Sto milionów - podcast o latach 90.

W tym odcinku podcastu „100 milionów” rozmawiamy o książce „Im ostrzej, tym lepiej: Od i do radykalizacji” — zbiorze rozmów z osobami, które w przeszłości należały do środowisk skrajnie nacjonalistycznych, skinheadowskich i neofaszystowskich, a następnie z nich odeszły. Gośćmi programu są autorzy publikacji: prof. Rafał Pankowski oraz dr Przemysław Witkowski. Wspólnie przyglądamy się temu, jak wygląda radykalizacja od środka: co przyciąga ludzi do ekstremistycznych grup, jakie potrzeby społeczne, psychologiczne i polityczne mogą stać za wejściem w takie środowiska oraz co sprawia, że część osób decyduje się je opuścić.Punktem wyjścia rozmowy jest książka oparta na wywiadach prowadzonych na przestrzeni ostatnich 25 lat, z których część ukazywała się wcześniej na łamach magazynu „Nigdy Więcej”. To opowieść o różnych trajektoriach radykalizacji i deradykalizacji — o ludziach, którzy często wchodzili do skrajnych ruchów z poczuciem buntu, potrzebą godności, chęcią „naprawy świata” albo fascynacją subkulturowym stylem opartym na sile, przemocy i nadmęskości.Rozmawiamy także o rozczarowaniu ideowym, które pojawiało się u wielu byłych radykałów: o odkryciu brutalności, hipokryzji, korupcji, nadużywania alkoholu i narkotyków w środowiskach deklarujących „czystość”, dyscyplinę i moralną wyższość. Ważnym wątkiem jest również potrzeba zadośćuczynienia — motywacja rozmówców, którzy decydują się opowiedzieć swoją historię, aby ostrzec innych przed podobną drogą.W odcinku pojawia się także szerszy kontekst historyczny i polityczny: relacje środowisk nacjonalistycznych z państwem, wątki związane z PRL-em, instrumentalne wykorzystywanie nacjonalizmu przez władzę oraz późniejszy transfer skrajnych idei do głównego nurtu debaty publicznej.Zastanawiamy się, jak treści, które w latach 90. funkcjonowały głównie w niszowych zinach i subkulturowych obiegach, przeniknęły do współczesnej polityki, internetu i mediów społecznościowych. Mówimy o brutalizacji języka publicznego, normalizacji haseł antymigranckich, homofobicznych i antysemickich, a także o bezradności instytucji wobec mowy nienawiści i przemocy symbolicznej.To rozmowa o radykalizacji, ale także o złudzeniach liberalnego postępu — o przekonaniu, że nacjonalizm sam zniknie, że ekstremizm pozostanie marginesem, a historia nie wróci w nowych formach.Goście odcinka:Rafał Pankowski — socjolog, badacz skrajnej prawicy, współtwórca Stowarzyszenia „Nigdy Więcej”.Przemysław Witkowski — badacz ekstremizmów politycznych, publicysta i autor zajmujący się między innymi radykalizacją, nacjonalizmem i przemocą polityczną.

W najnowszym odcinku „100 milionów” Roland Zarzycki wraz z dr Agnieszką Bukowską przyglądają się temu, jak w Polsce lat 90. wolność po 1989 roku spotkała się z chaosem aksjologicznym, niepewnością i potrzebą sensu — a w tej luce szybko zaczęły rosnąć nowe ruchy religijne i sekty. W rozmowie wraca pytanie o język: „sekta” bywa określeniem pejoratywnym, dlatego pojawiają się też kategorie „nowego ruchu religijnego” i „sekty destrukcyjnej”, rozpoznawanej po silnej roli lidera i elity, totalności (kontroli nad kolejnymi sferami życia) oraz budowaniu lęku przed światem zewnętrznym, opisywanym jako wrogi lub zły.Ten społeczny krajobraz splata się z realiami transformacji: zagubieniem w nowej rzeczywistości, popularnością bioenergoterapeutów i uzdrowicieli (w tym Anatolija Kaszpirowskiego i jego Telekliniki) oraz luką prawną, która sprzyjała szybkiemu przyrostowi rejestrowanych związków wyznaniowych (w rozmowie pada: 30 w 1988 roku i 112 w 1995. Jednocześnie dr Bukowska podkreśla, że ofiarami manipulacji nie są wyłącznie osoby „słabe” — często to ludzie wrażliwi i wykształceni, trafiający na skuteczne techniki wpływu w momencie kryzysu (np. utrata pracy czy śmierć bliskiej osoby). W tle pojawiają się też polskie przykłady i skrajności: od idei „odżywiania się światłem” przez patrzenie w kolorowe żarówki, przez ruchy czekające na obcą cywilizację i „kosmiczną ewakuację”, po „satanizm podwórkowy” jako bunt i subkulturę.W finale pytamy o teraźniejszość: jeśli kiedyś rolę „idealnego” przewodnika pełnił charyzmatyczny lider, dziś potencjalnym ryzykiem staje się sztuczna inteligencja — zdolna tworzyć przywódców dostępnych 24/7, którzy mogą zaspokajać potrzeby emocjonalne i wchodzić w życie użytkowników w sposób jeszcze bardziej totalny.Dr Agnieszka Bukowska — socjolog i pedagog, terapeutka, mediatorka i trenerka grupowa. Adiunkt w Instytucie Socjologii Uniwersytetu Civitas oraz dyrektorka Centrum Badań nad Ryzykami Społecznymi i Gospodarczymi. Zajmuje się m.in. technikami wpływu społecznego, mechanizmami ulegania presji i manipulacji oraz procesami prowadzącymi do radykalizacji postaw i ekstremizmu; specjalizuje się w tematyce sekt destrukcyjnych, kontrowersyjnych ruchów religijnych, dysfunkcyjnych subkultur i środowisk ekstremistycznych.

W kolejnym odcinku podcastu „100 milionów” Marek Gluziński rozmawia z Cezarym Michalskim o tym, jak w latach 90. kształtowały się polskie media i w jaki sposób środowiska kontrkulturowe przenikały do głównego nurtu.Punktem wyjścia jest historia „Brulionu” — od studenckiego biuletynu na UJ po pismo, które współtworzyło język i wyobraźnię całego pokolenia. Rozmawiamy o "trzecim obiegu", doświadczeniu pokolenia ’86 (anarchistyczne nastroje, trauma stanu wojennego i późniejszy zwrot ku konserwatyzmowi) i  „Pampersach” w TVP — przejmowaniu redakcji i prób oddziaływania na kulturę z poziomu mediów masowych. Mówimy o „wojnie na górze”, hegemonii mediów, pluralizmie, roli gatekeeperów i o tym, jak te procesy rezonują w dzisiejszym świecie.Cezary Michalski — publicysta, eseista i prozaik. Był członkiem zespołów redakcyjnych „brulionu” oraz „Dziennika Polska–Europa–Świat” (zastępca redaktora naczelnego). W latach 1994–1997 kierował redakcją publicystyki kulturalnej i społecznej w TVP1. Publikował m.in. w „Frondzie”, „Arcanach”, „Krytyce Politycznej” i „Polityce”. Obecnie współpracuje z Telewizją Polsat i jest felietonistą Interii. Autor esejów oraz wywiadów-rzek m.in. z Jadwigą Staniszkis, Januszem Palikotem i Grzegorzem Schetyną.  

W najnowszym odcinku, prowadzonym przez Łukasza Saturczaka, przybliżamy Wam polską literaturę lat 90. Wraz z naszą gościnią, Kingą Dunin, zastanawiamy się, czy rzeczywiście powstała książka o latach 90. Co było głównym tematem dla autorów okresu transformacji? Jakie wątki stały się wówczas atrakcyjne?Kinga Dunin – krytyczka literacka, eseistka i publicystka, związana z „Wysokimi Obcasami” i wieloma innymi tytułami prasowymi. Autorka książek, felietonów i analiz dotyczących literatury, kultury i społecznych przemian w Polsce.

W najnowszym odcinku podcastu Sto milionów Wiktoria Tkaczuk wraz z Anną Szynkarczuk przygląda się sztuce polskiej lat 90. – dekadzie gwałtownych przemian, eksperymentów, poszukiwań i redefinicji kultury po upadku komunizmu. To czas, w którym rodziła się nowa rzeczywistość: wolny rynek, nowi mecenasi, nowa publiczność i nowe lęki, a artyści stawiali pytania o cenę transformacji, o tożsamość i o znaczenie wolności.Anna Szynkarczuk - Ekspertka sztuki powojennej i współczesnej, Dyrektorka Departamentu Sztuki Współczesnej DESA Unicum – jednego z największych domów aukcyjnych w Europie. W DESA Unicum prowadzi ekspercki zespół, który zajmuje się tworzeniem największych – i najliczniejszych – aukcji na polskim rynku sztuki. Specjalizuje się w pionierskich projektach, których celem jest rozwijanie rynku i popularyzowaniu sztuki współczesnej. Ma na koncie projekty, które przyniosły trzy kolejne rekordy na najdrożej sprzedane dzieło sztuki w Polsce: 2018, 2020 i 2021.

W kolejnym odcinku podcastu „Sto milionów” rozmawiamy z Konstantym Gebertem, dziennikarzem i korespondentem wojennym, o wojnie w Jugosławii w latach 1991–1995. Gebert opowiada o przebiegu konfliktu, oblężeniu Sarajewa oraz doświadczeniach reporterów pracujących w strefach wojny. Poruszamy m.in.:przyczyny i przebieg rozpadu Jugosławii,rolę i ograniczenia działań ONZ w czasie konfliktu,codzienne życie mieszkańców Sarajewa w czasie oblężenia,doświadczenia dziennikarzy relacjonujących wojnę.Gość dzieli się także refleksjami na temat konsekwencji politycznych i społecznych wojny w regionie oraz wpływu konfliktu na świadomość międzynarodową.🎙️ Gość: Konstanty Gebert🎙️ Prowadząca: Katarzyna Kwiatkowska- Moskalewicz

Jak rodził się polski rynek reklamy po transformacji? Kultowe slogany, pierwsze duże budżety, dzikie pomysły i nowe agencje. Rozmawiamy o tym, jak powstawały kampanie, które na zawsze zmieniły język ulicy i telewizji, o granicach ówczesnej kreatywności, badaniach, których brakowało, oraz o tym, co z tamtego ducha przetrwało do dziś.Goście: Grażyna Skarżyńska, Piotr AlchimowiczProwadzący: dr dr Roland ZarzyckiW podcaście wykorzystano fragmenty następujących filmów: Peter House (2021, 7 sierpnia) Pollena 2000 Ojciec Prać - Reklama z okresu 1992/1993 [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=qazDeLExZ7cK03a Nickowy (2024, 1 lutego) Pierwsza kampania reklamowa napojów Frugo (1996) [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=ekWVRxPtPCgKrzysztof Zet (2014, 7 października) Stare reklamy Americanos [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=w4QWpd_d520Svx (2012, 29 maja) Blok reklamowy jedynki (20.09.1992) [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=_AfXog2kKm4Flower Records (2020, 21 października) Pizza Hut - Tak, jak lubisz. TVP2 1996r. [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=kdWKCc1tgY4Films4Fun (2014, 29 października) Stare reklamy z lat 90 [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=9pK_eW0RcFkCordylus (2013, 30 lipca) Reklama proszku As, 1994 - Mnóstwo cytrynowa siła [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=3Hywf7jCsiEDVBShots_Spare (2017, 3 października) 20 lat TVN - Dżingle reklamy #2 [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=3xGyBD078yMThisisvhshell (2019, 21 września) Reklama soczków z Baltony [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=1hsoi6quHtwThisisvhshell (2020, 16 marca) Co pani mówi nazwa "Baltona"? [Wideo]. YouTube'a. https://www.youtube.com/watch?v=gNmdwAG99Pk

Co działo się z polską muzyką w latach transformacji? Jak underground i alternatywa lat 80. spotkały się z kapitalizmem i komercją lat 90.?W tym odcinku podcastu „Sto Milionów” Marek Gluziński rozmawia z Rafałem Traczykiem, autorem książki Dzika rzecz. Dyskutujemy o roli muzyki w burzliwym okresie zmian ustrojowych, o artystach, którzy kształtowali nowe brzmienia, i o tym, jak muzyka stała się świadectwem tamtej epoki.To opowieść o wolności, buncie i rynku, który szybko nauczył się oswajać „dziką rzecz”.

W trzecim odcinku podcastu „Sto Milionów” przyglądamy się temu, jak wyglądały lata 90. w Polsce i krajach byłego ZSRR. Czy polska transformacja była wzorem sukcesu, a wschodnia – katastrofą? A może rzeczywistość była bardziej złożona?Z prowadzącymi – Katarzyną Kwiatkowską-Moskalewicz i Markiem Gluzińskim – oraz gościem, dr. hab. Jędrzejem Morawieckim, profesorem Uniwersytetu Wrocławskiego, porównujemy doświadczenia ekonomiczne, polityczne i społeczne okresu transformacji w Polsce, Rosji, Ukrainie, Kazachstanie i Białorusi. Od reform Balcerowicza po oligarchizację życia publicznego – to opowieść o wyborach, chaosie, sukcesach i porażkach, które ukształtowały dzisiejszy obraz Europy Środkowo-Wschodniej.Gość:dr hab. Jędrzej Morawiecki, prof. UWr – socjolog, dziennikarz, reportażysta i wykładowca akademicki. Pracuje w Instytucie Dziennikarstwa Uniwersytetu Wrocławskiego, gdzie zajmuje się badaniami nad mediami, kulturą współczesną i Rosją. Jego zainteresowania naukowe obejmują m.in. komunikację polityczną, propagandę, religijność postsowiecką, narracje tożsamościowe oraz pogranicza Europy Wschodniej.

W drugim odcinku podcastu „Sto milionów” wracamy do jednego z najbardziej przemilczanych i niewygodnych tematów lat 90. — przemocy skrajnie prawicowego ruchu skinhead w Polsce.Ruch ten nie był tylko subkulturowym marginesem, ale realną siłą uliczną, organizującą brutalne napaści na tle rasistowskim i ksenofobicznym, budującą sieci wpływu, często wspieraną lub tolerowaną przez struktury polityczne i społeczne tamtych lat.Gościem Dominika Puchały i dr. Przemysława Witkowskiego jest Jacek Purski – politolog i wieloletni działacz antyfaszystowski, założyciel Instytutu Bezpieczeństwa Społecznego. W rozmowie przyglądamy się, jak wyglądała polska wersja „radykalnego ulicznego porządku” i dlaczego ten wątek wciąż nie przebił się do zbiorowej świadomości.🔸 Kto naprawdę stał za tym ruchem?🔸 Jak wyglądało jego polityczne zaplecze?🔸 Co mówi nam to o transformacji lat 90. – i o współczesności?Posłuchaj, by zrozumieć, dlaczego przemoc polityczna nie zaczęła się wczoraj.

Cykl podcastów nazywa się: Sto milionów – na pamiątkę jednej z największych, niespełnionych obietnic transformacji, symbolizując oczekiwanie na pewien "cud", który ostatecznie nie nadszedł. W naszym podcaście cofamy się do dekady 1989-2000, by przyjrzeć się polskiej transformacji i zastanowić się, jaki wpływ na naszą teraźniejszość ma to, co wydarzyło się ponad 30 lat temu. Co z niej wciąż żyje w naszej polityce, ekonomii i emocjach?👉 Odcinek 1: "90's. Cudowne lata, czy dekada strachu?"W pierwszym odcinku rozmawiamy z prof. Michałem Bilewiczem o tym, czego się baliśmy – jako społeczeństwo. Czy nasze obecne lęki przed wojną, kryzysem i „obcymi” mają swoje korzenie właśnie tam – w dekadzie przemian i chaosu?🎙 Prowadzą: Dominik Puchała i Katarzyna Kwiatkowska MoskalewiczPunktem wyjścia jest pytanie dziecka:„Mamo, czy będzie wojna?”➡️ Czy można porównać lęki lat 90. z dzisiejszymi?➡️ Dlaczego jedni pamiętają tę dekadę jako czas szans i sukcesów, a inni – jako upadek przemysłu, przemoc i frustrację?Podziel się z nami: jakie lata 90. Ty pamiętasz?Napisz w komentarzu ⬇️