Lokmanya Tilak Kisse

जेव्हा एखादा मोठा आणि प्रसिद्ध नेता संकटात सापडतो किंवा त्याच्यावर खटला भरला जातो, तेव्हा त्याचे मोठे आणि श्रीमंत मित्र, करोडपती उद्योगपती त्याला वाचवण्यासाठी पैशांची मोठी मदत करतात. हे आपण अनेकदा बातम्यांमध्ये बघतो. पण लोकमान्य टिळकांची 'क्रेझ' आणि त्यांचा 'स्वॅग' इतका भयंकर होता की, त्यांना वाचवण्यासाठी चक्क लहान लहान शाळकरी मुलांनी सुद्धा आपला खाऊचा आणि खिशातला पैसा जमा केला होता! ही अतिशय भावुक आणि प्रेरणादायी गोष्ट आहे अठराशे सत्त्याण्णव सालची. जेव्हा ब्रिटिश सरकारने टिळकांच्या वाढत्या लोकप्रियतेला आणि त्यांच्या प्रखर लेखणीला घाबरून त्यांच्यावर राजद्रोहाचा अत्यंत भयंकर खटला दाखल केला होता. संपूर्ण हिंदुस्थान या बातमीने हादरून गेला होता. टिळकांना वाचवण्यासाठी आणि कोर्टात परदेशी मोठा वकील देण्यासाठी मुंबई आणि पुण्यात 'टिळक डिफेन्स फंड' सुरू करण्यात आला होता. त्यावेळी परशुराम धारपुरे नावाचा एक अवघ्या दहा-बारा वर्षांचा लहान मुलगा शाळेत शिकत होता. जेव्हा या मुलांना समजले की आपल्या लाडक्या 'टिळक महाराजांना' इंग्रज सरकारने खोट्या गुन्ह्यात पकडले आहे, तेव्हा त्या चिमुकल्या मुलांच्या डोळ्यांतही रागाने आणि दुःखाने पाणी आले. त्यांनी काय केले असेल? त्या लहान मुलांनी स्वतःच्या खिशातले खाऊचे, पेढे आणि गोळ्या खाण्यासाठी जमवलेले पैसे, जेमतेम काही आणे आणि दिडक्या गोळा केल्या. त्यांनी मित्रांसोबत मिळून एक मोठी रक्कम तयार केली आणि ती अत्यंत अभिमानाने आणि प्रेमाने 'टिळक डिफेन्स फंडाकडे' पाठवून दिली! विचार करा मित्रांनो, ज्या वयात मुलांना फक्त खेळाची आणि खाऊची चिंता असते, त्या वयातील मुलांच्या मनात या एका माणसाने देशभक्तीचे इतके भयंकर मोठे बीज रोवले होते. जेव्हा टिळकांना ही गोष्ट समजली, तेव्हा त्या पोलादी छातीच्या माणसाचेही डोळे नक्कीच पाणावले असतील. ब्रिटिशांच्या मोठ्या तोफा आणि बंदुका सुद्धा टिळकांना कधीच हरवू शकल्या नाहीत, कारण टिळकांचे रक्षण करण्यासाठी या देशातली लहान मुले सुद्धा आपली छाती पुढे करून ढाल बनून उभी होती! अशी अफाट आणि निस्सीम लोकप्रियता जगातल्या कोणत्याही पैशाने कधीच विकत घेता येत नाही...

आजकालच्या राजकारणात आपण पाहतो की अनेक लोक स्वतःच्या स्वार्थासाठी जाती-पातीचे राजकारण करतात, समाजात भांडणे लावतात आणि एकमेकांचा दुस्वास करतात. पण लोकमान्य टिळक हे खऱ्या अर्थाने एक जोडणारे आणि संपूर्ण समाजाला एकत्र आणणारे 'सुपर-हिरो' होते. तत्कालीन समाजामध्ये जेव्हा ब्राह्मण आणि मराठा असा भेद काही लोकांकडून मानला जात होता आणि वातावरण थोडे गरम झाले होते, तेव्हा टिळकांनी आपल्या अभ्यासातून आणि इतिहासाच्या दाखल्यातून लोकांचे डोळे कसे उघडले, याचा हा एक भन्नाट आणि अंगावर काटा आणणारा किस्सा आहे. एकदा काही लोक जातीभेदावर आणि श्रेष्ठ-कनिष्ठतेवर जोरदार चर्चा करत होते. त्या चर्चेत टिळक अचानक उभे राहिले आणि त्यांनी अत्यंत खणखणीत आवाजात सर्वांना शांत केले. ते म्हणाले, 'अरे मित्रांनो, तुम्ही आज जो हा ब्राह्मण आणि मराठा असा भेदाभेद मानत आहात, तो आपल्या मराठा साम्राज्याच्या आणि पेशव्यांच्या सुवर्णकाळात अजिबात अस्तित्वात नव्हता! हे सर्व खूळ आपण नंतर डोक्यात भरून घेतले आहे.' त्यांनी एक ऐतिहासिक आणि सत्य प्रसंग सर्वांना अत्यंत अभिमानाने सांगितला. ते म्हणाले, 'जेव्हा पुण्यात साक्षात श्रीमंत पेशव्यांच्या वाड्यात मोठे ऐतिहासिक भोजनसमारंभ आणि पंगती बसायच्या, तेव्हा तिथे ब्राह्मण सरदार आणि मराठा सरदार हे कोणत्याही भेदाभेदाशिवाय एकाच जागी, एकाच रांगेत आणि समोरासमोर बसून अत्यंत प्रेमाने जेवण करत असत! त्यांच्यात कोणताही उच्च-नीच असा भेदभाव नव्हता. आणि सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे, जर पेशव्यांच्या घरच्या कोणत्याही स्त्रीने किंवा माणसाने या पंगतीत कोणालाही जेवण वाढताना साधा दुजाभाव जरी केला, तर तो साक्षात पेशव्यांचा आणि त्या राज्याचा भयंकर मोठा अपमान समजला जात असे!' मित्रांनो, काय भयंकर मोठा आणि 'आय-ओपनर' विचार होता हा! टिळकांना आपल्या कार्यकर्त्यांच्या हेच गळी उतरवायचे होते की, जर आपल्याला इंग्रजांच्या गुलामगिरीतून खरोखरच मुक्त व्हायचे असेल आणि शक्तिशाली स्वराज्य मिळवायचे असेल, तर आपल्याला हा जातीपातीचा अहंकार आणि खोटा अभिमान कायमचा गाडून टाकावा लागेल. इतिहासाचा असा योग्य आणि सकारात्मक वापर करून तरुणांची मने एकत्र जोडण्याची आणि पेटवण्याची ही 'मॅजिक' फक्त आणि फक्त लोकमान्यांकडेच होती...

तुम्ही कधी वर्तमानपत्रातले लेख वाचले आहेत का? आजकालचे अनेक लेखक अत्यंत सुंदर, अलंकारिक आणि जड-जड शब्द वापरून लेख लिहितात, जे वाचायला तर खूप छान वाटतात, पण ते वाचून आपल्या अंगात अजिबात रक्त सळसळत नाही! पण जेव्हा लोकमान्य टिळक 'केसरी' या त्यांच्या स्वतःच्या वर्तमानपत्रात एखादा अग्रलेख लिहायचे, तेव्हा तो लेख वाचून लोकांच्या डोक्यात अक्षरशः स्वातंत्र्याची आग पेटायची आणि इंग्रज अधिकाऱ्यांच्या पायाखालची जमीन सरकायची! त्यांचे शब्द एखाद्या धारदार तलवारीसारखे किंवा बंदुकीच्या गोळीसारखे थेट काळजात घुसायचे. एकदा प्रसिद्ध लेखिका आणि समाजसुधारक काशीबाई कानिटकर यांनी टिळकांना याच विषयावर एक अतिशय मार्मिक प्रश्न विचारला. त्या म्हणाल्या, 'अहो लोकमान्य, तुम्ही इतके मोठे संस्कृतचे आणि गणिताचे गाढे विद्वान आहात, तरीही तुमचे केसरीतील लेख इतके साधे, थेट आणि कधीकधी अत्यंत कडक किंवा रांगड्या भाषेत का असतात? तुम्ही तुमच्या भाषेच्या सौंदर्याकडे किंवा व्याकरणाकडे थोडं लक्ष का देत नाही?' यावर टिळकांनी अत्यंत गंभीर चेहऱ्याने जे उत्तर दिलं, ते एका खऱ्या 'योद्ध्याला' शोभेल असंच होतं. टिळक म्हणाले, 'ताई, मी इथे काही साहित्याचे किंवा भाषेचे प्रदर्शन मांडायला बसलो नाहीये! माझा देश पारतंत्र्यात खितपत पडला आहे आणि माझ्या जनतेवर भयंकर अन्याय होतोय. जेव्हा मी केसरीचा अग्रलेख लिहायला बसतो, तेव्हा माझ्या अंतःकरणात रागाचा आणि संतापाचा एक भयंकर मोठा ज्वालामुखी उसळलेला असतो! मी खरोखरच तो राग आणि तो आवेश माझ्या अंगात अनुभवत असतो. आणि माझ्या काळजातली ती आग, ती स्वातंत्र्याची तळमळ माझ्या सामान्य आणि गरीब जनतेला अगदी त्यांच्या सोप्या आणि रांगड्या भाषेत समजली पाहिजे, हाच माझा एकमेव उद्देश असतो. शब्दांना सजवण्याच्या नादात जर माझा रागच लोकांपर्यंत पोहोचला नाही, तर त्या सुंदर भाषेचा मी काय करू?' मित्रांनो, याला म्हणतात खऱ्या देशभक्ताची 'पॅशन'! स्वतःच्या लेखणीला त्यांनी केवळ मनोरंजनाचे साधन न बनवता, संपूर्ण ब्रिटिश साम्राज्याला हादरवून सोडणारी एक जिवंत तोफ बनवली होती, म्हणूनच ते खऱ्या अर्थाने 'लोकमान्य' होते...

मित्रांनो, जर आजच्या काळात कोणाला राजकारणात मंत्रीपद मिळालं, तर तो काय करेल? साहजिकच, स्वतःसाठी एखादा मोठा बंगला मागेल, लाल दिव्याची गाडी घेईल आणि स्वतःच्या नातेवाईकांना मोठ्या नोकऱ्या लावून देईल! पण लोकमान्य टिळकांचे विचार या बाबतीत किती 'नेक्स्ट लेव्हल' आणि भन्नाट होते, हे ऐकून तुम्ही नक्कीच थक्क व्हाल. ही गोष्ट आहे जेव्हा ते इंग्लंडहून बोटीने परत भारतात येत होते. त्यांच्या सोबत त्यांचे एक स्नेही मोतीराम वेलेकर हे सुद्धा होते. गप्पांच्या ओघात वेलेकर यांनी टिळकांना विचारले, 'लोकमान्य, उद्या जर आपल्या देशाला खरोखरच स्वराज्य मिळाले, आणि नव्या सरकारमध्ये तुम्हाला जर 'शिक्षण मंत्री' म्हणजेच एज्युकेशन मिनिस्टर बनवले, तर तुम्ही सर्वात पहिली गोष्ट काय कराल?' आता कोणत्याही सामान्य माणसाला वाटेल की टिळक म्हणतील, 'मी गावोगावी मोठ्या इंग्रजी शाळा आणि कॉलेज उघडेन.' पण टिळक ते टिळकच! त्यांनी अत्यंत डोळे उघडणारे आणि क्रांतिकारक उत्तर दिले. ते अत्यंत आत्मविश्वासाने म्हणाले, 'जर राज्याचं शिक्षण खातं माझ्या हातात आलं, तर मी सर्वात आधी आपल्या जुन्या आणि पारंपरिक संस्था म्हणजेच कीर्तन, प्रवचन आणि पुराणे यांना पुन्हा एकदा जिवंत करेन आणि त्यांना हाय-टेक बनवेन! मी या इंग्रजी शाळांमधून शिकून बाहेर पडलेल्या उच्चशिक्षित आणि स्मार्ट तरुणांना फक्त कारकुनी नोकऱ्यांच्या मागे न पळवता, त्यांना थेट कीर्तनकार आणि प्रवचनकार बनवेन. ते हातात वीणा घेऊन उभे राहतील आणि आपल्या जुन्या ऐतिहासिक कथांमधून लोकांना स्वराज्याचे आणि स्वातंत्र्याचे कडक धडे देतील!' मित्रांनो, काय भयंकर भारी व्हिजन होतं हे! त्यांना माहित होतं की जोपर्यंत आपण लोकांच्या मनाला त्यांच्याच भाषेत आणि त्यांच्याच परंपरेतून भिडत नाही, तोपर्यंत खरी क्रांती घडू शकत नाही. आजचे पुढारी परदेशी संस्कृतीची कॉपी करण्यात धन्यता मानतात, पण शंभर वर्षांपूर्वी हा 'व्हिजनरी' माणूस स्वतःच्या मातीतील जुन्या शस्त्रांना नव्याने धार लावून देशाचा विकास कसा करायचा, याचे जणू 'मास्टरप्लॅन' बनवत होता...

मित्रांनो, आजच्या काळात आपण बघतो की राजकारणातला साधा नगरसेवक किंवा आमदार सुद्धा सत्तेसाठी आणि खुर्चीसाठी काहीही करायला तयार असतो. एकदा का सत्ता मिळाली की त्यांना करोडो रुपये, लाल दिव्याची गाडी आणि प्रचंड मोठा अहंकार पाहिजे असतो. पण जो माणूस या देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी अक्षरशः स्वतःच्या घराची आणि आयुष्याची होळी करत होता, त्या लोकमान्य टिळकांच्या मनात भविष्याबद्दल काय विचार होते, हे ऐकून तुम्ही खरोखरच त्यांच्या पायावर नतमस्तक व्हाल! एकदा एका अतिशय जवळच्या मित्राने आणि पत्रकाराने टिळकांना एक अत्यंत रंजक प्रश्न विचारला. तो म्हणाला, 'अहो लोकमान्य, तुम्ही रात्रंदिवस या देशासाठी इतके भयंकर कष्ट करत आहात, मंडालेच्या तुरुंगात सडत आहात. उद्या जेव्हा खरंच ब्रिटिशांना या देशातून हाकलून दिलं जाईल आणि आपल्याला संपूर्ण स्वराज्य मिळेल, तेव्हा तुम्ही स्वतःसाठी कोणतं मोठं पद घ्याल? तुम्ही या स्वतंत्र भारताचे पहिले पंतप्रधान होणार की राष्ट्रपती?' हा प्रश्न ऐकून लोकमान्य टिळक खळखळून हसले. त्यांच्या चेहऱ्यावर सत्तेचा साधा मोह सुद्धा नव्हता. त्यांनी अत्यंत प्रामाणिकपणे आणि शांत आवाजात उत्तर दिलं. ते म्हणाले, 'अरे मित्रा, राजकारण करणं किंवा सत्तेच्या खुर्चीवर बसणं हा माझा मूळ पिंडच नाहीये! माझ्या देशावर अन्याय होत होता, माझा देश अंधारात होता, म्हणून मला नाईलाजाने या राजकारणाच्या चिखलात उतरावे लागले. ज्या दिवशी या देशाला स्वातंत्र्य मिळेल आणि आपलं स्वराज्य स्थापन होईल, त्या दिवशी माझं काम संपेल! मी ही सगळी सत्ता आणि राजकारण या तरुण पिढीच्या हातात सोपवून देईन. आणि मी अत्यंत आनंदाने पुन्हा एकदा माझ्या फर्ग्युसन कॉलेजमध्ये जाईन, हातात खडू घेईन आणि कॉलेजच्या मुलांना गणिताचे अवघड नियम शिकवेन! किंवा माझ्या लायब्ररीत शांतपणे बसून वेदांवर आणि खगोलशास्त्रावर नवीन पुस्तके लिहीन!' मित्रांनो, काय महान विचार आहेत हे! याला म्हणतात खरा आणि निष्काम 'कर्मयोगी'. ज्या माणसाने देशासाठी सर्वस्व पणाला लावले, पण स्वतःसाठी साध्या एका खुर्चीचीही अपेक्षा ठेवली नाही, तोच माणूस खऱ्या अर्थाने या देशाचा अनभिषिक्त सम्राट आणि 'लोकमान्य' होऊ शकतो. अशी निस्वार्थी माणसं जगात पुन्हा होणे नाही...

कल्पना करा की तुमच्यावर एक अत्यंत गंभीर आणि भयंकर कोर्ट केस चालू आहे. उद्या कोर्टात काय होणार, तुम्हाला जेल होणार की मोठा दंड बसणार, या विचाराने कोणाचीही झोप उडेल ना? माणूस टेन्शनने अक्षरशः वेडापिसा होईल, वकिलांसोबत रात्रंदिवस बैठका करेल आणि इतर सर्व कामे सोडून देईल! पण मित्रांनो, लोकमान्य टिळकांचं डोकं आणि त्यांचं मन हे एखाद्या शांत आणि खोल महासागरासारखं होतं. ही गोष्ट आहे पुण्यातल्या ताई महाराज प्रकरणाची. या खटल्यामुळे टिळकांच्या आयुष्यात एक प्रचंड मोठं वादळ आलं होतं. त्यांच्यावर खोटे आरोप ठेवण्यात आले होते आणि त्यांना जामीन मिळवण्यासाठी सुद्धा खूप धावपळ करावी लागत होती. संपूर्ण घरात आणि वाड्यात एक अतिशय चिंतेचे आणि भीतीचे वातावरण पसरले होते. त्यांचे सर्व कार्यकर्ते आणि मित्र टेन्शनमध्ये होते. अशा या भयंकर आणि जीवघेण्या तणावाच्या परिस्थितीत, एक नवखा आणि उत्साही नाटककार तिथे आला. तो चक्क टिळकांना आपलं नवं कोरं नाटक वाचून दाखवण्याचा हट्ट करू लागला! आता साध्या माणसाने त्याला शिव्या घालून हाकलून दिलं असतं की, 'अरे वेड्या, इथे माझ्या जीवावर बेतलंय आणि तुला नाटकाची पडलीय?' पण टिळकांनी काय केलं? त्यांनी अत्यंत शांतपणे त्या नाटककाराला आत बोलावले. ते आपल्या आरामखुर्चीत बसले आणि त्यांनी तब्बल दोन तास पूर्ण लक्ष देऊन ते संपूर्ण नाटक ऐकून घेतले! एवढंच नाही, तर त्यांनी त्या नाटकातील चुका सुद्धा अत्यंत शांतपणे समजावून सांगितल्या. हे दृश्य बघून त्यांचे मित्र अक्षरशः थक्क झाले. त्यांनी विचारले, 'अहो लोकमान्य, उद्या आपल्या केसचा निकाल आहे, एवढं भयंकर टेन्शन असताना तुम्ही हे नाटक कसं काय ऐकू शकता?' तेव्हा टिळकांनी एक अतिशय सुंदर हसून उत्तर दिले. ते म्हणाले, 'अरे, केसचं जे काही व्हायचंय ते कोर्टात होईल. पण त्या एका चिंतेपायी मी माझं आजचं काम आणि माझं जगणं का थांबवू? संकटे येतात आणि जातात, पण माणसाने आपलं मन नेहमी शांत आणि स्थिर ठेवायला शिकलं पाहिजे.' मित्रांनो, याला म्हणतात खरी स्थितप्रज्ञता आणि 'सुपर-कूल' ॲटिट्यूड! संकटाच्या काळात घाबरून न जाता, स्वतःच्या मनावर एवढा भयंकर कंट्रोल ठेवणारा हा माणूस म्हणूनच इंग्रजांच्या लाखो संकटांना पुरून उरला...

आजकालच्या लोकांना वाटतं की लोकमान्य टिळक हे फक्त जुन्या विचारांचे आणि परंपरेला चिकटून राहणारे नेते होते. पण समाजातील जातीयता आणि अस्पृश्यता यावर त्यांचे विचार किती प्रॅक्टिकल आणि प्रगत होते, हे एका ऐतिहासिक किस्स्यातून समोर येतं! एकदा टिळक आपल्या मित्रांसोबत बसले होते आणि गप्पांच्या ओघात पेशवेकाळातील इतिहासावर चर्चा सुरू झाली. त्यावेळी टिळकांनी एक अतिशय रंजक आणि डोळे उघडणारी गोष्ट सांगितली. ते म्हणाले, 'पेशव्यांच्या काळात जेव्हा स्वारी निघायची, तेव्हा खुद्द श्रीमंत पेशव्यांचा मुख्य तंबू उभारण्याचा एक विशेष अधिकार महार समाजाच्या अधिकाऱ्याकडे असायचा. ती एक अत्यंत महत्त्वाची आणि मानाची जबाबदारी होती. एकदा एका मोहिमेवर असताना, नाना फडणवीस या वरिष्ठ आणि कडक मंत्र्याला वाटलं की एका अस्पृश्य माणसाने हा तंबू उभारणे योग्य नाही. त्यांनी जातीयतेच्या भावनेतून त्या महार अधिकाऱ्याला तंबू ठोकण्यास मनाई केली! तो शूर अधिकारीही अत्यंत स्वाभिमानी होता. त्याने हातातले तंबूचे दोर आणि खिळे तिथेच जमिनीवर आपटले आणि नानांना थेट तोंडावर सुनावले की, जर मी अस्पृश्य आहे, तर मग हा तुमचा तंबू तुम्हीच ठोका! आणि तो तिथून रागाने निघून गेला.' पुढे काय झालं माहितीय? जेव्हा ही गोष्ट साक्षात श्रीमंत माधवराव पेशवे यांना समजली, तेव्हा ते अत्यंत भडकले. त्यांनी नाना फडणवीस यांना कडक शब्दांत झापले आणि त्वरित त्या महार अधिकाऱ्याला अत्यंत सन्मानाने परत बोलावून त्याच्याच हातून तो तंबू उभारून घेतला! मित्रांनो, ही गोष्ट सांगताना टिळकांच्या डोळ्यांत एक वेगळीच चमक होती. त्यांना आपल्या कार्यकर्त्यांना हाच संदेश द्यायचा होता की, जेव्हा प्रश्न राज्याच्या किंवा देशाच्या हिताचा आणि एकजुटीचा असतो, तेव्हा हे जातीभेदाचे आणि अस्पृश्यतेचे बुरसटलेले विचार बाजूला ठेवावेच लागतात. खऱ्या नेतृत्वाला जात-पात दिसत नाही, तर फक्त माणसाची योग्यता आणि निष्ठा दिसते. शंभर वर्षांपूर्वी आपल्या अनुयायांना सामाजिक समतेचा असा प्रॅक्टिकल 'मास्टरक्लास' देणारे लोकमान्य हे खऱ्या अर्थाने एक दूरदृष्टी असलेले 'सोशल रिफॉर्मर' होते...

कल्पना करा, जगातल्या सर्वात मोठ्या आणि शक्तिशाली देशाच्या एका प्रसिद्ध वर्तमानपत्राने जर तुमच्यावर अत्यंत घाणेरडे आरोप केले, तुम्हाला 'दहशतवाद्यांचा बाप' म्हटलं, तर तुम्ही काय कराल? साहजिकच, तुम्ही घाबरून जाल किंवा घरात लपून बसाल. पण लोकमान्य टिळक हे कोणत्या मातीचे बनले होते, याची ही एक अत्यंत भन्नाट आणि अंगावर काटा आणणारी गोष्ट आहे! त्या काळात लंडनच्या 'द टाइम्स' या जगप्रसिद्ध वर्तमानपत्राचा एक अतिशय उद्धट आणि माजोरडा पत्रकार होता, ज्याचं नाव होतं व्हॅलेंटाईन चिरोल. या माणसाने एक पुस्तक लिहिलं आणि त्यात त्याने लोकमान्य टिळकांवर अत्यंत खालच्या पातळीवर जाऊन टीका केली. त्याने टिळकांना चक्क 'फादर ऑफ इंडियन अनरेस्ट' म्हणजे 'भारतीय असंतोषाचा आणि राजद्रोहाचा जनक' अशी उपाधी दिली. त्याला वाटलं होतं की हा भारतीय माणूस पुण्यात बसून काय करणार आहे! जास्तीत जास्त आपल्या केसरी पेपरमधून एक लेख लिहून निषेध नोंदवेल. पण मित्रांनो, टिळकांचा स्वॅगच काही वेगळा होता! त्यांनी नुसता निषेध नोंदवला नाही, तर त्यांनी थेट आपला गाशा गुंडाळला आणि बोटीत बसून ते साक्षात लंडनला, म्हणजे ब्रिटिशांच्या राजधानीत धडकले! तिथे जाऊन त्यांनी इंग्रज वकील नेमले आणि त्या माजोरड्या व्हॅलेंटाईन चिरोलला थेट लंडनच्या हायकोर्टातच खेचलं! विचार करा, केवढी मोठी डेअरिंग होती ही! ज्या ब्रिटिशांचं संपूर्ण जगावर राज्य होतं, त्यांच्याच देशात जाऊन, त्यांच्याच माणसावर खटला दाखल करण्याची हिंमत एका भारतीय नेत्याने दाखवली होती. जरी तो खटला इंग्रज न्यायाधीशांच्या पक्षपातीपणामुळे टिळक हरले असले, तरी त्यांनी संपूर्ण जगाला एक भयंकर मोठा मेसेज दिला होता. त्यांनी दाखवून दिलं होतं की, भारतीय लोक आता अन्याय सहन करणार नाहीत. जर तुम्ही आमच्या स्वाभिमानावर हात टाकलात, तर आम्ही थेट तुमच्या घरात घुसून तुमच्याच कायद्याने तुम्हाला चॅलेंज करू शकतो! एका धोतर आणि पगडी घातलेल्या माणसाने संपूर्ण ब्रिटिश साम्राज्याला कोर्टाच्या पिंजऱ्यात उभं करून जी धडकी भरवली होती, ती खऱ्या अर्थाने एक ऐतिहासिक आणि 'ब्लॉकबस्टर' घटना होती...

मित्रांनो, जर आज तुम्हाला कोणी विचारलं की लोकमान्य टिळक कोण होते? तर तुम्ही साहजिकच सांगाल की ते स्वातंत्र्यसैनिक होते, 'स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे' अशी गर्जना करणारे महान नेते होते. पण तुम्हाला माहित आहे का, की टिळकांचा अभ्यास आणि त्यांचं 'व्हिजन' हे फक्त भारतापुरतं मर्यादित नव्हतं, तर ते एका ग्लोबल आणि आंतरराष्ट्रीय लेव्हलचे विचारवंत होते! ही गोष्ट आहे त्यांच्या लंडनमधल्या प्रवासाची. तिथे एका मोठ्या सभेत काही ब्रिटिश पत्रकारांनी आणि विचारवंतांनी टिळकांना मुद्दाम डिवचण्यासाठी एक अवघड प्रश्न विचारला. ते म्हणाले, 'मिस्टर टिळक, तुम्ही भारतात फक्त राजकारण करता. पण जगात जे कामगारांचे आणि मजुरांचे प्रश्न आहेत, त्या 'लेबर मुव्हमेंट' बद्दल तुमचं काय मत आहे?' त्यांना वाटलं होतं की हा भारतीय माणूस यावर काय बोलणार! पण लोकमान्यांनी अत्यंत खणखणीत इंग्रजीत आणि जबरदस्त आत्मविश्वासाने जे उत्तर दिलं, ते ऐकून त्या गोऱ्या साहेबांची बोलतीच बंद झाली. टिळक अत्यंत करारी आवाजात म्हणाले, 'अरे मित्रांनो, जर माझा जन्म या इंग्लंडमध्ये झाला असता, तर मी नक्कीच इथल्या फॅक्टरीमध्ये राबणाऱ्या कामगारांचा एक मोठा 'लेबर लीडर' झालो असतो! मी त्यांच्यासाठी दिवसाला पंधरा ते वीस रुपये पगाराची मागणी करून इथल्या सरकारला सळो की पळो करून सोडलं असतं. पण दुर्दैवाने माझा जन्म हिंदुस्थानात झाला आहे. आणि माझ्या देशामध्ये तुमचा ब्रिटिश कामगार आणि आमचा मजूर यांची तुलनाच होऊ शकत नाही. कारण माझा संपूर्ण देशच तुम्ही इंग्रजांनी लुटून कंगाल केला आहे! माझ्या देशात कामगारच काय, पण संपूर्ण जनताच गुलामीत आणि गरिबीत खितपत पडली आहे. त्यामुळे तिथे आधी मला स्वराज्य मिळवावे लागेल, आणि मगच मी कामगारांच्या हक्कांबद्दल लढू शकेन!' काय भयंकर भारी आणि लॉजिकल उत्तर होतं हे! त्यांनी एकाच फटक्यात ब्रिटिशांना त्यांची जागा दाखवून दिली आणि हेही सिद्ध केलं की ते फक्त एक लोकल राजकारणी नव्हते, तर जगातल्या अर्थशास्त्राचा आणि कामगार चळवळीचा खोलवर अभ्यास असलेला एक अतिशय प्रगल्भ आणि 'स्मार्ट' माणूस होता. स्वतःच्या देशाची परिस्थिती आणि जागतिक राजकारण यांची सांगड घालण्याची ही बुद्धिमत्ता खरोखरच थक्क करणारी होती...

राजकारणात कधीकधी समोरून शत्रूने फेकलेला छोटासा तुकडाही कसा आपल्या फायद्यासाठी वापरायचा, हे लोकमान्य टिळकांकडून शिकलं पाहिजे! राजकारण म्हणजे फक्त भावनांच्या आहारी जाऊन घोषणा देणे नाही, तर तो एक बुद्धीचा डाव असतो. एकोणीसशे अठरा-एकोणीस च्या सुमारास ब्रिटिश सरकारने भारतीयांना शांत करण्यासाठी 'मँटेग्यु-चेम्सफर्ड सुधारणा' नावाचा एक कायदा आणला. या कायद्यानुसार भारतीयांना अत्यंत थोडे, म्हणजे नावालाच अधिकार मिळणार होते आणि खरी सत्ता इंग्रजांच्याच हातात राहणार होती. हे बघून भारतातले अनेक जहाल नेते प्रचंड भडकले. ते रागाने म्हणू लागले की, 'आम्ही हे भिकेचे तुकडे अजिबात स्वीकारणार नाही! आम्हाला संपूर्ण स्वराज्यच पाहिजे, नाहीतर आम्ही या सुधारणांवर पूर्ण बहिष्कार टाकू!' पण टिळक हे एक अतिशय प्रॅक्टिकल आणि हुशार मुत्सद्दी होते. त्यांनी एक भन्नाट आयडिया आणि 'मास्टरस्ट्रोक' काढला. त्यांनी आपल्या संतप्त मित्रांना समजावून सांगितलं की, 'अरे बाबांनो, राजकारणात ताठरपणा कामाचा नसतो. जर एखाद्या माणसाने तुमचे शंभर रुपये बुडवले असतील, आणि खूप भांडणानंतर तो तुम्हाला आज दहा रुपये परत देत असेल, तर तुम्ही काय कराल? ते दहा रुपये फेकून द्याल का? नाही! हुशार माणूस आधी ते दहा रुपये खिशात घालेल आणि मग उरलेल्या नव्वद रुपयांसाठी त्याची कॉलर पकडेल!' टिळकांनी लोकांना सांगितलं की, 'सध्या ब्रिटिश जे काही थोडेफार अधिकार देत आहेत, ते आपण स्वीकारले पाहिजेत. त्या अधिकारांचा वापर करून आपण आपली ताकद वाढवली पाहिजे, आणि मग त्या ताकदीच्या जोरावर उरलेलं संपूर्ण स्वराज्य खेचून आणलं पाहिजे!' मित्रांनो, काय भयंकर भारी स्ट्रॅटेजी आहे ही! याला 'Responsive Cooperation' किंवा 'प्रतियोगी सहकारिता' असं नाव दिलं गेलं. ब्रिटिशांना वाटलं होतं की भारतीय लोक भावनेच्या भरात हे नाकारतील आणि मग आपण मोकळे होऊ. पण टिळकांनी त्यांचा हा डाव त्यांच्यावरच उलटवला. जे मिळालंय ते पदरात पाडून घ्यायचं आणि पुढच्या लढाईसाठी हत्यार म्हणून वापरायचं, हे टिळकांचं 'पॉलिटिकल इकॉनॉमिक्स' खऱ्या अर्थाने 'नेक्स्ट लेव्हल' होतं. म्हणूनच त्यांना भारतीय असंतोषाचे जनक आणि राजकारणाचे चाणक्य म्हटले जाते...

जर आज तुम्हाला कोणी सांगितलं की, तुम्हाला एका मोठ्या सरकारी पदावर नोकरी मिळतेय, जिथे तुम्हाला लाखो रुपयांचा पगार, राहायला मोठा बंगला आणि नोकर-चाकर मिळतील, तर तुम्ही ती नोकरी सोडाल का? कोणीही वेडाच माणूस अशी नोकरी सोडेल, बरोबर ना? पण मित्रांनो, लोकमान्य टिळकांनी स्वतःच्या तरुणपणी नेमकी हीच 'वेडेगिरी' केली होती, आणि म्हणूनच आज आपण एका स्वतंत्र देशात श्वास घेत आहोत! जेव्हा बाळ गंगाधर टिळक यांनी आपलं बी. ए. आणि कायद्याचं शिक्षण पूर्ण केलं, तेव्हा त्यांच्या बुद्धिमत्तेची चर्चा संपूर्ण पुण्यात आणि इंग्रज सरकारमध्ये पसरली होती. ते गणितात आणि कायद्यात एवढे हुशार होते की, ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना खात्री होती की हा तरुण मुलगा पुढे जाऊन हायकोर्टाचा मोठा जज किंवा सरकारी अधिकारी बनेल. त्यांचे नातेवाईक आणि मित्र त्यांना सांगत होते की, 'बाळवंतराव, आता मस्तपैकी एखादी मोठी सरकारी नोकरी पकडा, भरपूर पैसे कमवा आणि आपलं आयुष्य आरामात सेटल करा.' पण टिळकांच्या डोक्यात पैशाची नाही, तर देशाच्या स्वातंत्र्याची आग पेटलेली होती! त्यांनी अतिशय ठामपणे आपल्या मित्रांना सांगितलं की, 'माझ्या शिक्षणाचा उपयोग मी या गोऱ्या साहेबांची गुलामी करण्यासाठी आणि स्वतःचे खिसे भरण्यासाठी अजिबात करणार नाही! माझा देश अज्ञानाच्या अंधारात झोपला आहे, त्याला जागं करणं हे माझं पहिलं कर्तव्य आहे.' आणि मग या माणसाने काय केलं? त्यांनी तो गलेलठ्ठ पगाराचा रस्ता लाथाडला आणि स्वतःच्या मित्रांसोबत मिळून 'न्यू इंग्लिश स्कूल' नावाची शाळा काढली. तिथे ते अत्यंत तुटपुंज्या पगारावर, काहीही पैसे न घेता मुलांना शिकवू लागले. एवढंच नाही, तर लोकांमध्ये देशभक्तीची आग पेटवण्यासाठी त्यांनी 'केसरी' आणि 'मराठा' ही वर्तमानपत्रे सुरू केली. विचार करा, ज्या माणसाला ब्रिटिशांच्या गाडीत दिमाखात फिरता आलं असतं, तो माणूस फाटके कपडे घालून, उपाशीपोटी आणि स्वतःच्या पायाला फोड येईपर्यंत देशासाठी रस्त्यावर फिरत होता. खरा 'हिरो' तोच असतो जो स्वतःच्या स्वार्थाची होळी करून देशाच्या भविष्यासाठी आपला आज जाळून टाकतो. टिळकांच्या त्या एका त्यागानं भारताच्या इतिहासाला जी कलाटणी दिली, ती जगातल्या कोणत्याही पैशाने विकत घेता आली नसती...

आज आपल्याला कोणत्याही विषयाची माहिती हवी असेल, तर आपण एका सेकंदात गुगलवर सर्च करतो आणि माहिती आपल्या डोळ्यांसमोर येते. पण शंभर वर्षांपूर्वी जेव्हा इंटरनेट नव्हतं, कॉम्प्युटर नव्हतं, तेव्हा लोकमान्य टिळकांचा मेंदूच एखाद्या सुपर-फास्ट सर्च इंजिनसारखा कसा काम करत होता, हे ऐकून तुम्ही खरंच थक्क व्हाल! ही गोष्ट आहे एकोणीसशे पंधरा सालची. नागपूरचे एक मोठे विद्वान आणि लेखक केशव लक्ष्मण दप्तरी हे महाभारताचे युद्ध नक्की कोणत्या काळात झाले, यावर एक अतिशय मोठा आणि कठीण ग्रंथ लिहीत होते. ते आपल्या या ग्रंथाची हस्तलिखित प्रत घेऊन लोकमान्य टिळकांना भेटायला पुण्यात आले. टिळकांनी तो ग्रंथ वाचला आणि त्यातल्या काही श्लोकांच्या अर्थावर त्यांच्यात सखोल चर्चा सुरू झाली. बोलता बोलता दप्तरी यांना 'आपस्तंब धर्मसूत्र' नावाच्या एका अत्यंत जुन्या आणि दुर्मिळ संस्कृत पुस्तकाची गरज भासली. आता अडचण अशी होती की, टिळकांच्या वाड्यात त्यांची एक स्वतःची प्रचंड मोठी लायब्ररी होती. त्या लायब्ररीत तब्बल पंच्याहत्तर ते ऐंशी भल्यामोठ्या लाकडी आल्माऱ्या, म्हणजेच कपाटे होती! आणि त्या कपाटांमध्ये हजारो पुस्तके अगदी ठासून भरलेली होती. सर्वात मोठी अडचण म्हणजे या पुस्तकांची कोणतीही यादी किंवा इंडेक्स तयार केलेला नव्हता. दप्तरी यांना वाटलं की आता हे एक पुस्तक शोधण्यासाठी या ८० कपाटांमध्ये कमीत कमी दोन दिवस तरी नक्कीच लागतील. पण मित्रांनो, तिथे टिळक होते! टिळक आपल्या जागेवरून उठले, कोणत्याही रजिस्टरमध्ये न बघता ते एका विशिष्ट कपाटाजवळ गेले. त्यांनी न चुकता त्या कपाटाचा दरवाजा उघडला, एक विशिष्ट रकाना निवडला आणि अवघ्या पंधरा सेकंदात ते दुर्मिळ पुस्तक बाहेर काढून दप्तरी यांच्या हातात ठेवलं! दप्तरी हे दृश्य बघून अक्षरशः वेडेच झाले. त्यांना समजलं नाही की हजारो पुस्तकांच्या गर्दीत या माणसाला हे पुस्तक नक्की कुठे ठेवलंय हे पाठ कसं असू शकतं? मित्रांनो, याला म्हणतात फोकस आणि प्रचंड अभ्यासाची ताकद! त्यांनी ती हजारो पुस्तकं नुसती शोभेसाठी ठेवली नव्हती, तर ती सगळी पुस्तकं त्यांच्या डोक्यात आणि मेंदूत अगदी योग्य फोल्डरमध्ये सेव्ह केलेली होती. म्हणूनच टिळक हे फक्त रस्त्यावर लढणारे नेते नव्हते, तर ते एकाच वेळी जगातले सर्वात मोठे विद्वान आणि चालते-बोलते ज्ञानकोश होते...

आजच्या काळात जर आपल्या समोर एखादा पिझ्झा, बर्गर किंवा आवडीची आईस्क्रीम आली, तर आपण स्वतःला कंट्रोल करू शकतो का? डॉक्टरने कितीही ओरडून सांगितलं की गोड खाऊ नका, तरी आपण गुपचूप एक तुकडा तरी खातोच! आपली जीभ आपल्या अजिबात ऐकत नाही. पण स्वतःच्या मनावर आणि जिभेवर शंभर टक्के ताबा कसा मिळवायचा, हे तुम्हाला लोकमान्य टिळकांकडूनच शिकावं लागेल. लोकमान्यांना आयुष्याच्या शेवटच्या टप्प्यात मधुमेहाचा अत्यंत कडक आजार जडला होता. त्यांच्या डॉक्टरांनी त्यांना गोड पदार्थ आणि इतर अनेक आवडत्या गोष्टी खाण्यावर अतिशय कडक बंदी घातली होती. त्यांना फक्त ठराविक आणि अतिशय बेचव असं पथ्याचं जेवण खावं लागायचं. आता एवढा मोठा नेता म्हटल्यावर त्यांच्या आजूबाजूला रोज पंचपक्वान्नांचे ताट यायचे. पण टिळकांनी आपल्या मनाचा असा काही निग्रह केला होता की, त्यांनी एकदा जे कडक पथ्य सुरू केलं, त्यानंतर त्यांनी वर्ज्य असलेल्या पदार्थांपैकी एका साध्या दाण्यालाही कधी चुकून हात लावला नाही! त्यांच्या ताटात कितीही भारी मिठाई असली, तरी त्यांची नजर तिकडे चुकूनही वळत नसे. पथ्याचे ते बेचव आणि उकडलेले पदार्थ ते अतिशय शांतपणे आणि मोठ्या चवीने खात असत. एकदा त्यांच्या घरातीलच एका व्यक्तीने त्यांना अत्यंत आदराने आणि कौतुकाने विचारलं, 'दादा, तुम्हाला हे असं रोज रोज बेचव आणि मिळमिळीत जेवण कसं काय आवडतं? तुम्हाला कधीच काही चमचमीत खावंसं वाटत नाही का?' तेव्हा लोकमान्यांनी हसून जे उत्तर दिलं, ते आजच्या पिढीने सुवर्णाक्षरांनी लिहून ठेवण्यासारखं आहे. टिळक अत्यंत सहजपणे म्हणाले, 'अरे बाबा, तुमच्यात आणि माझ्यात हाच तर मोठा फरक आहे. तुम्ही सगळे लोक फक्त खाण्याकरिता जगता, आणि मी मात्र केवळ माझ्या देशाला जिवंत ठेवण्यासाठी आणि जगण्याकरिता खातो!' मित्रांनो, हे वाक्य म्हणजे त्यांच्या आयुष्याचं खरं तत्त्वज्ञान होतं. जर टिळकांनी आपल्या जिभेवर इतका कडक ताबा ठेवला नसता, तर त्यांच्या आयुष्याच्या शेवटच्या दहा वर्षांतील ते भयंकर धावपळीचे आणि देशाच्या स्वातंत्र्याचे कार्य ते कधीच करू शकले नसते. स्वतःच्या शरीराला लाडवून ठेवण्यापेक्षा त्याला देशासाठी एका हत्यारासारखं कसं वापरायचं, हेच त्यांनी यातून दाखवून दिलं. खरं स्वातंत्र्य हे आधी स्वतःच्या इंद्रियांवर मिळवावं लागतं, हेच टिळकांचं खरं मोठेपण होतं...

मित्रांनो, जर तुम्हाला दवाखान्यात छोटीशी सुई जरी टोचली, किंवा मुंगी जरी चावली, तरी आपण केवढा आरडाओरडा करतो! इंजेक्शन घेताना तर चांगल्या चांगल्या धिप्पाड माणसांची सुद्धा भंबेरी उडते. पण आज मी तुम्हाला लोकमान्य टिळकांच्या आयुष्यातला असा एक प्रसंग सांगणार आहे, जो ऐकून तुमची छाती आश्चर्याने आणि आदराने थक्क होईल. एकोणीसशे चौदा सालची ही गोष्ट आहे. डॉ. बाळकृष्ण शिवराम मुंजे आणि दादासाहेब खापर्डे हे दोन मोठे नेते टिळकांना भेटण्यासाठी पुण्यात त्यांच्या वाड्यात आले होते. रात्रीची वेळ होती आणि गप्पागोष्टी सुरू होत्या. त्यावेळी टिळकांना मधुमेहाचा, म्हणजेच डायबिटीसचा भयंकर त्रास होता. या आजारामुळे त्यांच्या डोक्यावर अत्यंत वेदनादायक असे मोठे फोड वारंवार येत असत. आता यावर त्या काळात उपाय काय होता? तर ते फोड एका भयंकर जहाल अशा 'आसिड' ने चक्क जाळून टाकणे! विचार करा, जिवंत आणि नाजूक कातडीवर आसिड टाकल्यावर काय भयंकर वेदना होत असतील? जेव्हा डॉ. मुंजे तिथे बसले होते, तेव्हा त्यांनी स्वतः पाहिलं की टिळक आपल्या डोक्यावरच्या त्या भयंकर फोडांवर स्वतःच्या हाताने ते जहाल आसिड लावून ते जाळून टाकत होते. ते दृश्य पाहून डॉक्टर मुंजे यांच्याच काळजाचा ठोका चुकला. ते स्वतः एक डॉक्टर असूनही त्यांना ते बघवेना. त्यांनी अत्यंत कळवळून टिळकांना विचारले, 'अहो लोकमान्य, या आसिडने तर भयंकर आणि असह्य अशा वेदना होतात. तुमची कातडी अक्षरशः जळतेय. तुम्ही हा एवढा भयंकर त्रास कसा काय सहन करू शकता?' यावर टिळकांच्या चेहऱ्यावर वेदनेचा साधा एक लवलेशही नव्हता, ना त्यांच्या कपाळावर आठी होती. त्यांनी अत्यंत शांतपणे आणि एका स्थितप्रज्ञ योग्यासारखं उत्तर दिलं. ते म्हणाले, 'डॉक्टर, एकदा का आपण ठरवलं की ही गोष्ट आपल्या उपचारासाठी आवश्यक आहे आणि ती आपल्याला करायचीच आहे, मग ती कितीही वेदनादायी असली तरी ती मुकाट्याने सहन केलीच पाहिजे! त्यात रडत बसण्यात काय अर्थ आहे?' मित्रांनो, याला म्हणतात खऱ्या अर्थाने पोलादी छातीचा माणूस! ज्या माणसाने स्वतःच्या शरीरावरचे फोड आसिडने जाळताना कधी साधा 'आह' शब्द काढला नाही, तो माणूस इंग्रजांच्या लाठ्या-काठ्यांना आणि त्यांच्या भयंकर तुरुंगवासाला कसा घाबरेल? शरीरापेक्षा मनाची ताकद आणि विलपॉवर किती प्रचंड असू शकते, याचा हा जगातला सर्वात मोठा धडा लोकमान्यांनी आपल्याला दिला आहे. म्हणूनच ते ब्रिटिशांसाठी एक न हरवता येणारं मोठं वादळ होते...

कधी तुम्ही दहा हजार लोकांच्या गर्दीत उभे आहात, आणि अचानक तिथे एक भयंकर मोठी हाणामारी सुरू झाली, तर काय होईल? समोरून खुर्च्या फेकून मारल्या जात आहेत, लोकांच्या हातात मोठमोठ्या लाठ्या-काठ्या आहेत, डोकी फुटून रक्त वाहतंय! अशा वेळी कोणत्याही माणसाची पहिली रिअ‍ॅक्शन काय असेल? साहजिकच, जीव वाचवण्यासाठी मागच्या दाराने पळ काढणे! पण मित्रांनो, एकोणीसशे सात सालच्या सुरत काँग्रेसच्या ऐतिहासिक अधिवेशनात जेव्हा असाच भयंकर राडा झाला, तेव्हा तिथे एक माणूस एखाद्या जिवंत ज्वालामुखीसारखा आणि हिमालयासारखा अविचल उभा होता! तो काळच असा होता की काँग्रेसमध्ये मवाळ आणि जहाल असे दोन कट्टर गट पडले होते. वातावरणात प्रचंड टेन्शन होतं. टिळक जेव्हा भाषण करण्यासाठी मंचावर उभे राहिले, तेव्हा मवाळ गटाच्या लोकांनी त्यांना खाली खेचण्याचा प्रयत्न केला. अचानक गर्दीतून कुणीतरी एक जड आणि भलीमोठी कोल्हापुरी चप्पल मंचावर भिरकावली! ती चप्पल सुरेंद्रनाथ बॅनर्जी आणि फिरोजशहा मेहता यांना लागली. आणि मग जे काही घडलं, ते एखाद्या ब्लॉकबस्टर सिनेमातल्या भयानक फाईट सीनपेक्षाही भयंकर होतं! हजारो लोक हातात लाठ्या घेऊन एकमेकांच्या अंगावर धावून गेले. मंचावरची तोडफोड सुरू झाली. टिळकांच्या बाजूला असणारे त्यांचे तरुण आणि धिप्पाड समर्थक वेगाने मंचावर आले. त्यांनी टिळकांच्या सभोवताली एक मानवी भिंत उभी केली आणि ते अत्यंत काळजीने ओरडले, 'लोकमान्य, खाली उतरा! ते लोक तुम्हाला ठार मारतील! आपला जीव महत्त्वाचा आहे, चला इथून!' पण टिळकांनी काय केलं असेल? त्यांनी तो बचाव पूर्णपणे नाकारला! ते त्या टेबलवर पाय रोवून, छाती काढून आणि हात बांधून अगदी ताठ मानेने उभे राहिले! त्यांच्या डोळ्यांतून अक्षरशः आगीच्या ठिणग्या उडत होत्या. ते प्रचंड खणखणीत आवाजात गरजले, 'माझा इथे बोलण्याचा कायदेशीर अधिकार आहे आणि तो मी गाजवणारच! मला जर माझ्याच देशासाठी मरण येणार असेल, तर मी पाठीत वार खाऊन पळ काढणाऱ्या भ्याड माणसासारखा पळणार नाही! मी इथेच उभा राहीन!' त्यांचा तो भयंकर अवतार आणि ती नजर बघून हातात लाठ्या घेऊन मंचावर आलेल्या गुंडांचीही हवा गुल झाली आणि त्यांची पावलं तिथेच थबकली! मित्रांनो, स्वतःच्या जीवावर बेतलेलं असतानाही जो माणूस एक इंचही मागे हटत नाही, तोच माणूस खऱ्या अर्थाने देशाचा नेता बनू शकतो. संकटाच्या डोळ्यांत डोळे घालून मृत्यूलाही चॅलेंज देण्याची ही 'डेअरिंग' फक्त लोकमान्य टिळकांमध्येच होती...

आजच्या काळात तुम्ही अनेक राजकीय पुढाऱ्यांच्या भव्य मिरवणुका पाहिल्या असतील. करोडो रुपयांच्या लग्झरी गाड्या, आजूबाजूला बंदुका घेतलेले शेकडो सिक्युरिटी गार्ड्स, आणि पैसे देऊन बोलावलेली गर्दी जी त्यांच्या नावाच्या घोषणा देत असते. हा सगळा खोटा आणि पैशाचा दिखावा असतो. पण मित्रांनो, जेव्हा लोकांचं एखाद्या नेत्यावर निस्सीम आणि खरं प्रेम असतं, तेव्हा काय चमत्कार घडतो, हे ऐकून तुमच्या अंगावर नक्कीच काटा येईल! ही गोष्ट आहे बेळगाव आणि नागपूरच्या प्रवासातील. लोकमान्य टिळकांचा त्यावेळी संपूर्ण हिंदुस्थानावर असा काही दबदबा होता की इंग्रज सरकारला त्यांच्या नावाचीच दहशत वाटायची. एकदा टिळक नागपूरच्या रेल्वे स्टेशनवर उतरले. त्यांना पाहण्यासाठी अक्षरशः वीस ते पंचवीस हजार लोकांचा प्रचंड जनसागर तिथे उसळला होता. स्टेशनबाहेर टिळकांना घेऊन जाण्यासाठी एक अतिशय सुंदर सजवलेली आणि दोन घोड्यांची एक मोठी बग्गी उभी होती. टिळक त्या बग्गीत जाऊन बसले. पण पुढच्याच सेकंदाला तिथे उपस्थित असलेल्या हजारो तरुण कॉलेजच्या विद्यार्थ्यांनी, उच्चशिक्षित डॉक्टरांनी आणि वकिलांनी त्या बग्गीला गराडा घातला. त्यांनी अत्यंत आदराने पण हट्टाने गाडीवानाला खाली उतरायला लावलं आणि त्या गाडीला जुंपलेले दोन्ही घोडे चक्क सोडून दिले! होय, त्यांनी जनावरांना बाजूला काढलं आणि त्या उच्चशिक्षित तरुणांनी त्या जड बग्गीचे दांडे स्वतःच्या मजबूत खांद्यावर घेतले! हे बघून टिळक अत्यंत भावुक झाले. ते हात जोडून वारंवार त्या तरुणांना विनंती करत होते, 'अरे माझ्या पोरांनो, हे काय करताय? मला हे अजिबात मान्य नाही! मी एक साधा माणूस आहे. तुम्ही जनावरांचं काम का करताय? मला खाली उतरू द्या!' पण त्या तरुणांच्या डोळ्यांत एक वेगळीच आग आणि भक्ती होती. ते मोठ्या अभिमानाने ओरडून म्हणाले, 'लोकमान्य! तुम्ही आमच्या देशाच्या स्वातंत्र्याचं एवढं मोठं ओझं स्वतःच्या खांद्यावर वाहत आहात, तर आम्ही तुमचा रथ दोन पावलं आमच्या खांद्यावरून ओढू शकत नाही का? हे आमचं काम नाही, तर ही आमची देशसेवा आहे!' आणि मग 'लोकमान्य टिळक विजय असो' आणि 'वंदे मातरम' च्या प्रचंड आणि गगनभेदी घोषणांनी तो संपूर्ण परिसर दुमदुमून गेला. बाजूला उभे असलेले ब्रिटिश पोलीस अधिकारी हे दृश्य बघून अक्षरशः थरथर कापत होते. त्यांना समजलं होतं की, जो माणूस लोकांच्या मनावर असा राज्याभिषेक करून बसलाय, त्याला जगातलं कोणतंच सरकार किंवा तुरुंग कधीच हरवू शकत नाही! सत्ता आणि पैशाने लोक विकत घेता येतात, पण असा 'देवदूत' होण्यासाठी आयुष्यभर देशासाठी जळावं लागतं, हेच टिळकांनी सिद्ध केलं...

आजच्या काळात आपण बघतो की, जो माणूस फाडफाड इंग्रजी बोलतो, एकदम स्टायलिश आणि ब्रँडेड विदेशी कपडे घालतो, त्यालाच आपण जगातला सर्वात 'स्मार्ट' आणि 'मॉडर्न' माणूस समजतो. आपल्याला आपली मातृभाषा बोलण्याची किंवा आपले पारंपरिक कपडे घालण्याची कधीकधी लाज वाटते. पण शंभर वर्षांपूर्वी लोकमान्य टिळकांनी स्वतःच्याच मुलीला या विषयावर जो एक जबरदस्त धडा शिकवला होता, तो ऐकून तुमचे डोळे नक्कीच उघडतील! त्या काळात मुलींना शाळेत पाठवणं किंवा त्यांना शिक्षण देणं हे खूप दुर्मिळ आणि धाडसाचं काम होतं. पण टिळक हे अत्यंत पुढारलेल्या विचारांचे होते. त्यांनी आपल्या मुलीला, म्हणजे ताईला, अतिशय प्रेमाने शाळेत घातलं होतं. काही दिवसांनी ताईला इंग्रजी भाषेचा आणि युरोपियन जीवनशैलीचा प्रचंड आकर्षण वाटू लागलं. ती घरी आली आणि अत्यंत आत्मविश्वासाने टिळकांना म्हणाली, 'दादा, मला आता हे कंटाळवाणे गणित आणि अवघड संस्कृतचे श्लोक नाही शिकायचे! मला आता फक्त इंग्रजी भाषा शिकायची आहे. आणि मला हे आपले साधे कपडे सुद्धा नकोत, मला विलायती लोकांसारखे भारी कपडे घालायचे आहेत!' आता कोणत्याही सामान्य बापाला वाटलं असतं की आपली मुलगी किती 'फॉरवर्ड' विचार करतेय. पण टिळक म्हणजे विचारांचा पक्का पाया असलेला माणूस! त्यांनी हातातील लेखणी खाली ठेवली आणि अत्यंत गंभीर पण शांत आवाजात ते आपल्या मुलीला म्हणाले, 'बाळा, इंग्रजी भाषा शिकण्याला माझा अजिबात विरोध नाही. पण स्वतःच्या घराचा पाया कच्चा ठेवून, दुसऱ्याच्या घरावर मजला बांधण्यात काहीच शहाणपण नसतं! तू एक भारतीय मुलगी आहेस. जोपर्यंत तुला स्वतःची संस्कृती, स्वतःची भाषा आणि अवघड गणितासारखे विषय पक्के समजत नाहीत, तोपर्यंत नुसती विदेशी भाषा शिकून तू काय तीर मारणार आहेस? आधी स्वतःच्या मुळांशी घट्ट जोडलेली राहा!' आणि कपड्यांबद्दल तर त्यांनी तिला अर्थशास्त्राचा एक भयंकर मोठा धडाच दिला. ते म्हणाले, 'जेव्हा तू एक विदेशी कापड विकत घेतेस, तेव्हा तू फक्त कपडा घेत नाहीस, तर तू तुझ्याच देशातल्या गरीब विणकराच्या तोंडचा घास काढून तो लंडनच्या श्रीमंत व्यापाऱ्यांच्या खिशात टाकतेस! हे पाप मी माझ्या घरात तरी होऊ देणार नाही!' मित्रांनो, काय क्लिअर 'व्हिजन' होतं त्या माणसाचं! खरा 'स्वॅग' म्हणजे दुसऱ्याची आंधळेपणाने कॉपी करणं नाही, तर स्वतःच्या मातीचा आणि संस्कृतीचा अभिमान बाळगून मग संपूर्ण जगाशी स्पर्धा करणं होय. टिळकांना आपल्या देशातली तरुण पिढी 'वेस्टर्न' नको होती, तर ती खऱ्या अर्थाने 'ग्लोबल' आणि तरीही 'इंडियन' हवी होती...

आजकालच्या कोणत्याही मोठ्या पुढाऱ्याला किंवा मंत्र्याला भेटायचं असेल, तर किती मोठी लाईन असते! आजूबाजूला कडक सिक्युरिटी असते, बाउन्सर असतात, आणि एखाद्या गरीब माणसाने जर आत जाण्याचा प्रयत्न केला, तर त्याला अक्षरशः धक्के मारून बाहेर काढलं जातं. बरोबर ना? पण लोकमान्य टिळकांचा 'दरबार' कसा होता, याची ही एक डोळ्यांत पाणी आणणारी गोष्ट आहे. अमरावतीच्या मुक्कामात टिळकांना भेटण्यासाठी अख्ख्या शहरातल्या मोठ्या वकिलांची, श्रीमंत व्यापाऱ्यांची आणि राजकारण्यांची प्रचंड मोठी गर्दी जमली होती. सगळे लोक एकदम भारी कपडे घालून टिळकांशी चर्चा करण्यासाठी वेटींग रूममध्ये बसले होते. टिळकांचे स्वयंसेवक अतिशय कडक शिस्तीत दारावर पहारा देत होते. इतक्यात तिथे एक अतिशय गरीब, काळाकभिन्न आणि हाडाचा सांगाडा झालेला कुणबी शेतकरी आला. त्याच्या अंगावर एक जुनी फाटकी कांबळी होती, डोक्याला मळकट पागोटे होते आणि पायात चप्पल सुद्धा नव्हती. त्याच्या हातात एक छोटीशी मळकी पुरचुंडी होती. तो स्वयंसेवकांना हात जोडून म्हणाला, 'बाबांनो, मला माझ्या टिळक महाराजांना भेटायचं आहे, मला आत सोडून द्या.' त्या स्वयंसेवकांनी त्याला रागाने हाकलून दिलं आणि म्हणाले, 'ए वेड्या, चालता हो इथून! महाराज आत मोठ्या लोकांशी महत्त्वाच्या कामावर बोलत आहेत. तुझ्यासारख्या भिकाऱ्याला वेळ नाहीये त्यांच्याकडे!' हा सगळा आरडाओरडा आत बसलेल्या टिळकांच्या कानावर गेला. ते ताडकन आपल्या खुर्चीवरून उठले आणि थेट दारापाशी आले. त्या गरीब शेतकऱ्याला पाहताच त्यांचे डोळे रागाने लाल झाले, पण तो राग त्या शेतकऱ्यासाठी नव्हता, तर स्वतःच्याच कार्यकर्त्यांसाठी होता! त्यांनी कार्यकर्त्यांना कडक शब्दात झापलं आणि म्हणाले, 'अरे मूर्खांनो, तुम्हाला लाज नाही वाटत? आपण हे जे काही स्वराज्याचं युद्ध लढतोय ना, ते या आत बसलेल्या श्रीमंतांसाठी नाही, तर याच गरीब शेतकऱ्यांसाठी लढतोय! तोच माझ्या देशाचा खरा मालक आहे!' मग टिळकांनी अत्यंत प्रेमाने त्या शेतकऱ्याचा हात पकडला, त्याला थेट आत नेलं आणि स्वतःच्या शेजारी मऊ गादीवर बसवलं. त्या शेतकऱ्याने थरथरत्या हाताने आपली ती मळकट पुरचुंडी उघडली. त्यात ज्वारीच्या लाह्या आणि काही साधे दाणे होते. त्याने ते प्रेमाने टिळकांपुढे ठेवले. जगातल्या मोठ्या मोठ्या देणग्या लाथाडणाऱ्या टिळकांनी तो ज्वारीचा प्रसाद अत्यंत आनंदाने आणि आदराने स्वीकारला. त्यांनी त्या शेतकऱ्याची त्याच्या शेतीबद्दल आणि पावसापाण्याबद्दल प्रेमाने चौकशी केली. मित्रांनो, तो शेतकरी बाहेर आला तेव्हा त्याच्या डोळ्यांतून घळाघळा पाणी वाहत होतं. त्याला वाटत होतं की आज आपण साक्षात देवाला भेटून आलो. याला म्हणतात खरा 'लोकमान्य'! ज्या नेत्याचे पाय जमिनीवर असतात आणि ज्याचं काळीज गरिबांसाठी धडधडतं, तोच खऱ्या अर्थाने लोकांच्या हृदयावर राज्य करू शकतो...

मित्रांनो, कल्पना करा की तुम्ही पहिल्यांदाच भारताबाहेर गेला आहात. तो काळ एकोणीसशे विशीच्या आसपासचा आहे. तुम्ही साक्षात लंडन शहराच्या मध्यभागी उभे आहात. आजूबाजूला गगनचुंबी इमारती आहेत, आणि रस्त्यावर भयंकर वेगाने धावणाऱ्या भल्यामोठ्या मोटर गाड्या आणि घोडागाड्यांची प्रचंड गर्दी आहे. असं दृश्य बघून कोणाचीही भंबेरी उडेल ना? रस्ता ओलांडायचा नुसता विचार जरी केला तरी अंगाला घाम फुटेल! लोकमान्य टिळक जेव्हा आपल्या एका महत्त्वाच्या खटल्यासाठी लंडनला गेले होते, तेव्हा त्यांच्यासोबत त्यांचे वकील मित्र दादासाहेब करंदीकर हे सुद्धा होते. लंडनच्या त्या भयंकर ट्रॅफिकची आणि वेगाची करंदीकरांना प्रचंड दहशत वाटायची. एकदा हे दोघेही लंडनच्या एका अत्यंत वर्दळीच्या रस्त्यावरून पायी चालले होते. रस्ता क्रॉस करायची वेळ आली तेव्हा गाड्यांचा स्पीड बघून करंदीकरांच्या काळजाचा ठोकाच चुकला. ते अक्षरशः पंधरा मिनिटे भीतीने एकाच जागी खिळून उभे राहिले. त्यांना वाटलं की आता आपण पुढे गेलो तर नक्कीच एखाद्या गाडीखाली चिरडून मरू! पण आपल्या लोकमान्यांचा 'स्वॅग'च काही वेगळा होता! त्यांच्या चेहऱ्यावर भीतीचा साधा लवलेशही नव्हता. त्यांनी आपल्या नेहमीच्या रुबाबात, डोक्यावरची पगडी सावरली आणि त्या भयंकर ट्रॅफिकमध्ये अत्यंत शांतपणे आणि छाती काढून रस्ता ओलांडायला सुरुवात केली. हे बघून करंदीकर जीवाच्या आकांताने ओरडले, 'अहो बाळवंतराव! हे काय करताय? थांबा! आपण चिरडून मरू!' तेव्हा टिळक बरोबर रस्त्याच्या मधोमध थांबले, चक्क हसले आणि अत्यंत खणखणीत आवाजात म्हणाले, 'अरे दादा, एवढे घाबरताय कशाला? ही काही आपली हिंदुस्थानातली बेफाम चालणारी पोलिसांची गाडी नाहीये की जी आपल्याला मुद्दाम उडवून देईल! हे लंडनचे रस्ते आहेत आणि इथल्या गाड्या चालवणाऱ्यांना ब्रेक कसा मारायचा हे चांगलं माहीत आहे. आणि समजा मृत्यू यायचाच असेल, तर तो अशा रस्त्यावर काय, किंवा तुम्ही घरात लपून बसलात तरी तिथूनही तो तुम्हाला शोधून काढेलच की! मग मरणाला घाबरायचं कशाला?' मित्रांनो, काय कमाल विचार आहे बघा! परक्या देशात, परक्या लोकांच्या तंत्रज्ञानासमोर आपला हा मराठमोळा वाघ अजिबात दबला नाही. त्यांची ही निडर वृत्ती आणि आत्मविश्वास खऱ्या अर्थाने 'माईंड ब्लोइंग' होता. संकटाला किंवा मृत्यूला घाबरून एका जागी उभं राहण्यापेक्षा, स्वतःच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवून थेट पुढे चालत राहणं, हेच एका खऱ्या लीडरचं सर्वात मोठं लक्षण असतं...

एखादा मोठा राजकारणी माणूस जास्तीत जास्त काय विचार करू शकतो? निवडणुका जिंकण्याचा किंवा कशीतरी सत्ता मिळवण्याचा! पण आपले लोकमान्य टिळक हे फक्त एक राजकारणी नव्हते, तर ते एका खऱ्या 'बिझनेस टायकून' प्रमाणे देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि त्यात राबणाऱ्या गरिबातल्या गरीब कामगाराचा विचार करत होते. त्या काळात भारतात ज्या काही कापड गिरण्या किंवा फॅक्टरी होत्या, त्या बहुतांश इंग्रजांच्या मालकीच्या होत्या. तिथे काम करणाऱ्या भारतीय मजुरांची अवस्था एकदम जनावरांसारखी होती. त्यांना चौदा-चौदा तास राबवून घेतलं जायचं आणि पगार मात्र एकदम नाममात्र, म्हणजे दिवसाला काही आणेच दिले जायचे. एकदा एका सभेत टिळकांना या कामगारांच्या प्रश्नावर छेडण्यात आलं. त्यांना विचारलं गेलं की, 'तुम्ही एवढं स्वदेशी स्वदेशी करता, पण जर तुम्ही स्वतः एखादी फॅक्टरी किंवा मिल काढली, तर तुम्ही काय वेगळं करणार?' तेव्हा लोकमान्यांनी जे उत्तर दिलं, ते ऐकून तिथल्या सगळ्या मोठ्या उद्योजकांना घाम फुटला. टिळक अत्यंत गर्वाने म्हणाले, 'जर मी माझ्या देशात, माझ्या लोकांच्या पैशातून एखादी मिल सुरू केली, तर मी फक्त माझा स्वतःचा फायदा किंवा प्रॉफिट बघणार नाही. मी त्या फॅक्टरीत काम करणाऱ्या माझ्या भारतीय मजुरांना इंग्रजांच्या मिलपेक्षा दुप्पट पगार देईन! आणि हे मी त्यांच्यावर उपकार म्हणून नाही, तर 'सोशल वेलफेअर' म्हणजे समाजाच्या प्रगतीसाठी करेन!' विचार करा मित्रांनो, आजच्या काळात सुद्धा मोठे बिझनेसमन फक्त स्वतःच्या प्रॉफिटचा विचार करतात. पण शंभर वर्षांपूर्वी हा माणूस सांगत होता की खरी प्रगती तेव्हाच होईल जेव्हा फॅक्टरीतला शेवटचा कामगार सुखी आणि श्रीमंत होईल. त्यांनी कामगारांना नुसतं लढायला नाही शिकवलं, तर त्यांच्या हक्काची जाणीव करून दिली. म्हणूनच मुंबईतल्या आणि पुण्यातल्या कामगारांसाठी टिळक हे नुसते पुढारी नव्हते, तर ते त्यांच्यासाठी एखाद्या देवासारखे होते...

रस्त्याच्या मधोमध एक प्रचंड मोठी होळी पेटवली आहे, आणि हजारो तरुण मुले स्वतःच्या घरातले महागातले परदेशी कपडे, ब्रँडेड शर्ट्स आणि विलायती टोप्या त्या आगीत फेकून देतायत! हे दृश्य बघून कोणालाही वाटेल की हे लोक वेडे झालेत की काय? स्वतःच्याच पैशाने घेतलेले कपडे असं जाळून टाकण्यात काय शहाणपण आहे? पण मित्रांनो, या भावनेच्या आणि रागाच्या मागे एका माणसाचं अतिशय भयंकर मोठं 'इकॉनॉमिक कॅल्क्युलेशन' लपलेलं होतं. आणि तो माणूस म्हणजेच आपले लोकमान्य टिळक! अठराशे नव्वदच्या दशकात जेव्हा त्यांनी 'स्वदेशी' ची चळवळ सुरू केली, तेव्हा त्यांनी फक्त लोकांना 'देशभक्ती' च्या गप्पा सांगितल्या नाहीत. त्यांनी लोकांना अर्थशास्त्र म्हणजे इकॉनॉमिक्स शिकवलं. इंग्रज व्यापारी काय करायचे? ते आपल्याच देशातून स्वस्तात कापूस लंडनला घेऊन जायचे, तिथे मशीनवर त्याचे कपडे बनवायचे, आणि तेच कपडे भारतात आणून दुप्पट-तिप्पट भावाने आपल्यालाच विकायचे. यामुळे आपला देश कंगाल होत होता आणि लंडन श्रीमंत होत होतं. टिळकांनी हे ओळखलं. त्यांनी कानपूर आणि मुंबईतल्या लोकांना समजावून सांगितलं की, 'जेव्हा तुम्ही एक परदेशी कापड विकत घेता, तेव्हा तुम्ही फक्त कपडा घेत नाही, तर तुम्ही ब्रिटिशांच्या बंदुकांसाठी गोळ्या विकत घ्यायला त्यांना पैसा देत आहात!' जेव्हा ही गोष्ट लोकांच्या डोक्यात घुसली, तेव्हा त्यांनी रागाने परदेशी कपड्यांवर बहिष्कार टाकला. परदेशी कंपन्यांचे एजंट स्वस्तात कपडे विकायला आले तरी लोकांनी त्यांना हाकलून लावलं. टिळकांनी दाखवून दिलं की नुसत्या घोषणा देऊन स्वातंत्र्य मिळत नसतं. जोपर्यंत आपण शत्रूची आर्थिक ताकद म्हणजे त्यांची तिजोरी तोडत नाही, तोपर्यंत ते वठणीवर येणार नाहीत. एका साध्या कापडाच्या तुकड्यावरून संपूर्ण देशाची अर्थव्यवस्था कशी बदलायची आणि लोकांमध्ये स्वदेशीचा अभिमान कसा जागवायचा, याचा हा एक परफेक्ट मास्टरप्लॅन होता...

जेव्हा तुमच्यावर कोणी खोटा आरोप करतं किंवा तुम्हाला अडचणीत पकडतं, तेव्हा तुमची पहिली रिॲक्शन काय असते? साहजिकच, आपण स्वतःचा बचाव करायला लागतो आणि कारणं द्यायला लागतो. पण राजकारणात आणि कोर्टात 'बचाव' करण्यावर लोकमान्य टिळकांचा अजिबात विश्वास नव्हता! त्यांची लढण्याची स्टाईल एकदम आक्रमक आणि 'माईंड ब्लोइंग' होती. इंग्रज सरकार नेहमीच टिळकांना कोणत्या ना कोणत्या केसमध्ये अडकवण्याचा प्रयत्न करत असे. कधी राजद्रोह, तर कधी आणखी काही. एकदा एका मोठ्या वकिलाने टिळकांना विचारलं की 'तुमच्यावर एवढ्या केसेस चालू आहेत, तुम्ही कोर्टात स्वतःचा डिफेन्स कसा करणार? तुमची बचावाची स्ट्रॅटेजी काय आहे?' तेव्हा टिळकांनी जे वाक्य उच्चारलं, ते आजच्या काळातल्या कोणत्याही मोठ्या कॉर्पोरेट बॉसला किंवा मिलिटरी जनरलला सुद्धा लाजवेल असं होतं. टिळक अगदी शांतपणे पण ठाम आत्मविश्वासाने म्हणाले, 'कायद्याच्या लढाईत आणि राजकारणात, सर्वात चांगला बचाव म्हणजेच समोरच्यावर थेट हल्ला करणे होय! मी कधीच बॅकफूटवर जाऊन स्वतःला वाचवण्याचा प्रयत्न करत नाही. मी नेहमी इंग्रज सरकारच्याच कायद्यातील आणि त्यांच्याच युक्तिवादातील चुका शोधून काढतो आणि त्यांनाच आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभं करतो!' मित्रांनो, हे नुसतं बोलणं नव्हतं. त्यांनी कोर्टात खरोखरच हे सिद्ध करून दाखवलं होतं. ते इंग्रजांच्या प्रश्नांना अशी काही उलट आणि धारदार उत्तरे द्यायचे की स्वतःला जगातले सर्वात हुशार समजणारे गोरे न्यायाधीश सुद्धा घामेघूम व्हायचे. 'बेस्ट डिफेन्स इज अ गुड ऑफेन्स' ही म्हण तुम्ही क्रिकेट किंवा फुटबॉलमध्ये ऐकली असेल, पण टिळकांनी हीच टॅक्टिक वापरून संपूर्ण ब्रिटिश साम्राज्याला सळो की पळो करून सोडलं होतं. संकटाच्या वेळी रडत बसण्यापेक्षा, थेट शत्रूच्या डोळ्यांत डोळे घालून त्याच्यावरच उलटा वार करण्याची ही हिंमत, म्हणूनच त्यांना भारताचा सर्वात मोठा आणि स्मार्ट लीडर बनवते...

आज आपण वीकेंडला वेब सिरीज बघतो किंवा पिक्चरला जातो, ते फक्त टाईमपास करण्यासाठी किंवा डोकं शांत करण्यासाठी! पण लोकमान्य टिळक हे करमणुकीच्या बाबतीतही किती 'नेक्स्ट लेव्हल' विचार करायचे, हे ऐकल्यावर तुम्ही नक्कीच त्यांचे फॅन व्हाल. त्या काळात पुण्यात आणि महाराष्ट्रात नाटकांची खूप मोठी क्रेझ होती. किर्लोस्कर आणि इतर अनेक नाटक मंडळींची जोरदार आणि ऐतिहासिक नाटके रंगभूमीवर गाजत असत. एकदा एका माणसाने टिळकांना सहज विचारलं, 'अहो लोकमान्य, तुम्ही राजकारणाच्या आणि देशकार्याच्या या एवढ्या मोठ्या टेन्शनमधून वेळ काढून नाटकं वगैरे बघायला जाता की नाही? कधीतरी डोकं शांत करण्यासाठी नाटक बघणं गरजेचं आहे ना?' आता साध्या माणसाने यावर उत्तर दिलं असतं की 'हो, मी रविवारी जातो नाटक बघायला.' पण टिळक म्हणजे एक चालतं बोलतं वादळ होतं! त्यांनी त्या माणसाला जे उत्तर दिलं, ते एखाद्या सिनेमातल्या ब्लॉकबस्टर डायलॉगसारखं होतं. टिळक अत्यंत गंभीर चेहऱ्याने आणि खणखणीत आवाजात म्हणाले, 'अरे बाबा, आम्ही वेळ घालवण्यासाठी किंवा टाईमपास म्हणून नाटक पाहत नाही. उलट आम्ही जे काही काम करतो, जी काही आंदोलने उभी करतो, त्यावरच हे नाटककार पुढची नाटके लिहितात. आम्ही नाटके पाहत नाही, तर आम्ही या नाटकांना विषय पुरवतो!' काय भन्नाट विचार आहे बघा! टिळकांना हे पक्कं माहीत होतं की ब्रिटिशांच्या विरोधात जर लोकांच्या मनात आग पेटवायची असेल, तर केवळ भाषणं देऊन चालणार नाही. त्यासाठी कला आणि नाटके हे सर्वात मोठं हत्यार आहे. ते कृष्णाजी प्रभाकर खाडिलकर यांच्यासारख्या लेखकांना अशी काही नाटके लिहायला लावायचे की ज्यातून इंग्रज सरकारची लक्तरं वेशीवर टांगली जायची. ब्रिटिशांना वाटायचं की हे लोक फक्त मनोरंजन करतायत, पण प्रत्यक्षात टिळक त्या रंगभूमीचा वापर देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी एक 'स्लीपर सेल' सारखा करत होते. याला म्हणतात खरी बुद्धिमत्ता आणि व्हिजन...

तुम्हाला जर कोणी सांगितलं की तुमच्याच देशात, तुमच्याच शहरात तुम्हाला एका ठराविक भागात जायला बंदी आहे, कारण तुमचा रंग गोरा नाही! तर तुमची काय अवस्था होईल? रागाने डोकं फुटेल ना? लोकमान्य टिळकांना नेमकी हीच चीड यायची. ही गोष्ट आहे त्यांच्या एका परदेश प्रवासातली. जेव्हा त्यांची बोट 'पोर्ट सैद' नावाच्या बंदरावर थांबली, तेव्हा तिथे त्यांना एक अतिशय भयंकर गोष्ट पाहायला मिळाली. त्या पूर्ण शहराचे दोन वेगळे भाग करण्यात आले होते. एका भागाला 'मॉडर्न टाऊन' म्हणायचे, जिथे फक्त गोरे आणि युरोपियन लोक राहायचे. आणि दुसऱ्या भागाला चक्क 'नेटिव्ह टाऊन' किंवा 'ब्लॅक टाऊन' असं नाव दिलं होतं, जिथे मूळचे स्थानिक आणि काळ्या रंगाचे लोक राहायचे! हे बघून टिळकांच्या डोक्यात संतापाची तिडीक गेली. पण ते फक्त त्या परक्या देशातल्या लोकांवर रागावले नाहीत, तर त्यांनी आपल्या भारतीयांच्या मानसिकतेवर एक खूप मोठा प्रश्न उभा केला. टिळक आपल्या मित्रांना म्हणाले, 'अरे, आपण त्यांच्या नावाने काय बोटं मोडतोय? आपल्या हिंदुस्थानात तरी इंग्रजांनी वेगळं काय करून ठेवलंय? आपल्याच शहरांमध्ये हे गोरे साहेब 'कॅन्टोन्मेंट' नावाचे वेगळे आणि व्हीआयपी भाग बनवून राहतात. आणि आपण भारतीय लोक गुपचूप आपल्याच शहरात एका बाजूला दाटीवाटीने राहतो. जोपर्यंत आपण त्यांच्यात मिसळून त्यांना हे दाखवून देणार नाही की आपणही त्यांच्याच बरोबरीचे आहोत, तोपर्यंत आपला हा अपमान असाच होत राहील!' विचार करा मित्रांनो, आपण आपल्यावर होणारा अन्याय कधीकधी इतक्या सवयीचा करून घेतो की आपल्याला त्यात काहीच गैर वाटत नाही. पण टिळकांसारखा खरा लिडर तोच असतो, जो तुम्हाला तुमच्या गुलामगिरीची जाणीव करून देतो आणि तुमच्यात तो 'अॅटिट्यूड' निर्माण करतो की 'कोणीही माझ्यावर राज्य करू शकत नाही!' स्वतःचा आणि आपल्या देशाचा अभिमान कसा बाळगायचा, याचा हा एक सर्वात मोठा मास्टरक्लास आहे...

जर तुम्हाला कोणी खोट्या गुन्ह्यात अडकवून जन्मठेपेची शिक्षा सुनावली, तर तुमची रिॲक्शन काय असेल? भीती, रडू आणि नैराश्य ना? पण एकोणीसशे आठ साली मुंबईच्या हायकोर्टात जे घडलं, ते बघून अख्ख्या जगाला घाम फुटला होता. सीन एकदम एखाद्या थ्रिलर सिनेमासारखा होता. कोर्ट खच्चून भरलं होतं. न्यायाधीश दावर यांनी टिळकांवर राजद्रोहाचा ठपका ठेवला होता. ज्युरीने आपला निर्णय दिला होता—'गिल्टी' म्हणजेच गुन्हेगार! कोर्टात एकदम शांतता पसरली. पिन पडली तरी आवाज येईल अशी भयंकर शांतता. न्यायाधीशांनी टिळकांकडे बघितलं आणि विचारलं, 'तुम्हाला स्वतःच्या बचावासाठी काही सांगायचं आहे का?' आता साध्या माणसाने दयेची भीक मागितली असती. पण पिंजऱ्यात कोण उभं होतं? साक्षात लोकमान्य टिळक! ते ताडकन उभे राहिले. त्यांच्या चेहऱ्यावर कसलीही भीती नव्हती, उलट एका सिंहासारखा रुबाब होता. त्यांनी थेट न्यायाधीशांच्या डोळ्यांत डोळे घालून तो ऐतिहासिक डायलॉग मारला. ते अत्यंत खणखणीत आवाजात म्हणाले, 'ज्युरीचा निर्णय काहीही असू दे, पण मला एवढंच सांगायचं आहे की मी पूर्णपणे निर्दोष आहे. या जगाच्या कोर्टापेक्षाही वरती एक परमेश्वराचं कोर्ट आहे! आणि त्या परमेश्वराचीच अशी इच्छा असावी की, मी बाहेर राहून माझ्या देशाची सेवा करण्यापेक्षा, मला जेलमध्ये टाकून या स्वातंत्र्यलढ्याला जास्त बळ मिळणार आहे!' बापरे! हा डायलॉग ऐकून कोर्टातल्या इंग्रज अधिकाऱ्यांच्याही पायाखालची जमीन सरकली. शिक्षा देणारा न्यायाधीश स्वतः थरथर कापत होता आणि ज्याला शिक्षा मिळणार होती तो माणूस छाती काढून देशाचा जयजयकार करत होता! मित्रांनो, मृत्यूला आणि संकटाला असं थेट भिडण्याची ताकद फक्त एकाच माणसाकडे होती. स्वतःच्या शिक्षेचं रूपांतर त्यांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी एका 'पॉवर बुस्टर' मध्ये केलं. असा निडर आणि स्वॅग असलेला नेता आपल्या भारतात झाला, ही आपल्या सर्वांसाठी किती मोठी अभिमानाची गोष्ट आहे...

तुम्हाला एखाद्या बंद खोलीत सहा वर्ष डांबून ठेवलं आणि सांगितलं की तुम्हाला कोणाशीही बोलायचं नाहीये, तर तुमची अवस्था काय होईल? माणूस वेडा होईल ना? इंग्रजांना वाटलं होतं की लोकमान्य टिळकांना मंडालेच्या तुरुंगात पाठवलं की हा माणूस आतल्या आत कुढून संपून जाईल. मंडालेचा तो तुरुंग म्हणजे एक नरकच होता. अतिशय भयंकर ऊन आणि असह्य थंडी. राहायला फक्त लाकडी फळ्यांची एक छोटीशी अंधारी खोली. पण इंग्रजांना हे माहित नव्हतं की त्यांनी एका साध्या माणसाला नाही, तर एका चालत्या-बोलत्या 'सुपर-कम्प्युटर'ला आत टाकलंय! टिळकांनी तिथे रडत बसण्याऐवजी चक्क एक जाडजूड ग्रंथ लिहायला घेतला—'गीतारहस्य'! पण गंमत बघा, एवढं मोठं पुस्तक लिहायला ना त्यांच्याकडे कसली मोठी लायब्ररी होती, ना कोणते संदर्भ ग्रंथ. त्यांच्याकडे होती फक्त एक पेन्सिल, काही कोरे कागद आणि त्यांचा अफाट स्मरणशक्तीचा खजिना! त्यांनी शेकडो संस्कृत श्लोक, पाश्चात्य तत्त्वज्ञानाचे विचार आणि जुने संदर्भ केवळ आपल्या डोक्यातून आठवून त्या कागदांवर उतरवले. तब्बल हजार पानांचा तो महाग्रंथ त्यांनी त्या भयानक तुरुंगात लिहून पूर्ण केला. पुढचा किस्सा तर आणखी भारी आहे. जेव्हा टिळकांची शिक्षा संपली आणि ते बाहेर येणार होते, तेव्हा इंग्रज अधिकाऱ्यांनी तो 'गीतारहस्य'चा पूर्ण ड्राफ्ट जप्त केला. त्यांना वाटलं टिळक आता रडतील, चिडतील. पण टिळक तिथेही एकदम 'कूल' होते. ते हसून त्या अधिकाऱ्याला म्हणाले, 'अरे बाबा, तू हे कागद जाळून जरी टाकलेस, तरी मला काहीच फरक पडत नाही. कारण हे जे काही मी लिहिलंय, ते सगळं माझ्या या डोक्यात आधीपासूनच सेव्ह आहे. मी बाहेर जाऊन हे पुन्हा जशाच्या तसं लिहून काढू शकतो!' बघा मित्रांनो, ही होती त्या माणसाची 'पॉवर'! संकट कितीही मोठं असू दे, तुमची बुद्धी आणि तुमचा आत्मविश्वास जर मजबूत असेल, तर जगातली कोणतीही ताकद तुम्हाला हरवू शकत नाही, हेच लोकमान्यांनी दाखवून दिलं...

मित्रांनो, स्वातंत्र्यलढा म्हणजे फक्त मोठ्या नेत्यांची भाषणं किंवा राजकारण असा आपला समज असतो. पण लोकमान्य टिळकांचं 'व्हिजन' एकदम वेगळं होतं. त्यांना माहित होतं की जोपर्यंत सामान्य माणूस, शेतकरी आणि कामगार या लढ्यात उतरत नाही, तोपर्यंत हे गोरे साहेब आपला देश सोडून जाणार नाहीत. अठराशे नव्वदच्या दशकातली ही गोष्ट. मुंबईमध्ये तेव्हा कापड गिरण्यांमध्ये हजारो मजूर काम करत होते. त्यांना अतिशय कमी पगार मिळायचा आणि त्यांच्याकडे कोणाचंच लक्ष नव्हतं. पण टिळकांनी बरोबर ओळखलं की या मजुरांच्या हातांमध्ये देशाचं नशीब बदलण्याची ताकद आहे. त्यांनी थेट मुंबईतल्या गिरणी कामगारांमध्ये जायला सुरुवात केली. ते त्यांच्यात मिसळून जायचे, त्यांच्या अडीअडचणी समजून घ्यायचे. त्यांनी मजुरांना समजावून सांगितलं की, 'अरे, तुम्ही फक्त या मिलमध्ये राबणारे गुलाम नाही आहात, तर तुम्ही या देशाचे खरे मालक आहात!' टिळकांनी त्यांच्यासाठी 'स्वदेशी'चा एक जबरदस्त प्लॅन तयार केला. त्यांनी कामगारांना सांगितलं की आपण आपल्याच देशात तयार झालेल्या वस्तू वापरल्या पाहिजेत. त्यांनी चक्क 'पैसा फंड' नावाची एक भन्नाट आयडिया काढली. 'दररोज एक पैसा देशासाठी द्या,' असं आवाहन त्यांनी केलं. आणि तुम्हाला आश्चर्य वाटेल, ज्या कामगारांना स्वतःचं पोट भरायला पैसे नसत, त्यांनीही आनंदाने या फंडात पैसे दिले. टिळकांनी या छोट्या छोट्या पैशांमधून चक्क स्वदेशी कारखाने उभे केले! विचार करा, त्या काळातल्या एका मोठ्या नेत्याने गरिबातल्या गरीब माणसाला असं फील करून दिलं की 'तुझा एक पैसासुद्धा देशाला स्वातंत्र्य मिळवून देऊ शकतो.' याला म्हणतात खरी 'लीडरशिप'! टिळकांनी फक्त श्रीमंतांना नाही, तर रस्त्यावरच्या माणसाला स्वातंत्र्यलढ्याचा हिरो बनवलं. त्यांनी गरिबांना इज्जत दिली आणि त्यांच्या मनातला न्यूनगंड कायमचा काढून टाकला. म्हणूनच तर त्यांना नुसतं 'टिळक' नाही, तर खऱ्या अर्थाने 'लोकमान्य' म्हटलं जातं...

कल्पना करा, तुमच्या शहरात एक असा भयंकर आजार पसरलाय ज्यावर कोणतंच औषध नाही. लोक रस्त्यावर तडफडून मरतायत आणि आजूबाजूचे सगळे लोक जीव वाचवण्यासाठी शहर सोडून पळून जातायत. अशा वेळी तुम्ही काय कराल? साहजिकच आहे, तुम्हीही स्वतःचा जीव वाचवण्यासाठी पळ काढाल! अठराशे सत्त्याण्णव साली पुण्यात असाच 'प्लेग' नावाचा भयंकर आजार पसरला होता. मृत्यूचं असं थैमान सुरू होतं की पुण्यातली सगळी मोठी आणि श्रीमंत माणसं, पुढारी आपला गाशा गुंडाळून रातोरात शहर सोडून पळून गेली. पण एक माणूस मात्र छातीठोकपणे पुण्यातच उभा होता. ते होते आपले लोकमान्य टिळक! त्यांच्या मित्रांनी त्यांना खूप समजवलं, 'अहो टिळक, इथून चला. तुम्हाला काही झालं तर देशाचं काय होईल?' पण टिळकांनी जे उत्तर दिलं ते ऐकून तुमच्या अंगावर काटा येईल. ते म्हणाले, 'जेव्हा रणांगणावर युद्ध सुरू असतं, तेव्हा सैनिकांना सोडून पळून जाणारा सेनापती कसला? जर माझे लोक इथे मरत असतील, तर मी माझा जीव वाचवून पळून जाणं मला शोभत नाही!' त्यांनी नुसत्या बाता मारल्या नाहीत. त्यांनी स्वतःच्या जीवावर उदार होऊन प्लेगच्या रोग्यांसाठी चक्क एक नवीन हॉस्पिटल सुरू केलं. ते स्वतः त्या भयंकर आजाराची पर्वा न करता झोपडपट्ट्यांमध्ये जायचे, आजारी लोकांची विचारपूस करायचे, त्यांना धीर द्यायचे आणि त्यांच्यावर उपचार सुरू आहेत की नाही हे स्वतःच्या डोळ्यांनी बघायचे. विचार करा, ज्या माणसाला इंग्रज सरकार थरथर कापायचं, तो माणूस एका सामान्य गरिबाच्या झोपडीत जाऊन त्याच्या डोक्यावर प्रेमाने हात फिरवत होता. आज आपण बघतो की संकट आलं की लोक स्वतःचा स्वार्थ आधी बघतात. पण लोकमान्यांनी दाखवून दिलं की खरा 'हिरो' तोच असतो जो संकटाच्या वेळी आपल्या माणसांच्या पाठीशी ढाल बनून उभा राहतो. लीडरशिप म्हणजे फक्त स्टेजवर भाषण देणं नाही, तर लोकांच्या संकटात त्यांच्या खांद्याला खांदा लावून उभं राहणं, हे टिळकांनी स्वतःच्या कृतीतून सिद्ध केलं...

तुम्हाला काय वाटतं, आपल्या भारतीयांना गणिताचं आणि ग्रहांचं ज्ञान कोणी दिलं असेल? इंग्रजांना आणि युरोपियन लोकांना त्या काळी एक भयंकर मोठा 'इगो' होता. त्यांना वाटायचं की जगातलं सगळं शहाणपण फक्त त्यांच्याकडेच आहे, आणि भारतीयांनी भूमिती, खगोलशास्त्र हे सगळं ग्रीक लोकांकडूनच कॉपी केलंय. हे वाचून कोणत्याही भारतीयाचं रक्त सळसळेल ना? लोकमान्य टिळकांना जेव्हा हा पाश्चात्यांचा खोटा दावा समजला, तेव्हा त्यांनी ठरवलं की या विद्वानांचा हा 'इगो' आता मुळासकट मोडूनच काढायचा! पण ते नुसते रागावून बसले नाहीत किंवा त्यांनी कोणताही आरडाओरडा केला नाही. टिळकांची लढण्याची स्टाईलच एकदम 'क्लास' होती. त्यांनी 'ओरायन' म्हणजे मृगशीर्ष नावाचा एक भन्नाट आणि अत्यंत कठीण ग्रंथ लिहायला घेतला. त्यासाठी त्यांनी काय केलं असेल? त्यांनी चक्क हजारो वर्षांपूर्वीचे आपले वेद, प्राचीन संस्कृत श्लोक आणि युरोपचा जुना इतिहास पूर्णपणे पालथा घातला. त्यांनी आपल्या गणिताच्या जोरावर हे दाखवून दिलं की जेव्हा युरोपियन लोक जंगलात राहात होते, तेव्हा आपले भारतीय ऋषीमुनी आकाशातल्या ताऱ्यांचं आणि ग्रहांचं एकदम अचूक 'कॅल्क्युलेशन' करत होते! एवढंच नाही, तर त्यांनी चक्क अपोलोनियस आणि इतर जुन्या ग्रीक लेखकांचेच भक्कम पुरावे दिले आणि जगासमोर हे सिद्ध करून दाखवलं की ग्रीक लोकांनीच उलट भारतीयांकडून खगोलशास्त्र आणि गणित शिकून घेतलं आहे. जेव्हा हा ऐतिहासिक ग्रंथ लंडनमध्ये पोहोचला, तेव्हा मॅक्स मुल्लर सारख्या जगातल्या सर्वात मोठ्या आणि हुशार विद्वानाची सुद्धा बोलती कायमची बंद झाली. त्यांनाही नाईलाजाने मान्य करावं लागलं की टिळकांचा अभ्यास आणि त्यांची बुद्धिमत्ता आपल्या युरोपियन लोकांपेक्षा कितीतरी पटीने पुढे आहे. बघा मित्रांनो, याला म्हणतात खरा 'स्वॅग'! समोरच्याचा खोटा अभिमान नुसत्या रागाने नाही, तर भक्कम पुराव्यांनी आणि आपल्या अफाट ज्ञानाने कसा उखडून काढायचा, हे टिळकांनी संपूर्ण जगाला दाखवून दिलं. आपली भारतीय संस्कृती किती महान आहे हे सांगण्यासाठी त्यांनी बुद्धीची अशी काही तोफ डागली, की मोठ्या मोठ्या गोऱ्या साहेबांना सुद्धा त्यांच्यासमोर 'सॅल्यूट' करावा लागला...

तुमच्या शाळेतले सर हातात पुस्तक घेऊन शिकवतात ना? पण टिळक सर कधीच पुस्तक हातात घेत नसत. ही गोष्ट आहे जेव्हा ते पुण्याच्या शाळेत गणित आणि संस्कृत शिकवायचे. ते वर्गात यायचे, आणि न बघता शिकवायला सुरुवात करायचे. एकदा एका हुशार मुलाने त्यांना अडवायचा प्रयत्न केला. तो म्हणाला, "सर, पुस्तकात तर वेगळंच दिलंय." टिळकांनी शांतपणे त्याला विचारलं, "कोणतं पान नंबर?" मुलाने पान नंबर सांगितला. टिळकांनी फक्त डोळे मिटले आणि त्या पानावरचा एक-न्-एक शब्द, जसाच्या तसा बोलून दाखवला! ते म्हणाले, "बाळा, पुस्तक चुकत असेल, पण मी नाही!" आणि खरंच, पुस्तकात छापण्याची चूक होती. सगळी मुलं थक्क झाली! टिळक म्हणायचे, "शिक्षकाने पुस्तकातून नाही, तर डोक्यातून शिकवलं पाहिजे." मित्रांनो, याला म्हणतात 'जिनियस'. आज आपण छोट्याश्या गोष्टीसाठी गुगल करतो, पण टिळकांनी त्या काळी सगळं ज्ञान आपल्या 'मेमरी कार्ड' मध्ये सेव्ह करून ठेवलं होतं. म्हणूनच ते नुसते शिक्षक नव्हते, तर 'गुरू' होते...

उद्या टिळकांचा मृत्यू होणार! एका प्रसिद्ध ज्योतिषाने हे भविष्य वर्तवलं होतं. त्या काळी व्हॉट्सॲप नव्हतं, तरीही ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली. सगळीकडे चर्चा सुरू झाली. टिळकांच्या घरी लोकांची गर्दी जमली. घरातल्या बायका रडायला लागल्या. वातावरण एकदम गंभीर झालं होतं. पण ज्यांचा मृत्यू होणार होता, ते टिळक काय करत होते? ते आरामात आपल्या खोलीत गेले आणि तांगड्या पसरून चक्क झोपून गेले! लोकांना प्रश्न पडला, ज्या माणसाचा उद्या 'काळा दिवस' आहे, तो इतका शांत कसा झोपू शकतो? दुसऱ्या दिवशी सकाळ झाली. टिळक उठले, त्यांनी पेपर वाचला, चहा घेतला आणि बाहेर आले. लोकांना बघून ते हसून म्हणाले, "काय रे? झाला का मृत्यू? अरे, ज्योतिष हे एक शास्त्र आहे, जादू नाही. आणि समजा, मृत्यू आलाच, तर त्याला घाबरून आजची झोप का मोडायची?" विचार करा मित्रांनो, किती 'डेअरिंग' पाहिजे हे बोलायला. मृत्यूला सुद्धा ज्या माणसाने 'वेटिंग लिस्ट' वर टाकलं, ते होते आपले लोकमान्य! संकटं येतात आणि जातात, पण आपण डगमगायचं नसतं, हाच धडा ते आपल्याला देऊन गेले...

अरे, हे जैन धर्माचं दुर्मिळ पुस्तक इथे कसं? मुनी जिनविजय चकीत होऊन बघत होते. ते एक मोठे विद्वान होते आणि खूप दिवसांपासून एका विशिष्ट पुस्तकाच्या शोधात होते. ते पुस्तक त्यांना कुठेच मिळत नव्हतं. एकदा ते टिळकांच्या लायब्ररीत गेले. तिथे हजारो पुस्तकं होती. टिळक त्यावेळी दुसरंच काहीतरी वाचत होते. मुनींनी सहज विचारलं, "अहो, तुमच्याकडे ते अमूक अमूक पुस्तक असेल का ओ?" टिळकांनी मान वर न करता, लायब्ररीच्या एका कोपऱ्यात बोट दाखवलं आणि म्हणाले, "त्या कपाटात, तिसऱ्या लाईनवर, डावीकडून चौथं पुस्तक बघा. तेच आहे ना?" मुनी तिथे गेले, आणि काय आश्चर्य! ते पुस्तक तिथेच होतं! मुनींना धक्काच बसला. ते म्हणाले, "अहो, तुम्ही तर जैन नाही, तुमचा विषय वेगळा, तरी तुम्हाला हे कसं माहित?" टिळक हसले आणि म्हणाले, "अभ्यास म्हणजे फक्त स्वतःचा विषय वाचणे नव्हे. ज्ञान कुठूनही मिळो, ते साठवता आलं पाहिजे." बघा, त्या काळी गुगल नव्हतं, पण टिळकांचा मेंदू हाच सुपर-कम्प्युटर होता. याला म्हणतात खरी बुद्धिमत्ता...

तुम्हाला जर कोणी सांगितलं की "जा, रस्त्यावर उभा राहून लोकांकडे एक-एक रुपया माग", तर तुम्ही कराल? "छे! मी आणि भीक मागू? लोक काय म्हणतील?" असंच वाटेल ना? पण लोकमान्य टिळकांना हे काम करायला कधीच लाज वाटली नाही. ही गोष्ट आहे 'पैसा फंड' गोळा करतानाची. स्वदेशी कारखाने उभे करण्यासाठी टिळक स्वतः झोळी घेऊन फिरत होते. एकदा एक माणूस त्यांना म्हणाला, "अहो बळवंतराव, तुम्ही एवढे मोठे नेते, ब्रिटीश सरकार तुम्हाला घाबरतं, आणि तुम्ही हे काय चिल्लर गोळा करताय? हे तुम्हाला शोभतं का?" तेव्हा टिळकांनी त्याला जे सुनावले ना, ते एकदम कडक होतं. ते म्हणाले, "अरे, देशाचं काम कधीच लहान नसतं. जे हात स्वतःसाठी पसरतात ते भिकारी, पण जे हात देशासाठी पसरतात, ते खरे 'श्रीमंत' असतात." त्या दिवशी त्यांनी स्वतः खिशात पावती-पुस्तक ठेवलं होतं आणि त्या माणसाकडून पैसे घेऊन त्याला पावती सुद्धा दिली. विचार करा, आजच्या काळातला कोणता लीडर असा हिशोब देईल? पण टिळक म्हणजे 'ट्रान्सपरन्सी'! त्यांना माहित होतं की लोकांचा विश्वास जिंकण्यासाठी, हिशोब चोखच पाहिजे...

अहो, मला टिळक महाराजांना भेटायचं आहे, ते कुठे आहेत? एका साध्या-भोळ्या शेतकऱ्याने अमरावतीच्या सभेत विचारलं. तो बिचारा खेड्यातून आला होता. त्याला वाटलं 'महाराज' म्हणजे कोणीतरी राजा असेल, डोक्यावर मुकुट, अंगावर दागिने आणि आजूबाजूला सेवक! पण समोर तर एक साधा माणूस धोतर आणि उपरणं घालून जमिनीवर बसला होता. त्या शेतकऱ्याचा विश्वासच बसेना. तो पुन्हा त्या माणसाला म्हणाला, "अरे बाबा, मला महाराजांकडे जायचंय, तू कशाला मध्ये येतोस?" तेव्हा तो साधा माणूस खळखळून हसला आणि शेतकऱ्याच्या खांद्यावर हात ठेवून म्हणाला, "अरे मित्रा, मीच आहे तो टिळक!" शेतकरी थक्क झाला. तो म्हणाला, "तुम्ही? आणि महाराज? मग तुमचं सिंहासन आणि मुकुट कुठे आहे?" तेव्हा टिळकांनी जे उत्तर दिलं ते ऐकून तुम्ही खुश व्हाल. ते म्हणाले, "राजा, मी सिंहासनावर बसणारा महाराज नाही, तर लोकांच्या हृदयावर राज्य करणारा महाराज आहे. माझा मुकुट माझ्या डोक्यावर नाही, तर माझ्या कामात आहे." बघा मित्रांनो, लोकमान्य म्हणजे नुसते लीडर नव्हते, तर ते आपल्यातलेच एक होते. मोठेपणा कपड्यात नसतो, तर तो आपल्या विचारात असतो...

जेव्हा एखादा माणूस जेलमधून सुटतो, तेव्हा समाज त्याच्याकडे गुन्हेगार म्हणून बघतो, बरोबर? लोक त्याच्यापासून लांब पळतात. पण जेव्हा टिळक जेलमधून बाहेर आले, तेव्हा काय झालं असेल? १८८२ सालची गोष्ट. टिळक आणि आगरकर या दोन तरुणांना १०१ दिवसांची शिक्षा झाली होती. तेव्हा त्यांचे वय काय असेल? जेमतेम पंचवीस-सव्वीस! जेव्हा ते डोंगरीच्या तुरुंगातून सुटून पुण्यात आले, तेव्हा जे दृश्य होतं, ते बघून ब्रिटीश सरकारचे डोळे पांढरे झाले. हजारो लोक रस्त्यावर जमले होते. कोणी त्यांना गुन्हेगार समजत नव्हतं. लोक प्रेमाने त्यांना 'बाळगोपाळ' म्हणत होते. त्या दिवशी पुण्यात जणू काही दिवाळी साजरी झाली! लोकांनी त्यांची मिरवणूक काढली, फुलांचा वर्षाव केला. विचार करा, वयाच्या अवघ्या पंचविसाव्या वर्षी या माणसाने लोकांच्या मनावर असं राज्य करायला सुरुवात केली होती की जेलची शिक्षा सुद्धा त्यांना 'मेडल' सारखी वाटत होती. लोकांना माहित होतं की यांनी ही शिक्षा स्वतःच्या स्वार्थासाठी नाही, तर आपल्या देशासाठी भोगली आहे. यावरून एकच शिकायचं—तुम्ही काय करता यापेक्षा तुम्ही 'कोणासाठी' करता हे महत्त्वाचं आहे. स्वतःसाठी जगणारे खूप असतात, पण जे दुसऱ्यांसाठी आणि देशासाठी त्रास सहन करतात, त्यांनाच दुनिया डोक्यावर घेते. आणि म्हणूनच टिळक हे फक्त पुण्याचे नाही, तर भारताचे पहिले 'सुपरस्टार' होते...

जर तुम्हाला माहित असेल की हे एक वाक्य बोलल्यावर पोलीस तुम्हाला पकडून नेतील आणि जेलमध्ये टाकतील, तर तुम्ही खरं बोलण्याची हिंमत कराल? खूप अवघड आहे ना? पण टिळकांसाठी हे रोजचं होतं. एकदा त्यांच्या 'केसरी' वर्तमानपत्रात कोल्हापूरच्या प्रकरणावर एक जळजळीत लेख छापून आला. तो लेख इतका कडक होता की सरकार हादरलं. पोलीस वॉरंट घेऊन आले आणि त्यांनी विचारलं, "हा लेख कोणी लिहिलाय? जो कोणी लेखक असेल त्याला आम्ही अटक करणार." आता खरी गंमत अशी होती की तो लेख टिळकांनी लिहिलाच नव्हता! तो त्यांच्या एका सहकाऱ्याने लिहिला होता. टिळक सहज म्हणू शकले असते, "हे बघा, हे मी नाही लिहिलं, त्यांना पकडा." आणि त्यांची सुटका झाली असती. पण टिळक म्हणजे 'लॉयल्टी'चा दुसरा नाव! ते पोलिसांसमोर छाती काढून उभे राहिले आणि म्हणाले, "तो लेख माझ्या वर्तमानपत्रात आलाय ना? मी या पेपरचा संपादक आहे. त्यामुळे त्यातील प्रत्येक शब्दाची जबाबदारी माझी आहे. मीच तो लिहिलाय असं समजा आणि मला अटक करा." त्यांनी आपल्या सहकाऱ्याला वाचवण्यासाठी स्वतः जेलमध्ये जाणं पसंत केलं. याला म्हणतात खरा लीडर! जो संकट आल्यावर टीमला पुढे करत नाही, तर स्वतः पुढे होऊन गोळी झेलतो. टिळकांची हीच डेअरिंग त्यांना 'लोकमान्य' बनवून गेली. 'माझं ते खरं' करणारे खूप असतात, पण 'खऱ्यासाठी मरणारे' फक्त टिळकच असू शकतात...

तो माणूस टिळकांचा कट्टर विरोधक होता. राजकारणात त्यांचे '३६' चे आकडे होते. पण जेव्हा एका गुंडाने टिळकांचा अपमान केला, तेव्हा तोच माणूस वाघासारखा धावून आला! ही गोष्ट आहे मुंबईच्या आर्य समाजाच्या हॉलमधली. तिथे एक मोठा कार्यक्रम सुरू होता. मंचावर न्यायमूर्ती रानडे आणि लोकमान्य टिळक दोघेही होते. रानडे म्हणजे मवाळ गटाचे, आणि टिळक म्हणजे जहाल गटाचे. त्यांचे विचार कधीच जुळत नसत. त्या सभेत बोलताना एका हलकट माणसाने टिळकांबद्दल काहीतरी वाईट बोलायला सुरुवात केली. त्याने टिळकांचा एकेरी उल्लेख करून त्यांचा अपमान केला. हे ऐकताच शांत स्वभावाचे न्यायमूर्ती रानडे ताडकन उभे राहिले. त्यांचा चेहरा रागाने लाल झाला होता. त्यांनी त्या माणसाला तिथेच झापलं! ते गरजले, "खबरदार! जर टिळकांबद्दल एक शब्द जरी वाकडा बोललात तर! माझे आणि टिळकांचे विचार पटत नसतील, आमचे मार्ग वेगळे असतील, पण त्यांची विद्वत्ता आणि त्यांचा देशासाठीचा त्याग हिमालयाएवढा मोठा आहे. त्यांचा अपमान करण्याचा अधिकार कोणालाच नाही." विचार करा मित्रांनो, दोन मोठे लोक एकमेकांचे शत्रू असूनही एकमेकांचा किती आदर करायचे. आजकाल आपण छोट्याशा मतभेदामुळे मैत्री तोडतो, एकमेकांवर चिखलफेक करतो. पण महान माणसं तीच असतात जी विचारांची लढाई विचाराने लढतात, पण एकमेकांची 'डिग्निटी' कधीच कमी होऊ देत नाहीत. टिळकांचं व्यक्तिमत्त्वच असं होतं की कट्टर दुश्मन सुद्धा त्यांना सॅल्यूट करायचे...

"अहो टिळक, तुम्ही लंडनला आलात, आता तरी हे सोवळे-ओवळे सोडा आणि इथल्यासारखं वागा!" त्यांचे मित्र त्यांना सांगत होते. पण टिळक कसले ऐकतायत! विषय असा होता की लोकमान्य टिळक कामासाठी इंग्लंडला गेले होते. तिथे थंडी प्रचंड, त्यामुळे त्यांनी कोट, बूट, टाय सगळा पेहराव बदलला. पण पोटाच्या बाबतीत मात्र त्यांनी एक कडक 'रुल' बनवला होता. त्यांनी ठरवलं होतं की "मी माझं सकाळचं खाणं—म्हणजे बेड टी आणि ब्रेकफास्ट—माझ्या हातानेच बनवेन!" लोक म्हणायचे, "अहो, इथे कोण बघतंय? खा की बाहेरचं!" पण टिळकांचं उत्तर तयार होतं. ते म्हणाले, "मी इथे त्यांची संस्कृती शिकायला किंवा त्यांची कॉपी करायला आलेलो नाही. मी माझ्या कामासाठी आलोय. जिथे गरज आहे तिथे मी कपडे बदलले, कारण ती थंडीची गरज आहे. पण अन्नाच्या बाबतीत मला गरज वाटत नाही, मग तिथे मी माझा भारतीयपणा का सोडू?" त्यांनी परदेशात राहूनही स्वतःची लाईफस्टाईल आणि तत्त्वं सोडली नाहीत. 'Bread and Breakfast at home, Lunch and Dinner outside' हे त्यांचं सूत्र होतं. आज आपण थोडं जरी बाहेर गेलो तरी लगेच बदलतो, 'मॉडर्न' होण्याच्या नादात आपली मुळं तोडतो. पण टिळकांनी दाखवून दिलं की तुम्ही जगात कुठेही जा, तुमची ओळख आणि तुमची संस्कृती हीच तुमची खरी ताकद असते. खरा 'स्वॅग' तोच, जो आपली ओळख जपतो...

"बापरे! हे काय चाललंय?" काशीबाईंनी जेव्हा टिळकांच्या खोलीत डोकावलं, तेव्हा त्यांचं अंग शहारलं. समोरचं दृश्यच तसं होतं. टिळकांच्या टेबलावर चक्क एका बैलाचं हृदय आणि डोळे पडले होते! आणि टिळक हातात सुरी घेऊन ते कापत होते. तुम्हाला वाटेल टिळक डॉक्टर बनले होते का? नाही! किस्सा असा होता की, टिळकांना त्यांच्या 'केसरी' वर्तमानपत्रात शरीरशास्त्र म्हणजे 'Anatomy' वर एक लेख लिहायचा होता. आता साध्या माणसाने काय केलं असतं? चार पुस्तकं वाचली असती आणि लेख लिहिला असता. पण टिळक म्हणजे 'डिटेलिंग' चे बादशाह! त्यांना 'वरवरचं' ज्ञान मान्य नव्हतं. त्यांनी बाजारातून मुद्दाम बैलाचं हृदय आणि डोळे मागवले. ते स्वतःच्या खोलीत आणले आणि 'डिसेक्ट' करायला सुरुवात केली. हृदयाचे कप्पे कसे असतात, झडपा कशा असतात, डोळ्याच्या आतली रचना कशी असते, हे त्यांनी स्वतः कापून बघितलं. काशीबाईंना धक्का बसलेला पाहून ते शांतपणे म्हणाले, "अगं, जर मला यशस्वी संपादक व्हायचं असेल, तर मी ज्या विषयावर लिहितोय, त्याची मला १००% खात्रीलायक माहिती पाहिजे. नुसती पुस्तकी माहिती काय कामाची?" बघा, याला म्हणतात 'डेडिकेशन'! राजकारणातला माणूस असूनही, विज्ञानातला अवघड विषय समजून घेण्यासाठी त्यांनी स्वतः प्रयोगशाळा उभी केली. आपण आज फॉरवर्डेड मेसेजवर विश्वास ठेवतो, पण टिळक स्वतः खात्री केल्याशिवाय एक शब्दही लिहित नसत. म्हणूनच त्यांचे शब्द लोकांच्या काळजाला भिडायचे...

"अहो टिळक, तुमच्या लेखणीतून तर आग ओकली जाते, सरकारला धडकी भरते, पण तुम्ही स्वतः मात्र इतके शांत कसे राहता?" हा प्रश्न त्या काळात अनेकांना पडायचा. आणि खरंच, टिळकांचे केसरीमधले अग्रलेख वाचले की ब्रिटीश अधिकाऱ्यांना घाम फुटायचा. त्यांचे शब्द म्हणजे जणू काही तलवारीचे वार असायचे. "सरकारचे डोके ठिकाणावर आहे काय?" असा सवाल विचारणारा हा माणूस, लिहिताना किती रागात असावा? असं कोणालाही वाटेल. पण गंमत म्हणजे, जो माणूस कागदावर इतका भडकू शकतो, तोच माणूस प्रत्यक्षात मात्र एकदम 'कूल' असायचा. एकदा एकाने त्यांना विचारलंच की हे कसं जमतं तुम्हाला? तेव्हा टिळकांनी जे उत्तर दिलं, ते ऐकून तुम्हीही त्यांच्या फॅन व्हाल. टिळक हसून म्हणाले, "अरे, लेखणीतली शाई आणि मनातली शांती या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत. मला जे काही वाटतं, जो काही राग येतो, तो सगळा मी माझ्या लेखात उतरवतो. माझ्या विचारांची सगळी उष्णता कागदावर जाते, त्यामुळे माझं डोकं आणि मन आपोआप रिकामं आणि शांत होतं." काय भारी लॉजिक आहे बघा! आपण रागात आरडाओरडा करतो, स्वतःचा बीपी वाढवून घेतो आणि काम बिघडवतो. पण टिळक आपला राग एका 'लेझर बीम' सारखा वापरत होते—एकदम फोकस आणि पॉवरफुल! म्हणूनच त्यांचा राग जगाला बदलायचा, पण त्यांना स्वतःला मात्र कधीच डिस्टर्ब करायचा नाही. याला म्हणतात इमोशनल इंटेलिजन्स...

"अहो भवानराव, घाबरताय कशाला? आम्हाला तुमचं भाषण नकोच आहे मुळी!" लोकमान्य टिळकांचे हे वाक्य ऐकून त्या तरुण मुलाचा जीव भांड्यात पडला. काय झालं होतं नक्की? १८९५ सालची गोष्ट. पुण्यातल्या रे मार्केटमध्ये पाय ठेवायला जागा नव्हती. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या स्मारकासाठी एक प्रचंड ऐतिहासिक सभा भरली होती. आणि या सभेचे 'बॉस' म्हणजेच अध्यक्ष म्हणून निवड झाली होती, औंधच्या संस्थानाचे तरुण वारसदार 'भवानराव पंतप्रतिनिधी' यांची. पण भवानरावांची अवस्था बिकट होती. वय कोवळं, आणि हजारोंच्या गर्दीसमोर बोलायचा अनुभव शून्य! स्टेजवर जायचं नाव काढताच त्यांची दातखीळ बसली. त्यांनी आयोजकांना चक्क हात जोडले होते, "बाबांनो, हे माझं काम नाही. मी तिथे जाऊन काय बोलणार? माझी फजिती होईल. प्लीज दुसरं कोणीतरी बघा!" ते पळ काढायच्या तयारीतच होते, तेवढ्यात खुद्द लोकमान्य टिळक त्यांच्याकडे आले. भवानरावांना वाटलं, आता संपलंच सगळं, टिळक नक्कीच झापणार! पण टिळकांनी जी 'गेम' फिरवली ना, ती अफलातून होती! त्यांनी भवानरावांना शांतपणे समजावलं, "राजा, आम्हाला तुझे शब्द नको आहेत. तुझं आडनाव काय आहे? 'प्रतिनिधी'! शिवरायांच्या काळात तुझ्या पूर्वजांनी जी सेवा केलीये, त्या रक्ताचं 'वजन' आम्हाला हवंय. तू फक्त त्या खुर्चीत जाऊन ताठ मानेने बस. तुझा तिथे नुसता असणंच सभेला मोठी इज्जत देईल. बोलायचं काम मी बघून घेईन!" बघा, याला म्हणतात माणसाची पारख! टिळकांना माहित होतं की त्या क्षणी लांबचचक भाषणापेक्षा एका ऐतिहासिक वारसदाराची 'एंट्री' जास्त महत्त्वाची आहे. त्यांनी त्या तरुण मुलाला आधार तर दिलाच, पण त्याचं महत्त्वही वाढवलं. पुढचा सीन तर एकदम फिल्मी! भवानराव रुबाबात जाऊन अध्यक्षस्थानावर बसले. एक शब्दही बोलले नाहीत, तरीही पब्लिक खुश! आणि मग टिळकांनी उठून आपल्या खणखणीत आवाजात जे भाषण ठोकलं... टाळ्यांचा कडकडाट झाला! स्वतः सगळं क्रेडिट न घेता, समोरच्याच्या मनातला न्यूनगंड काढून त्याला 'हिरो' कसं बनवायचं, हे ज्याला जमतं, तोच खरा 'स्मार्ट' माणूस! लोकमान्यांना नुसतं 'लीडर' नाही म्हणत, ते खऱ्या अर्थाने 'मेकर ऑफ लीडर्स' होते!

"तुझ्याकडे लंडनचा टोपोग्राफिकल नकाशा आहे का ग?" लोकमान्य टिळकांचा हा प्रश्न ऐकून काशीबाई कानिटकर एकदम चकीत झाल्या. त्या इंग्लंडला चालल्या होत्या आणि टिळक त्यांना तिथल्या रस्त्यांची माहिती देत होते. "इकडून उजवीकडे वळलं की अमुक रस्ता लागतो, तिकडून शॉर्टकट आहे..." हे ऐकून काशीबाई म्हणाल्या, "भाऊ, तुम्ही तर कधी लंडनला गेला नाहीत, मग तुम्हाला हे सगळं कसं माहित?" यावर टिळकांनी फक्त स्मितहास्य केलं. विचार करा, त्या काळी जेव्हा इंटरनेट नव्हतं, गुगल मॅप नव्हतं, तेव्हा हा माणूस पुण्यात बसून लंडनचा नकाशा डोक्यात फिट करून बसला होता! ही झाली भूगोलाची गोष्ट, पण टेक्नॉलॉजीमध्ये तर त्यांचा नादच करायचा नाही. केसरी वर्तमानपत्रासाठी त्यांनी एकदा २५ हजार रुपयांची—हो, त्या काळातले २५ हजार—एक नवीन प्रिंटिंग मशीन मागवली. मशीन आली खरी, पण ती जोडायची कशी हे तिथल्या इंजिनिअर्सना सुद्धा समजेना. त्यांची बत्ती गुल झाली! मशीनचे पार्टस् बघून सगळे डोक्याला हात लावून बसले. तेव्हा टिळक पुढे आले. त्यांनी त्या मशीनचं जाडजूड मॅन्युअल आणि पुस्तकं रात्रभर जागून वाचली. दुसऱ्या दिवशी त्यांनी चक्क त्या इंजिनिअर्सना हाताला धरून शिकवलं की "हा नट इथे बसवा आणि तो गियर तिथे जोडा." इंजिनिअरिंगची डिग्री नसतानाही केवळ वाचनाच्या आणि अभ्यासाच्या जोरावर त्यांनी एक्सपर्ट लोकांना मार्गदर्शन केलं. याला म्हणतात परफेक्शन! कुठल्याही गोष्टीचा अर्धवट अभ्यास करायचा नाही. एकदा हातात विषय घेतला की त्याच्या मुळापर्यंत जायचं आणि समोरच्याला थक्क करायचं, ही टिळकांची 'रॉयल' स्टाईल होती!

"नवीन गोष्टींमध्ये चुका आहेत ना? असू दे! पण म्हणून आपण नवीन काही शिकायचंच नाही का?" एका वाक्यात समोरच्यांची बोलती बंद करण्याची ताकद फक्त लोकमान्यांमध्येच होती. सीन असा होता—मुंबईत एक मोठी 'ज्योतिष परिषद' भरली होती. तिथे मोठमोठे शास्त्री, पंडित आणि गणिती जमले होते. विषय होता आपल्या पंचांगाचा म्हणजे कॅलेंडरचा. तिथे दोन गट पडले होते. जुन्या विचारांचे लोक अडून बसले होते, "आमची जुनी पद्धतच बेस्ट आहे! पाश्चात्यांची किंवा नवीन पद्धत आम्हाला नको, कारण त्यात चुका आहेत!" त्यांचा हट्टच होता की आम्ही बदलाला स्वीकारणार नाही. त्यांच्या या हट्टामुळे आपली प्रगती खुंटली होती. वातावरण एकदम गरम झालं होतं. तिथे एन्ट्री झाली लोकमान्य टिळकांची! त्यांनी माईक हातात घेतला आणि त्या विद्वानांना शांतपणे एकच गोष्ट समजावली. ते म्हणाले, "बाबांनो, नवीन पद्धतीत आज चुका असतील, मान्य आहे. पण काळाप्रमाणे त्या चुका आपण सुधारू शकतो. पण केवळ 'चूक आहे' म्हणून जर तुम्ही नवीन गोष्टी स्वीकारायची हिम्मतच दाखवली नाही, तर आपली प्रगती कशी होणार? चुकांची भीती बाळगून विज्ञानाचे दरवाजे बंद करू नका." विचार करा, त्या काळात जेव्हा लोक बदलायला घाबरत होते, तेव्हा टिळकांनी सांगितलं की 'परफेक्शन' पेक्षा 'प्रगती' महत्त्वाची आहे. चूक झाली तरी चालेल, पण नवीन काहीतरी शिकण्याची आणि स्वीकारण्याची धमक ठेवा. ही सायंटिफिक विचारसरणी टिळकांकडे होती म्हणूनच ते नुसते नेते नव्हते तर एक व्हिजनरी होते...

मित्रांनो, मला सांगा, जर आजच्या काळातला एखादा मोठा नेता किंवा सुपरस्टार तुम्हाला थिएटरच्या दारावर तिकीट चेक करताना दिसला, तर तुम्हाला काय वाटेल? हे तर शक्यच नाही, बरोबर ना? पण १८८० साली पुण्यात हा चमत्कार झाला होता. विषय असा होता की, त्या काळी किर्लोस्कर संगीत नाटक मंडळी नवीनच पुण्यात आली होती. त्यांची नाटके म्हणजे एकदम भारी, पण त्यांना लोकांचा सपोर्ट मिळवून देणं गरजेचं होतं. शाकुंतल आणि सौभद्र सारखी क्लासिक नाटके त्यांनी आणली होती. पण नाटकाला गर्दी खेचायची आणि त्याच वेळी तिथे शिस्त लावायची, हे काम सोपं नव्हतं. कोणातरी वजनदार माणसाची तिथे गरज होती. आणि तिथे एन्ट्री झाली लोकमान्य टिळकांची! त्या दिवशी नाटकाच्या प्रयोगाला तुफान गर्दी जमली होती. लोक आत जायला धडपडत होते. पण दारावर उभं राहून, लोकांच्या हातातली तिकीटं तपासून, त्यांना शिस्तीत आत सोडण्याचं काम कोण करत होतं माहितीय? खुद्द लोकमान्य टिळक आणि त्यांचे मित्र आगरकर! विचार करा, ज्या माणसाच्या शब्दाने ब्रिटीश सरकार हबकायचं, तो माणूस एका नाटकाच्या दारावर उभा राहून साध्या स्वयंसेवकासारखं काम करत होता. लोकांनी विचारलं, अहो टिळक, हे काय? तुम्ही इथे दारावर? तेव्हा टिळकांनी जे करून दाखवलं, त्यातून एकच मेसेज गेला. आपली कला आणि आपली संस्कृती जपायची असेल, तर नुसती भाषणं देऊन चालत नाही. तिथे स्वतः राबावं लागतं. कुठलंही काम हलकं नसतं. त्यांनी त्या नाटक कंपनीला नुसता पैसा नाही दिला, तर स्वतःचा वेळ आणि कष्ट देऊन त्या कलेला एक मोठं स्टेटस मिळवून दिलं. स्वतःचा इगो बाजूला ठेवून, आपल्या लोकांसाठी आणि संस्कृतीसाठी जो माणूस गेटकीपर सुद्धा बनू शकतो, तोच खरा लोकमान्य होतो. हेच त्यांचं खरं मोठेपण!