werkgerelateerde kilometers te registreren. Vonhof uitte zijn irritatie over deze extra administratieve last en chargeerde dat het bijhouden van deze kilometers meer CO2 zou uitstoten dan het zou besparen. Hoeveel CO2 stoot een datacenter eigenlijk uit om deze informatie op te slaan? Komt de eventuele besparing in de buurt van de energie die nodig is om de data van 5.4 miljoen werknemers op te slaan? *in de uitzending spreekt Frank van 200 gram co2 per 100 kilometer. Dit moet zijn 200 gram co2 per kilometer.  See omnystudio.com/listener for privacy information.

Overstroming op Vliegveld Mallorca Op 11 juni veroorzaakte een zware regenbui een overstroming op het vliegveld van Mallorca, wat leidde tot een tijdelijke stillegging van het vliegverkeer. Er vielen 35 liter per vierkante meter per uur, wat volgens het KNMI een flinke hoosbui kan worden genoemd. Maar het onderlopen van de duty free shops in de terminal, en enorme waterpartijen op het platform werd door iets anders veroorzaakt. Meteorosensitiviteit: bestaat dat uberhaupt? Meteorosensitiviteit, de invloed van weersveranderingen op het humeur en fysieke welzijn. Hoewel sommige mensen beweren gevoelig te zijn voor weersveranderingen, is er weinig wetenschappelijk bewijs om dit te ondersteunen. Veranderingen in luchtdruk en vochtigheid kunnen gewrichtspijn veroorzaken, maar er zijn geen uitgebreide studies die een duidelijke link tussen weersomstandigheden en stemmingswisselingen aantonen. Bestaat het dan wel?See omnystudio.com/listener for privacy information.

Tijdens de rechtszitting van Ali B kwamen screenshots van chatgesprekken naar voren, wat op sociale media leidde tot reacties over de mogelijkheid van vervalsingen en de beperkte verificatie van dergelijke bewijzen. Verificatie van screenshots van chat conversaties was eerder al een onderwerp toen in Mei een vrouw werd veroordeeld die chatberichten had vervalst, en op deze wijze een dwaling in de rechtspraak veroorzaakte waarbij een onschuldige man werd veroordeeld. Hoe Makkelijk is het om Chatberichten te Vervalsen? Het vervalsen van chatberichten is eenvoudig. Zonder technische kennis kunnen berichten aangepast worden door simpelweg een naam te veranderen in een bestaande (nep)conversatie. Daarnaast bestaan er diverse apps die het creëren van nepchatgesprekken vergemakkelijken. Dit betekent dat zelfs zonder fotobewerkingsvaardigheden, iedereen in staat is om overtuigende nepberichten te maken. Verificatie door het Openbaar Ministerie (OM) Volgens hoogleraar strafprocesrecht Joep Lindeman en Coen Hermans, landelijk officier cybercrime bij het OM, is de verificatie van chatgegevens via platformeigenaren zoals WhatsApp, Instagram, of TikTok niet eenvoudig. Deze platforms geven niet gemakkelijk toegang tot chatgegevens, wat de verificatie bemoeilijkt. Andere Verificatiemethoden De meest praktische manier om chatberichten te verifiëren, is door beide partijen in een gesprek te benaderen en hun versies te vergelijken. Dit is echter afhankelijk van het feit of beide partijen de berichten niet hebben verwijderd. In situaties waar berichten ontbreken, kan een vervalser beweren dat alleen de incriminerende berichten zijn verwijderd, wat verdere complicaties oplevert. Toelaatbaarheid van Niet-Geverifieerde Screenshots als Bewijs In theorie zijn niet-geverifieerde screenshots toelaatbaar als bewijs, maar het uiteindelijke besluit ligt bij de rechter. De rechter beoordeelt of het bewijs voldoende overtuigend is, vaak in combinatie met ander ondersteunend bewijsmateriaal. In Nederland is men zich bewust van de mogelijkheid van vervalste digitale bewijzen, en er wordt al jaren ervaring opgedaan met bijvoorbeeld DNA-materiaal, en computer hacking. Impact van AI op Bewijsmateriaal Met de opkomst van AI wordt het steeds moeilijker om echt van nep te onderscheiden. Zowel het OM als de rechtenfaculteit wijzen erop dat de procedures aan de voorkant streng moeten zijn om te voorkomen dat dit tijdens een rechtszaak een probleem wordt. De technische drempel om geloofwaardig beeld en geluid te creëren, wordt steeds lager, wat nieuwe uitdagingen met zich meebrengt. Beide experts twijfelen er niet aan, dat ondanks de focus op procedures, er toch een moment gaat komen dat AI gegenereerde (nep)bewijs in een zaak zal zitten. Conclusie Hoewel nepchatberichten zeker tussen het bewijsmateriaal kunnen zitten, is het onwaarschijnlijk dat een hele zaak wordt opgebouwd rond een niet-geverifieerd screenshot als enig bewijs. Er zal altijd ander ondersteunend bewijs nodig zijn om de betrouwbaarheid van chatberichten als bewijsmateriaal te waarborgen.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Wetenschapsjournalist Arnout Jaspers beweert dat het geen probleem zou moeten zijn om een plek te vinden voor kerncentrales in Nederland, omdat ze niet groter zijn dan een gemiddelde IKEA.  Feiten over de Grootte van Kerncentrales Uit een e-mail van Mark van Bourgoundien van de ANVS (Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming) blijkt echter dat Jaspers’ bewering niet klopt. Het ruimtebeslag van een kerncentrale varieert per type, maar over het algemeen zijn kerncentrales aanzienlijk groter dan een IKEA. Olkiluoto 3 in Finland: Het terrein binnen de hekken beslaat ongeveer 114.800 vierkante meter. Gemiddelde IKEA-vestiging: Ongeveer 30.000 vierkante meter, zoals de vestiging bij Amsterdam. Dit betekent dat Olkiluoto 3 bijna vier keer zo groot is als een gemiddeld IKEA-terrein. Daarnaast beslaat de kerncentrale in Borssele 46 hectare, oftewel 460.000 vierkante meter, wat 15 keer groter is dan een gemiddelde IKEA, waarbij Borssele aan het water ligt en geen ruimte nodig heeft voor koeltorens.  Als je ook nog koeltorens nodig hebt, komt er nog wel enkele tienduizenden m2 bij.Daarnaast heb je nogmaals een flink oppervlak nodig voor alle bouwlogistiek tijdens de bouwperiode. Dat bij elkaar maakt het ruimtebeslag aanzienlijk. Bij Hinkley Point C in het VK kun je goed op satellietbeelden zien dat momenteel het hele bouwterrein zelfs bijna 1 km2 (1.000.000 m2) meet. Conclusie Uiteraard neemt een kerncentrale veel minder ruimte in dan een windmolenpark maar de bewering dat een kerncentrale niet groter is dan een IKEA klopt niet. Kerncentrales nemen aanzienlijk meer ruimte in beslag, zelfs de kleinere types. Het is belangrijk om bij ruimtelijke ordening rekening te houden met de daadwerkelijke grootte en de benodigde faciliteiten van kerncentrales. Daarnaast vereist het bouwen van een kerncentrale in Nederland een zorgvuldige locatiekeuze die rekening houdt met veiligheids-, milieu- en infrastructuureisen. De strikte regelgeving en het toezicht door de ANVS zorgen ervoor dat alleen locaties die aan alle criteria voldoen -niet alleen of er genoeg meters beschikbaar zijn- in aanmerking komen voor de bouw van een kerncentrale.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er wordt vaak beweerd dat er een toename is van natuurrampen, zoals noodweer, overstromingen en bosbranden, en dat deze toename wordt toegeschreven aan klimaatverandering. Dit wordt genoemd in de context van stijgende verzekeringspremies en in nieuwsartikelen zoals bij Business AM en Nieuwsblad. Belangrijkste Database De belangrijkste bron voor data over natuurrampen is EM-DAT, de database van het Centre for Research on the Epidemiology of Disasters (CRED). Deze data wordt ook gebruikt door organisaties zoals de World Meteorological Organization. Betrouwbaarheid en Trends Onderzoekers van 'Our World in Data' hebben onlangs een artikel gepubliceerd waarin ze aangeven dat rampendatabases nu niet perfect zijn en vroeger nog minder betrouwbaar waren. Historisch gezien was er veel minder informatie beschikbaar over natuurrampen vanwege het gebrek aan internet, minder financiering, humanitaire hulp, en computers. CRED zelf bestaat pas sinds 1973 en beheert de EM-DAT database sinds 1988. Data Interpretatie De steile toename van natuurrampen in de database kan voor een groot deel worden toegeschreven aan de betere registratie van rampen door de jaren heen. Kleine en middelgrote rampen maken nu een veel groter deel uit van de dataset dan 40 jaar geleden. Hierdoor is het moeilijk te zeggen of er daadwerkelijk meer natuurrampen zijn. Data van voor 2000 wordt als onbetrouwbaar en incompleet beschouwd, en sinds 2000 is er geen duidelijke toename van het aantal natuurrampen. The increase in the number of disasters is partly a result of reporting bias - Our World in Data Evolutie van de registratie van natuurrampen De geobserveerde stijgende trend zou iemand kunnen doen geloven dat rampen tegenwoordig vaker voorkomen dan aan het begin van de eeuw. Echter, het trekken van zo'n conclusie op basis van deze grafiek zou incorrect zijn. In feite toont de figuur eigenlijk de evolutie van de registratie van natuurrampen in de loop van de tijd.See omnystudio.com/listener for privacy information.

Er wordt veel geschreven over de regelgeving in Europa, zo beweerde Ingrid Thijssen van VNO-NCW begin dit jaar dat er elke dag vijf pagina’s aan nieuwe regelgeving bijkomt in de EU.  Dimiter Toshkov, universitair hoofddocent aan de Universiteit Leiden en expert in Europese integratie en beleid, legt uit dat de EU vrij transparant is en dat het eenvoudig is om het aantal gepubliceerde beleidsdocumenten op te zoeken. Hij voerde een analyse uit, waarbij hij keek naar recente cijfers van de afgelopen vijf jaar. Uit zijn onderzoek blijkt dat er in vijf jaar tijd 919 wetgevende documenten zijn gepubliceerd, waaronder richtlijnen en verordeningen. Dit komt neer op gemiddeld één wet per twee dagen, ofwel een halve wet per dag. Als we echter kijken naar het aantal pagina’s per dag, in lijn met de bewering van Thijssen, blijkt dit aanzienlijk hoger te zijn. Toshkovs analyse laat zien dat als je het gemiddelde aantal pagina's per wet optelt, dit neerkomt op grofweg 10 pagina’s per dag. Dit is dus flink meer dan de vijf pagina’s die Thijssen noemde. Uiteraard kan het gemiddelde aantal pagina's per beleidsdocument verschillen, maar die 5 pagina's per dag, zoals de VNO-NCW voorzitter beweerde, komt al snel in beeld. Kanttekeningen bij de Cijfers Hoewel de cijfers significant zijn, moeten enkele belangrijke kanttekeningen worden gemaakt. Ten eerste bevatten deze documenten niet alleen regels, maar ook motivaties voor de invoering van de regels. Toshkov schat dat ongeveer een derde van elk document bestaat uit dergelijke motivaties. Daarnaast wijst Ton van den Brink, hoogleraar EU-wetgevingsvraagstukken aan de Universiteit Utrecht, erop dat niet elke nieuwe publicatie een geheel nieuwe wet betekent. Vaak betreft het aanpassingen van bestaande regels op basis van nieuwe inzichten, waardoor de lijst met regels niet alleen maar langer wordt, zoals een dergelijk getal het doet klinken. Bovendien zijn niet alle wetten van toepassing op alle burgers of bedrijven, het gaat ook om regelgeving voor niche situaties. Burden or Benefit? Een ander belangrijk punt is dat een deel van de regelgeving juist door de industrie zelf gewenst is om duidelijkheid te scheppen. Regelgeving wordt geassocieerd met negatieve belemmeringen, maar niet alle wetten zijn voor een bedrijf een 'last', wetten creëren ook een duidelijk speelveld.  Conclusie Samenvattend kan worden gesteld dat de uitspraak van Thijssen feitelijk juist is, zij het dat het aantal pagina’s nog hoger ligt dan zij aangaf. Er komen inderdaad ongeveer 10 pagina’s aan regelgeving per dag bij. Ondanks dat kwantificatie van regelgeving een interessante indicator is, is de vraag wel of het aantal pagina's de juiste manier is van naar de materie kijken -- de inhoud en de impact van de wetsdocumenten kunnen sterk variëren, en de hoeveelheid pagina's correleert niet 1 op 1 met de hoeveelheid (nieuwe) wetten. See omnystudio.com/listener for privacy information.