Эфата

У апошняй перадачы з цыклу “Эфата” аўтар звяртаецца да пытання, што такое біблійны сэнс, а таксама і сэнс жыцця, бо Святое Пісанне – гэта не проста тэкст. Гэта жывы дыялог, у якім адкрываецца сэнс жыцця. Уявіце сабе, што вы стаіце перад карцінай “Мона Ліза”. Адзін чалавек кажа: “Глядзіце, якая прыгожая ўсмешка”, іншы звяртае ўвагу на тэхніку жывапісу Леанарда да Вінчы, а яшчэ хтосьці заўважае, што фон карціны хавае цікавую гісторыю. Тое самае можна сказаць пра Біблію – гэта больш, чым проста тэкст; гэта кніга, поўная схаваных сэнсаў і інтэрпрэтацый, якія развіваліся на працягу стагоддзяў. Ужо ў старажытныя часы людзі задаваліся пытаннем, як чытаць святыя тэксты. Ці трэба ўспрымаць словы Бібліі даслоўна, альбо яны хаваюць больш глыбокі, духоўны пасыл? Гэтыя пытанні ўзнікалі яшчэ ў часы стварэння тэксту, і адказы на іх сталі асновай розных метадаў тлумачэння.

Мінулы падкаст быў прысвечаны сэнсам Бібліі. Гэты выпуск працягвае тэму разумення біблійных тэкстаў, але гэтым разам ужо з дапамогай Катэхізіса Каталіцкага Касцёла. Уявіце сабе старажытны манускрыпт, поўны сімвалаў, загадак і невядомых гісторый. Гэты манускрыпт захоўвае ў сабе веды, якія праходзілі праз вякі, кожны радок якога здаецца таямніцай, чакаючай свайго разгадання. Каб яго прачытаць і сапраўды асэнсаваць, нам патрэбны асаблівы ключ, здольны адкрыць замкнёныя дзверы разумення. У каталіцызме такім ключом з'яўляюцца два асноўныя інтэрпрэтацыйныя правілы, якія дапамагаюць зразумець Святое Пісанне глыбока і аўтэнтычна. Без гэтых правіл манускрыпт мог бы застацца толькі наборам сімвалаў і загадак, а з імі ён ператвараецца ў крыніцу мудрасці і духоўнай падтрымкі. Слухайце наш падкаст, каб даведацца, што гэта за правілы.

Уявіце сабе юнака, які так моцна кахае дзяўчыну, што бачыць яе ўсюды: у кожным сустрэчным мінаку, у кожнай хвіліне дня і нават у абрысе хмар. Менавіта так, казаў Эразм Ратэрдамскі, людзі, захопленыя пэўнымі ідэямі, здольныя бачыць свае перакананні амаль у кожным радку Святога Пісання. Біблія — гэта збор тэкстаў, якія былі напісаны ў розныя эпохі, рознымі аўтарамі і ў розных гістарычных кантэкстах. Для некаторых яе змест крыштальна зразумелы і прама кажа пра веру, любоў, грэх і збаўленне. Для іншых яна выглядае як загадкавая карта, поўная сімвалаў і схаваных значэнняў. Гэты выпуск – пра разуменне Бібліі. Задачай аўтара будзе сфармуляваць некалькі тлумачальных ідэй, арыенціраў, якія дапамогуць зразумець Святое Пісанне, дапамогуць не згубіцца ў лабірынце сімвалаў, вобразаў і метафар.

Гэты выпуск уяўляе сабой рэфлексію па матывах энцыклікі Dilexit nos. "Па матывах" – гэта значыць, што яго мэтай будзе не пераказ зместу энцыклікі, але нешта кшталту "разважанняў на палях" энцыклікі. Аўтар дзеліцца дзвюма думкамі. Першая – пра месца інтэлектуальнай рэфлексіі ў хрысціянстве. Другая тычыцца першапачатковага значэння рэлігіі, а таксама стасунку паміж рэлігіяй і тэалогіяй. Больш падрабязна аб гэтым – у нашым падкасце.  

Гэты выпуск прысвечаны разгляду пытання дагматызму тэалогіі. Аўтар аналізуе, ці сапраўды дагматычны характар тэалогіі несумяшчальны з навуковасцю. У якасці аргумента выкарыстоўваюцца ідэі філосафа навукі Імрэ Лакатоса, які ўвёў паняцце “цвёрдага ядра” навукі. Навуковыя дысцыпліны таксама маюць ідэі і перакананні, якія не падлягаюць сумневу. Розніца паміж тэалогіяй і свецкімі навукамі не настолькі радыкальная, як тое сцвярджаецца ў палемічнай публіцыстыцы. Што, маўляў, тэалогія – гэта абшар сляпой веры, дагматызму і пастаяннага кантролю з боку ўладаў, у той час як свецкая навука – абшар розуму, фактаў і свабоды мыслення. Гэта далёка не так. Свецкія навукі, як тое паказаў Лакатос, выбудоўваюцца вакол “цвёрдага ядра” (своеасаблівай сістэмы догмаў), яны могуць быць падатлівыя на тэндэнцыйнасць, а акадэмічная свабода абмежавана пэўнымі каштоўнасцямі, нормамі, а нават заканадаўчымі актамі.

У гэтым выпуску аўтар абмярковае пытанне навуковасці тэалогіі (ці тэалогія – гэта навука?), і спрабуе аспрэчыць сцвярджэнне аб тым, што тэалогія не можа быць навукай, паколькі знаходзіцца пад кантролем касцёльных уладаў. Ён сцвярджае, што гэтак жа, як свецкая культура Еўропы мае права абараняць свае каштоўнасці, такія як талерантнасць, правы чалавека і павага да разнастайнасці, так і хрысціянская рэлігія мае права абараняць свае перакананні, у тым ліку веру ў Езуса як Бога і Збавіцеля. І так жа, як абарона еўрапейскіх каштоўнасцяў часам звязана з умяшаннем у навуковую свабоду, гэта ж адбываецца і ў выпадку абароны хрысціянскіх каштоўнасцяў.

У гэтым выпуску вы даведаецеся пра гісторыю філосафа і навукоўца Энтані Флю. Уявіце сабе, што большую частку свайго жыцця вы паслядоўна верыце, што сонца ўстае штодня, бо проста так павінна быць – ніякіх нябачных сіл, ніякага нябачнага Стваральніка тут няма, бо няма аніякіх падставаў для сцвярджэння існавання такіх сіл і такога Стваральніка. Давер да навукі, логікі і рацыянальных доказаў – адзінае, што мае сэнс. Такім і быў Энтані Флю, адзін з найбольш уплывовых атэістаў і філосафаў навукі XX стагоддзя. Чалавек, які настойваў на тым, што тэізм, вера ў Бога, – гэта проста памылка. Так было, пакуль сам не перажыў нешта накшталт інтэлектуальнага “землятрусу”, які прывёў яго да прызнання існавання Бога.

У папярэдніх выпусках аўтар спыніўся на праблеме тэалогіі – яе навуковасці, яе месцы ў адукацыйных установах, яе даследчыцкім патэнцыяле. Галоўны закід у гэтай справе тычыцца пытання звышнатуральнасці, і гэтае пытанне разглядалася ў мінулых перадачах. У гэтым падкасце ён пераходзіць да другога закіду, які гучыць наступным чынам: тэалогія грунтуецца на спрэчных дапушчэннях. Што гэта значыць? Маецца на ўвазе наступнае: для таго, каб праводзіць тэалагічныя даследаванні трэба спярша прыняць шэраг палажэнняў, напрыклад, што існуе Бог, што Ён камунікае з людзьмі, што пэўныя тэксты (Біблія) з’яўляюцца Богам натхнёнымі і г.д. — а гэтыя палажэнні спрэчныя, праблематычныя. Так гучыць гэты закід. Задача аўтара – з ім акуратна разабрацца. Насамперш, ён прапануе выясніць, што такое дапушчэнні, што яны робяць у навуцы і якімі яны павінны быць.

Як ўжо адзначаў аўтар, тэалогію часта крытыкуюць за тое, што яна абапіраецца на існаванне звышнатуральных рэчаў і з’яў. З-за гэтага яе навуковасць нярэдка ставіцца пад сумнеў. Галоўнае пытанне ўсцяж гучыць так: чаму звышнатуральнасць – гэта праблема? Ёсць два адказы на гэтае пытанне. Першы гучыць так: звышнатуральная рэчаіснасць не існуе, таму тэалогія беззмястоўная. Другі: нават калі звышнатуральная рэчаіснасць існуе, мы не валодаем адпаведнымі інструментамі для яе навуковага даследавання. Мінулы выпуск быў прасвечаны першай тэзе, а ў гэтым разглядаецца другая: праблема інструментаў і метадаў вывучэння звышнанатуральнасці.

У мінулым выпуску аўтар разважаў над такімі пытаннямі: Ці тэалогія – гэта навука? Ці яна можа быць навукай? А калі яна не навука, то чым тады з’яўляецца? У гэтай праграме ён разглядае пытанне звышнатуральнай рэчаіснасці. Многія сучасныя навукоўцы лічаць, што навука займаецца толькі тым, што з’яўляецца натуральным, то бок прыродай. Як пісаў Рычард Левонтын: «Нашы тлумачэнні матэрыяльных з’яў выключаюць дзеянне звышнатуральных дэманаў, ведзьмаў, духаў усялякага роду, уключаючы розных багоў, ці будзе гэта Адонай, ці Зеўс». Такое стаўленне, вядомае як натуралізм, часта разглядаецца як прынцып, якога павінен прытрымлівацца кожны навуковец, нават калі часам узнікае спакуса звярнуцца да чагосьці звышнатуральнага. Паўстае лагічна пытанне: адкуль такая ўпэўненасць, што існуе толькі натуральнае? Тут у адказ мы пачуем: дастаткова таго, што ніхто не даказаў існавання Бога, каб заявіць, што спасылкі на звышнатуральнае непрымальныя. У гэтым месцы, хутчэй за ўсё, з’явіцца такая фраза, як “цяжар доказу”. Цяжар доказу – гэта агульнае правіла, якое заключаецца ў тым, што чалавек, які выказвае больш спрэчную тэзу, павінен прадставіць доказы. Аднак у пытанні існавання Бога сітуацыя не такая відавочная. Ці сапраўды цяжар доказу на баку веруючых? У спрэчцы пра існаванне Бога можна прыняць два падыходы. Хтосьці можа сказаць: “Але ж ніхто ніколі не бачыў Бога, таму ясна, што тэалогія павінна нешта даказаць”. Але пачакайце… Паводле даследаванняў, 85% насельніцтва свету прызнае існаванне звышнатуральнай сілы. Магчыма, таму гэта тыя, хто не верыць, павінны нешта даказваць, бо яны ў меншасці, - сцвярджае аўтар.  

У мінулых выпусках гаворка ішла пра месца рэлігіі ў грамадскім жыцці, а таксама пра тое, ці яна можа быць перашкодай у навуковым даследаванні. На гэты раз аўтар прапануе паразважаць наконт таго, ці з’яўляецца навукай тэалогія. Або інакш: чаму некаторыя лічаць, што гэта – не навука, а яшчэ некаторыя дадаюць: ...і не можа быць навукай! У чым сутнасць праблемы? Калі коратка, то праблема ў звышнатуральнай рэчаіснасці. Такія паняцці, як Бог, несмяротная душа, жыццё вечнае, анёлы, Валадарства Божае, на думку многіх метадолагаў не могуць быць часткай навукі. Праблема звышнатуральнасці, бадай, самая галоўная, але ёсць яшчэ некалькі, якія часта ўспрываюць дыскусіях пра тэалогію. Гэта такія праблемы, як неправяральнасць тэалагічных сцверджанняў, спрэчныя дапушчэнні, умяшанне ўладаў Касцёла ў тэалогію, а таксама дагматызм і эмацыянальная ангажаванасць. Падрабязней пра гэта – у нашым падкасце.

“Рэлігійная вера – ненавуковая, таму яна павінна быць выключана з публічнай прасторы” – так гучыць адзін з аргументаў на карысць абмежавання ўплыву Касцёла на грамадскае жыццё. Гэтаму аргументу была прысвечана мінулая перадача. У ёй гаварылася, што рэлігійная вера, як і розныя формы міжчалавечага даверу, мае сваю ўласную каштоўнасць, нягледзячы на тое, што не падлягае прынятым у сучаснай навуцы працэдурам праверкі. Як досвед даверу паміж людзьмі, так і досвед рэлігійнай веры мае права быць часткай публічнага дыскурсу, мае права суутвараць сістэму каштоўнасцяў грамадства. Гэты выпуск прысвечаны развенчванню другога аргумента на карысць абмежавання або выключэння рэлігіі з публічнай прасторы. Ён сцвярджае, што рэлігія – не проста ненавуковая з’ява, але з’ява антынавуковая, яна прасоўвае спосаб мыслення, які пагражае навуковаму развіццю.

У гэтым падкасце аўтар працягвае разглядаць тэму практычнага вымярэння каталіцкага сацыяльнага навучання. Ёсць дыскусія вакол “недастатковага” заангажавання Касцёла ў грамадскія справы, але ёсць таксама дыскусія вакол “празмернага” заангажавання Касцёла ў гэтыя справы. Прычым абодва закіды часам з’яўляюцца на адрас адной і той жа касцёльнай структуры, а здараецца, што яны паходзяць ад аднаго і таго ж асяроддзя. У мінулых выпусках гаворка засяроджвалася ў асноўным на дыскусіі першага тыпу. У гэтым выпуску вядучы прапануе распачаць абмеркаванне сітуацый, калі Касцёлу закідаецца “празмернае” заангажаванне, калі з’яўляюцца пастулаты, каб Касцёл перастаў “умешвацца” – ці то ў адукацыю, ці ў пытанні медыцынскай этыкі, ці ўвогуле каб знікнуў з публічнай прасторы.

У гэтым выпуску аўтар працягвае разглядаць тэму ўздзеяння Касцёла на грамадска-палітычную рэчаіснасць. Ён вылучае дзве магчымыя формы ўздзеяння: наўпростую і апасродкаваную. Наўпростая азначала б ператварэнне Касцёла ў адну з палітычных сілаў, накшталт партыі. Гэта мела б кепскія наступствы для асноўнай місіі Касцёла – служэння сакрамэнтаў і прапаведавання Евангелля. Аптымальнай формай уздзеяння ёсць апасродкаванае ўздзеянне, калі Касцёл уплывае на светапогляд і на маральныя ўстаноўкі ў грамадстве, а тыя ў сваю чаргу могуць паўплываць уласна на палітычнае вымярэнне грамадскага жыцця. Пры такім падыходзе Касцёл захоўвае сваю тоеснасць як духоўная, панадпалітычная сіла. Пры гэтым застаецца ўнутры грамадства – таго самага грамадства, чальцы якога ўплываюць на палітыку. У дэмакратычных краінах уплываюць праз выбары, праз СМІ або непасрэдны ўдзел у палітычным жыцці. У недэмакратычных гэты ўплыў значна абмежаваны, прынамсі ў кароткачасовай перспектыве. У доўгатэрміновай жа перспектыве сукупнасць маральных перакананняў, якія Касцёл фармуе ў грамадстве, могуць прывесці – або значна спрычніцца – да сістэмных зменаў.

У гэтым выпуску аўтар працягвае разглядаць тэму каталіцкага сацыяльнага навучання ў практыцы. Ён звяртаецца да напрацовак айца Мацея Зембы, доктара філасофскіх навук, дамініканца, аднаго з найбольш вядомых і ўплывовых экспертаў каталіцкага сацыяльнага навучання, які быў асабіста знаёмы з Янам Паўлам ІІ, удзельнічаў у напісанні шэрагу пастарскіх дакументаў для польскага епіскапату. Галоўны пасыл айца Зембы заключаецца ў наступным: Касцёл можа прысутнічаць як у палітычнай, так і ў метапалітычный сферы. Але не можа прысутнічаць у дзвюх сферах адначасова. Сэнс тут такі: калі Касцёл прэтэндуе на быццё маральным і духоўным аўтарытэтам у грамадстве і хоча рэалізаваць сваё звышнатуральнае пакліканне, то павінен адмовіцца ад непасрэднага ўдзелу ў палітычным жыцьці. На практыцы гэта азначае, што прадстаўнікі касцёльнай улады не павінны займаць дзяржаўныя пасады, не могуць быць чальцамі палітычных партый і не павінны выкарыстоўваць свой аўтарытэт у грамадстве для прасоўвання той ці іншай палітычнай сілы.

Мінулыя выпускі былі прысвечаны сацыяльнаму навучанню Касцёла, яго біблійным і старажытнагрэцкім вытокам. Некалькі перадачаў было прысвечана тэме дэмакратыі і тыраніі. Цалкам магчыма, што падчас усіх гэтых абмеркаванняў магло паўстаць пытанне: а як выглядае практычны бок гэтага навучання? Ці ёсць нешта такое як “стасаванае” сацыяльнае навучанне, па аналогіі да, скажам, стасаванай фізікі, стасаванай матэматыкі або стасаванай псіхалогіі? У гэтым выпуску аўтар разглядае сацыяльнае навучанне ў больш практычным – стасаваным – ключы. Даволі папулярным з’яўляецца пытанне аб прасоўванні дэмакратыі або правоў чалавека. Ці ёсць у рамках сацыяльнага навучання Касцёла або каталіцкага сацыяльнага навучання якія-небудзь інструкцыі, рэкамендацыі, напрацоўкі ў гэтым плане? Калі казаць коратка: так, ёсць, яны раз-пораз з’яўляюцца ў рамках каталіцкага сацыяльнага навучання. Прасоўванне тых ці іншых палажэнняў сацыяльнага навучання можна разглядаць як мінімум у двух аспектах: прасоўванне на цэнтральным узроўні, гэта значыць, рашэннямі Ватыкана на чале з Папам, і прасоўванне на мясцовым узроўні: на ўзроўні канферэнцыяў біскупаў паасобных краін або на ўзроўні рэгіянальных касцёльных структур або на ўзроўні паасобных дыяцэзіяў. У гэтым выпуску разглядаецца пытанне пра ролю цэнтральных касцёльных уладаў: на ўзроўні Ватыкана, на ўзроўні Святога Пасада.

Мінулы выпуск быў прысвечаны разважанням Платона на тэму дэмакратыі. Гэты філосаф, ці не найбольш уплывовы цягам стагоддзяў, быў рашучым крытыкам дэмакратыі – і як дзяржаўнага ладу, і як стану душы чалавека. Гэта мела свой адбітак на сацыяльным навучанні Касцёла – як мінімум да пачатку ХХ стагоддзя Касцёл даволі насцярожана ставіўся да дэмакратыі. Платонаўская крытыка дэмакратыі не з’явілася на пустым месцы – як старажытнаафінская дэмакратыя, так і сучасныя дэмакратыі маюць свае заганы. Гэта, канешне, не падстава, каб адмаўляцца ад гэтай формы грамадска-палітычнага жыцця, але важна гэтыя заганы ўсведамляць. І сённяшняя перадача будзе прысвечана самай галоўнай слабасці дэмакратыі, а менавіта – яе падатлівасці на дэмагогію, з-за якой дэмакратыя можа вырадзіцца ў нешта процілеглае – у тыранію або таталітарызм. Дэмагогія становіцца магчымай таму, што грамадства функцыянуе без сістэмы каштоўнасцяў, без каштоўнасных пунктаў аднясення, з дапамогай якіх яны маглі б крытычна ацаніць тыя ці іншыя палітычныя заклікі. Папа Ян Павел ІІ неаднаразова паўтараў: “Гісторыя вучыць, што дэмакратыя без каштоўнасцяў ператвараецца ў яўны або замаскіраваны таталітарызм” (пар. Centesimus annus, 46).

Філосаф Платон крытычна ставіўся да дэмакратыі, назіраючы яе недахопы ў Афінах, дзе правёў большую частку свайго жыцця. Дэмакратыя – кажа Платон – пачынаецца ў душы чалавека. У душы чалавека дзеецца нешта, што дае пачатак “дэмакратычнаму духу”, які і прыводзіць да ўсталявання дэмакратыі як сістэмы. Што канкрэта дзеецца? Вось жа – кажа Платон – усталёўваецца ў ёй перакананне, што ўсе жаданні роўныя і павінны аднолькава паважацца. Платон апісвае дэмакратыю як свет, перавернуты з ног на галаву, дзе нізкія жаданні перамагаюць высокія і ўлада перадаецца тым, хто не павінен ёй валодаць. Так, сцвярджае аўтар падкаста, дэмакратыя – недасканая сістэма. Але яе веліч у тым, што яна змяшчае ў сабе механізмы для пераадольвання недасканаласцяў негвалтоўным спосабам.

У старажытнагрэчаскай філасофіі мы знаходзім розныя меркаванні аб дэмакратыі. Платон ставіўся да яе адмоўна з-за таго, што ў ёй акумулявалася зменлівасць і мінучасць гэтага свету. Ён марыў пра ідэальную дзяржаву. А ў яго выпадку гэта азначала не столькі “добрая для жыцця”, колькі трывалая, непадатлівая на змены. Дзяржава, дзе рэалізуецца ідэал мудрасці. А мудрасць – паводле яго – гэта нішто іншае, як удзел у жыцці Бога! Не дзіўна, што для многіх пакаленняў хрысцянскіх мысляроў разважанні Платона пра ідэальную дзяржаву моцна перагукаліся з ідэяй Божага Валадарства. Многія маглі займець уражанне, што Платон выпрацаваў праект “Божага Валадарства на зямлі”, што дзяржава, пабудаваная паводле платонаўскіх рэкамендацый, будзе копіяй Божага Валадарства. Ёсць, аднак, адна істотная рэч, якую многія з гэтых мысляроў прапусцілі: Божае Валадарства – гэта тое, што ініцыюе і ажыццяўляе Езус, які з’яўляецца другой Божай Асобай, якая стала чалавекам. Божае Валадарства – гэта не справа рук філосафаў, манархаў або ваяроў, а справа менавіта Божая. Спроба пабудаваць ідэальную дзяржаву чалавечымі сіламі – рэч заведама правальная, як правальнай была ідэа пабудовы Вавілонскай вежы – вежы, якая сягала б нябёсаў.

“Так, я займаюся палітыкай, таму што кожны павінен займацца палітыкай”, - кажа Папа Францішак падчас аднаго з інтэрв’ю, якое ўвайшло ў кнігу “El Pastor”, якая выйшла ў мінулым годзе ў Аргенціне. “А што такое палітыка? – працягвае Папа. – Гэта лад жыцця для поліса, для горада. Тое, чым я не займаюся і чым не павінен займацца Касцёл, дык гэта партыйнай палітыкай. Але Евангелле мае палітычнае вымярэнне, якое павінна перамяніць сацыяльны, нават рэлігійны, менталітэт людзей”. У гэтым выпуску аўтар каментуе выказванне Францішка, які на старагрэчаскае разуменне палітыкі наклаў разуменне евангельскае. Само слова палітыка мае грэчаскае паходжанне, і ў старажытнай Грэцыі паняцце палітыкі і рэчаіснасць палітыкі былі аб’ектамі філасофскіх дыскусій, а адгалоскі гэтых дыскусій чуваць практычна ва ўсіх эпохах еўрапейскай гісторыі. Чуваць яны і сёння.

У гэтым выпуску аўтар працягвае абмеркаванне грамадска-палітычных ідэй старажытнай Грэцыі. Многія словы і паняцці, якія сталі хлебам штодзённым у сённяшніх дэбатах на грамадска-палітычныя тэмы, родам адтуль – з даўняй Грэцыі. Адно з гэтых паняццяў, Ekklēsia, парадаксальным чынам не ўвайшло ў лексікон свецкай грамадазнаўчай думкі, а прынялося ў хрысціянскай рэлігійнай традыцыі. Ekklēsia – гэта праект аднаго з сямі грэчаскіх мудрацоў, афінскага архонта Салона, які жыў і дзейнічаў на мяжы VII і VI стагоддзяў да нараджэння Хрыстова. Каб прадухіліць пастаяннае процістаянне афінскай арыстакратыі і рэшты афінскага насельніцтва Салон ініцыяваў рэгулярныя сходы, у якіх маглі і нават павінны былі ўдзельнічаць усе грамадзяне старэйшыя за 18 гадоў. Гэтыя агульнаграмадскія сходы і атрымалі назву ekklēsia. Само слова паходзіць ад ek-kaleō, што значыць клічу, склікаю, збіраю на ўсеагульны сход. Такім чынам, ekklēsia – гэта група скліканых людзей.

Ёсць тры стаўпы еўрапейскай цывілізацыі: Афіны, Рым і Ерусалім – пісаў у свой час французскі мысляр Поль Валеры. Афіны сімвалізуюць філасофскую спадчыну старажытнай Грэцыі, Рым – юрыдычную спадчыну старажытнай рымскай дзяржавы. І Ерусалім – гэта юдэахрысціянская рэлігійная традыцыя. Некалькі папярэдніх выпускаў былі прысвечаны юдэахрысціянскай складовай каталіцкага сацыяльнага навучання, а канкрэтней – біблійнаму навучанню наконт розных аспектаў грамадскага жыцця. У гэтым падкасце аўтар прапануе пераехаць з Ерусаліма ў Афіны і прыгледзецца да старажытнагрэчаскай грамадска-палітычнай думкі – не толькі таму, што яна мае вялікае значэнне для еўрапейскай цывілізацыі, але таксама таму, што яна цягам многіх стагоддзяў пранікала ў хрысціянскую думку.

Тэмамі мінулых чатырох падкастаў былі метаноя, змена спосабу мыслення, сіла негвалтоўнага супраціву. У гэтым выпуску аўтар прапануе падагульненне сацыяльнага вучэння Новага Запавету і асноўных высноваў з яго. Ён выдзеляе чатыры пазіцыі, якія супярэчаць духу Евангелля, у прыватнасці, не ўпісваюцца ў прынцып метаноі-навяртання. Гэта фундаментальны кансерватызм, ваяўнічы прагрэсізм, рэвалюцыянізм і адмаўленне аб’ектыўнай праўды.

У гэтым выпуску гаворка ідзе пра красамоўныя прыклады перамогі негвалтоўнага супраціву ў гісторыі хрысціянства. У першыя стагоддзі хрысціяне былі ў многіх выпадках аб’ектамі дыскрымінацыі, а нярэдка і жорсткага пераследу. Сітуацыя кардынальна змянілася у чацвёртым стагоддзі: у 313 годзе ў Рымскай імперыі быў абмешчаны Міланскі эдыкт, які ўводзіў свабоду веравызнання, у тым ліку і для хрысціян, а ў 380 годзе хрысціянства стала дзяржаўнай рэлігіяй Імперыі. Як так сталася, што група вызнаўцаў Хрыста, якія дзейнічалі выключна негвалтоўным спосабам, маючы супраць сябе магутную сілавую сістэму вялікай Імперыі, у выніку сталі пераможцамі? Больш падрабязна аб гэтым – у нашым падкасце.

Змена мыслення, вызваленне ад некаторых стэрэатыпаў, устаноўка на нешта большае – гэта тыя рысы ментальнасці, без якіх немагчыма дэмакратычная культура. І менавіта гэта было першым і асноўным заклікам Хрыста, змешчыным у словах: Навяртайцеся, metanoeite, змяняйце свой спосаб мыслення. Навяртанне, metanoia – гэта змена розуму, змена спосабу мыслення на лепшае, на больш правільнае. Metanoia – гэта пакліканне, скіраванае да чалавека новазапаветнай эпохі. Яно зводзіцца да таго, што чалавек павінен пастаянна займацца рэфармаваннем: і самога сябе, і грамадства, і сваіх зносінаў з бліжнімі, і зносінаў з Богам. Навяртанне палягае ў адкрытасці на нешта большае (“Пабачыш нешта большае, чым гэта” – кажа Езус Натанаэлю (Ян 1, 50-51)). Гэтае большае паказана ў навучанні Хрыста, якое мае радыкальны пасыл: нават непрыяцель з’яўляецца нашым бліжнім (Мц 5:43-48; Лк 6:27.31-36). А калі так, то спосабы барацьбы, якія прадугледжваюць гвалт, насілле, асабліва серыю гвалтоўных дзеянняў, разыходзяцца з духам Евангелля, нават калі мэты такой барацьбы слушныя.

Стары Запавет, хоць пачаткамі сягае яшчэ ў бронзавы век, змяшчае шэраг ідэй, якія з цягам часу стануць асноватворнымі для дэмакратычнай культуры. Такімі ідэямі з’яўляецца дэабсалютазацыя каралеўскай улады або пераход да ўспрымання адносінаў з Богам у катэгорыях партнёрства. Мінулы выпуск быў своеасаблівым падагульненнем сацыяльнага навучання Старога Запавету. У гэтым выпуску аўтар звяртаецца да Новага Запавету. Што ў ім заслугоўвае асаблівай увагі з пункту гледжання сацыяльнага навучання і – у прыватнасці – фармавання культуры дэмакратыі? Заклік Хрыста: “Навяртайцеся (пакайцеся), бо наблізілася Валадарства Нябеснае!” (Мц 4, 17). Чаму гэты заклік важны ў кантэксце сацыяльнага навучання? Навяртанне дазваляе адкрыцца на высакародныя сацыяльна-палітычныя і эканамічныя рэформы, накіраваныя на паляпшэнне ўмоў жыцця на зямлі. Змена мыслення, вызваленне ад некаторых стэрэатыпаў, устаноўка на “нешта большае” – гэта тыя рысы ментальнасці, без якіх немагчыма дэмакратычная культура.

Вызваленне ад наканавальніцкага мыслення, пераход да ўспрымання адносінаў з Богам у катэгорыях партнёрства – важная вяха ў духоўна-рэлігійнай эвалюцыі чалавека. У доўгатэрміновай перспектыве яна зрабіла магчымым развіццё крытычнага мыслення. А пераход да ўспрымання адносінаў з Богам у катэгорыях партнёрства адбыўся ўжо ў часы “першага запавету”, у гісторыі старажытнага Ізраіля. Тэма гэтага выпуску – міжчалавечае вымярэнне запавету з Богам. Аўтар разглядае шэраг грамадскіх пастулатаў Старога Запавету: забарону прыгнёта іншаземцаў і наказ клапаціцца пра бедных, непрыняцце абсалютызму каралеўскай улады, права абвінавачанага на абарону і бесстаронні суд, рэфарматарскую крытыку, крытыку калектыўнай адказнасці, крытыку злоўжыванняў кіроўнай касты, зачаткі культурна-рэлігійнага плюралізму і эмансіпацыю чалавечага сумлення.

У гэтым выпуску аўтар разглядае аснову старазапаветнага старазапаветнага вучэння аб уладзе, і не толькі: яно ляжыць у аснове многіх іншых грамадска-этычных тэм. У аснове ўсяго гэтага ляжыць запавет Бога і Ізраіля, або інакш: пагадненне, саюз, кантракт паміж Богам і Ягоным народам. Гэты запавет, як пагадненне або саюз, з’яўляецца цэнтральным элементам гісторыі ізраільскага народа і яго адносін з Богам. Ізраіль адчуваў сваю ўнікальнасць сярод іншых народаў, быў перакананы, што займае асаблівае месца ў Божым плане збаўлення. Запавет Бога з Ізраілем складаецца з трох этапаў: з Ноем як прадстаўніком чалавецтва, выратаванага ад патопу, з Аўраамам, прабацькам выбранага народа, і ўласна запавет паміж Богам і Ізраілем на гары Сінай, дзе ізраільскі народ прадстаўляў Маісей. Запавет паміж Богам і Ізраілем не абмяжоўваецца толькі Дэкалогам. Ён тычыўся таксама ўсяго, што мы б назвалі звычаямі, абрадамі, культавымі рытуаламі, а таксама правіламі гігіены. Рознага роду прадпісанні наконт ахвярапрынашэнняў, адносна спосабу святкавання рэлігійных святаў, наконт святарскага ўбрання, наконт палавой нячыстасці і г.д. Гэты запавет сведчыць пра пераход да партнёрскіх адносін паміж Богам і чалавекам, дзе кожны з бакоў з’яўляецца суб’ектам. Гэты паварот у напрамку трактавання чалавека як свабоднага і разумнага партнёра Бога ёсць важным момантам у духоўна-рэлігійнай эвалюцыі чалавека, момантам, без якога, магчыма, і не змагла б развіцца сучасная культура дэмакратыі і крытычнага мыслення.

Біблія вельмі насцярожана ставіцца да ідэі аднаасобнай улады. Аналізуючы біблійныя тэксты, асабліва Кнігу Суддзяў і Кнігу Самуіла, можна заўважыць, што Біблія змяшчае сярод іншага крытыку аднаасобнай, манархічнай улады. Тое, што ў XVIII стагоддзі было аформлена Шарлем Мантэск’ё ў якасці разгорнутай філасофскай канцэпцыі падзелу ўлады, у нейкай ступені ўжо як мінімум два з паловай тысячагоддзі прысутнічала спачатку ў габрэйскай, а пазней у юдэахрысціянскай традыцыі. У Кнізе Суддзяў мы знаходзім прыклады, якія ілюструюць небяспеку аўтакратыі. Смерць Гедэона прыводзіць да таго, што яго сын Авімелех захоплівае ўладу, выкарыстоўваючы жорсткія метады, уключаючы забойства сваіх братоў. Тым не менш, малодшы сын Гедэона, Ётам, які выжывае, становіцца аўтарам прамовы, якая ўяўляе сабой драматычную і красамоўную карыкатуру дыктатарскай улады. Далейшая гісторыя ізраільскай манархіі паказвае, што крытыка цароў была звычайнай практыкай. Напрыклад, прарок Натан асуджае караля Давіда, харызматычнага і папулярнага валадара, за яго грахі, а прарок Ілля крытыкуе цара Ахава за прычыненне смерці нявіннага Навута з мэтай прысвоіць яго вінаграднік. Такім чынам, біблійныя тэксты заклікаюць да разумення таго, што нават манархі падлягаюць маральнай ацэнцы. Словы Гедэона: “Госпад будзе вашым валадаром!” (Суд 8:23) служаць напамінам пра вышэйшую ўладу Бога над людзьмі.

У гэтым выпуску акцэнт зроблены на выказванні з Centesimus annus: “Крайне важна, каб кожная ўлада раўнаважылася іншай уладай з уласцівымі ёй абшарамі кампетэнцый” (пункт 44). Гэта тэма хрысціянскага разумення дзяржаўнай улады ўжо абмяркоўвалася раней, у тым ліку словы святога Паўла “Усякая ўлада паходзіць ад Бога” (Рым 13:1), якія падкрэсліваюць значнасць дзяржаўнай улады, але не яе сакралізацыю. Дэабсалютызацыя зямной улады — гэта скразны матыў хрысціянскага вучэння, які прысутнічае і ў Старым Запавеце. У Першай кнізе Самуіла адзначаецца цікавы ўрывак, дзе прарок Самуіл папярэджвае ізраільцян аб небяспеках манархічнай улады: “і самі вы будзеце яму рабамі” (1 Сам 8:11-18). Гэтыя словы сведчаць пра тое, што Бог не падтрымлівае перспектыву манархізацыі дзяржаўнай улады. Кніга Суддзяў таксама прадстаўляе крытычны погляд на манархію. Гедэон адмаўляецца ад прапановы стаць царом, заяўляючы: “Госпад будзе вашым валадаром!” (Пар. Суддзяў 8:23). Аднак яго сын Авімелех захоплівае ўладу, выкарыстоўваючы тактыку манархічнай прапаганды. Яго метады кіравання паказваюць на тыповыя рысы тыранаў — фармаванне каманды з нізкіх слаёў грамадства. Словы Гедэона застаюцца актуальнымі: “Госпад будзе вашым валадаром”. Важна памятаць пра гэта і імкнуцца да Божага Валадарства, сцвярджае аўтар падкаста.

У гэтым выпуску аўтар прапануе разгарнуць энцыкліку Яна Паўла ІІ Centesimus annus і дакладна прыгледзецца, што і як там гаворыцца. Дакумент падзелены на шэсць раздзелаў і ахоплівае шэсць тэм, якія былі асабліва актуальнымі на пачатку 1990-х, хоць іх актуальнасць захоўваецца і да сённяшняга дня. Пасля кароткага ўступу (1-3) Папа распавядае пра асаблівасці Rerum novarum Льва XIII і яго дыягназе тагачасных выклікаў (“новых рэчаў”) (4-11). Затым ён звяртае ўвагу на выклікі ХХ стагоддзя, указваючы на глыбокія супярэчнасці гэтага стагоддзя (12-21). Цэлы раздзел Папа прысвячае 1989 году, даючы філасофскі і багаслоўскі аналіз пераломнага моманту сучаснай гісторыі і падкрэсліваючы ўдзел Касцёла ў грамадска-палітычных пераменах (22-29). Наступны раздзел прысвячаны эканамічнай этыцы, але пазначана пры гэтым, што пытанне сацыяльна-эканамічнай мадэлі застаецца адкрытым (30-43). Раздзел пяты прысвечаны хрысціянскай канцэпцыі дзяржавы. З гэтай нагоды Папа выказвае павагу да “прававой аўтаноміі дэмакратычнай сістэмы”, падкрэсліваючы важнасць “прынцыпу субсідыярнасці” (дапаможнасці) (44-52). У шостым і апошнім раздзеле Папа нанова фармулюе пастулат персаналізму, які прысутнічае ў большасці іншых яго энцыклік: “Чалавек — гэта шлях Касцёла” (53-62). Больш падрабязней пра кожны раздзел энцыклікі Centesimus annus слухайце ў падкасце.

Гэты выпуск падкаста Эфата прысвечаны энцыкліцы святога Яна Паўла ІІ Centesimus annus. Яна ўяўляе сабой веху ў сацыяльным навучанні Касцёла, бо – сярод іншага – змяшчае новы погляд на лібералізм і рынкавую эканоміку. Важна нагадаць пра перыяд, у якім гэтая энцыкліка паўстала. Гэта быў час вялікіх перамен: падзенне Савецкага Саюза, канец халоднай вайны і так званая трэцяя хваля дэмакратызацыі. На працягу адносна кароткага часу (1989 – 1991 гг.) наступіў пераход да дэмакратыі прыблізна ў 30 краінах свету. Гэта быў час небывалага аптымізму наконт распаўсюджання дэмакратыі ва ўсім свеце, час агромністых перамен і агромністых чаканняў. І вось, у гэты час паўстае энцыкліка Яна Паўла ІІ Centesimus annus, што ў перакладзе значыць Сотая гадавіна. Чаму такая назва? Бо яна была прымеркавана да сотай гадавіны выдання Папам Ільвом ХІІІ энцыклікі Rerum novarum, якая паклала пачатак каталіцкай сацыяльнай навуцы як асобнай дысцыпліны, а таксама надала сацыяльнаму служэнню прыярытэтнае душпастырскае значэнне. За гэтыя сто гадоў здарылася ў сусветнай гісторыі вельмі шмат: дзве сусветныя войны, паўстанне і падзенне двух таталітарызмаў, дэкаланізацыя, глабалізацыя, і небывалая хваля дэмакратызацыі. Энцыкліка Centesimus annus стала спробай ухапіць гэтыя працэсы і павязаць іх паміж сабой, спробай знайсці агульны назоўнік для іх, а таксама зрабіць высновы на будучае.

У рамках перадачы “Эфата” працягваецца абмеркаванне тэмы абортаў і цесна звязанай з ёй тэмы правоў жанчын. 11-12 красавіка 2024 года ў парламенце Польшчы прайшла дыскусія адносна так званага права на аборт. Польшча з’яўляецца адной з нямногіх краін ЕС, дзе існуе заканадаўчая забарона абортаў за выключэннем сітуацый, калі ёсць пагроза для жыцця або здароўя жанчыны або калі зачацце адбылося ў выніку гвалту. Некаторыя з законапраектаў, якія абмяркоўваліся на мінулым тыдні, прадугледжваюць магчымасць аборту да 12-га тыдня цяжарнасці. Аўтар дзеліцца ўражаннямі ад выступу адной жанчыны, Карыны, якая ў кастрычніку 2023 года была выбрана дэпутатам ў польскі Сейм і была тады на восьмым ці нават дзявятым месяцы цяжарнасці. Яна раскрытыкавала лозунг Маё цела – мой выбар як спосаб перакладання адказнасці на жанчыну, таму што гэты лозунг змяшчае ў сабе падспудны пасыл: Тваё цела – твая праблема. Дэпутат падкрэсліла, што легалізацыя абортаў часта абслугоўвае інтарэсы пэўнага тыпу мужчын, якія пазбягаюць абавязацельстваў і адказнасці. “Гэта не яны будуць хадзіць у абартыўную клініку, гэта не яны будуць жыць у пачуцці віны са згрызотамі сумлення, не яны будуць адчуваць боль і сыходзіць крывёй, не яны будуць несці ўсе медыцынскія рызыкі, звязаныя з працэдурай аборту”, - сказала спадарыня Карына. Яе голас – далёка не адасоблены і яе аргументацыя падтрымліваецца многімі іншымі жанчынамі з самых розных палітычных і ідэалагічных абшараў.

У гэтым выпуску аўтар працягвае разважаць над тэмай святасці жыцця. Падчас адной з папярэдніх перадач ён выказаў думку, што ў сваім імкненні да аховы кожнага чалавечага жыцця мы не можам рабіць стаўку толькі на заканадаўчыя забароны, а імкнуцца да больш справядлівага размеркавання адказнасці за зачатае дзіця. Патрэбна такое размеркаванне адказнасці, якое б дазволіла жанчынам рэалізоўваць свае жыццёвыя прыярытэты, у тым ліку ў абшары адукацыі, кар’еры, бізнесе або грамадскай дзейнасці. У гэтым падкасце аўтар падыходзіць да гэтай справы з іншага боку. Ёсць такое ўстойлівае меркаванне, што нязгода на аборты – гэта тыпова мужчынская пазіцыя, у той час як з перспектывы жанчын – гэта права, неад’емная складовая эмансіпацыі жанчын. Маўляў, калі хтосьці выступае супраць абортаў, то выражае пазіцыю кансерватыўных мужчын, якія хочуць прывязаць жанчын да традыцыйных роляў (кухня, дзеці, царква), якія хочуць не дапусціць іх у публічную сферу, каб было больш месца для іх – мужчын – самарэалізацыі. Карацей кажучы, пазіцыя prolife – у інтарэсах мужчын, пазіцыя prochoice – у інтарэсах жанчын. Аўтар аналізуе даныя сацыялагічных апытанняў у розных краінах і сцвярджае, што апазіцыя да абортаў не з'яўляецца выключна мужчынскай пазіцыяй. Наадварот, жанчыны часта больш крытычна ставяцца да абортаў і падтрымліваюць іх абмежаванне.

“Абудзіся ты, які спіш! (…) Паўстань! Давай выйдзем адсюль! Бо ты – ува мне, а я – у табе, як адна і непадзельная асоба”. Гэтай цытатай са Старажытнай пропаведзі Эпіфанія Кіпрыйскага распачынаецца выпуск падкаста “Эфата”. Асаблівасць гэтай пропаведзі ў тым, што яна ўяўляе сабой прамову Хрыста да Адама, да першачалавека. А праз Адама яна скіравана да кожнага і кожнай з нас. Гэта пропаведзь дазваляе нам адчуць значэнне свята Пасхі для нас асабіста, нас, якія прывыклі думаць аб сабе як “смяротных істотах”, як тых, каму наканавана раней ці пазней памерці. “Паўстань! Давай выйдзем адсюль!” – гэтыя словы, прамоўленыя змёртвыхпаўсталым Хрыстом да Адама, вельмі моцныя і вельмі важныя. Гэта тыя словы, якія мы пачуем тады, калі ўрэшце рэшт будуць прарваны нашы зямныя мары, планы і памкненні. Гэта тыя словы, якія пачуюць нашы родныя і сябры.

З сучаснай эмбрыялогіі мы ведаем, што жыццё пачынаецца ў момант зачацця. Натуральнай высновай з гэтага ёсць тое, што гэта жыццё заслугоўвае апекі і абароны. Пытанне: як павінна выглядаць гэта апека і абарона? Гэтай тэме і прысвечаны чарговы выпуск падкаста. Няшмат ёсць жанчын, якія ідуць на аборт выключна з-за капрызу і па легкадумнасці. У большасці выпадкаў такія рашэнні прыняты ў складаных сітуацыях: сітуацыі пакінутасці (мужчына, даведаўшыся пра цяжарнасць, сыходзіць), пад прэсінгам (мужчына або родныя настойваюць на аборце), у сітуацыі страху перад асуджэннем і пагардай (шмат дзе ёсць пагардлівае стаўленне да маці-адзіночак). А нават калі ўсяго гэтага няма, то можа быць страх за будучае, асабліва ў маладых жанчын: што будзе з далейшай адукацыяй, з кар’ерай ды іншымі марамі, якія жанчына можа мець і мае права мець? Адказнасць за аборт нясе не толькі жанчына, але таксама мужчына-партнёр, атачэнне і ўсё грамадства. Толькі такі падыход сугучны з духам Евангелля, з тым, што Хрыстус паказаў у сітуацыі з чужаложніцай.

Дыскусія аб абортах часта падзяляецца на дзве пазіцыі: prochoice (права выбару) і prolife (права на жыццё). Аўтар прапануе свой альтэрнатыўны падзел на фаталізм і пазіцыю сумяшчэння. Фаталізм – гэта пазіцыя, згодна з якой правы адной катэгорыі людзей несумяшчальныя з правамі іншай катэгорыі людзей, у дадзеным выпадку – правы жанчыны і права на жыццё ненароджаных дзяцей. Сумяшчэнне – гэта пазіцыя, што правы ўсіх катэгорый людзей не мусяць супярэчыць адно аднаму, у прыватнасці, правы жанчын і права да жыцця зачатых дзяцей. Падкаст прысвечаны тэме, вакол якой разгараецца асноўная дыскусія: ці з'яўляецца чалавечы эмбрыён чалавекам? Сучасная эмбрыялогія сцвярджае, што жыццё чалавека пачынаецца менавіта з моманту зачацця. Мы ведаем гэта не з Бібліі і не з багаслоўскіх трактатаў, а дзякуючы развіццю сучаснай навукі, перадусім эмбрыялогіі. Пра гэта гаворыцца ў навуковых працах, напрыклад, у падручніку The Developing Human: Clinically Oriented Embryology. Гэта факт, які прызнаецца ў тым ліку тымі прыхільнікамі права на аборт, якія выступаюць з навуковай пазіцыі (як Майкл Тулей або Пітэр Сінгер). З дыскусіі пра аборты немачыма выключыць пытанне аб праве на жыццё ненароджаных дзяцей. Такім чынам, ключавое пытанне гучыць наступным чынам: ці правы жанчыны сапраўды несумяшчальныя з правам на жыццё ненароджаных дзяцей? Ці ўсё ж такі яны сумяшчальныя?

4 сакавіка 2024 года парламент Францыі прыняў рашэнне замацаваць так званае права на аборт на канстытуцыйным узроўні. Падзея стала нагодай для таго, каб грунтоўна абмеркаваць праблему абортаў, трапна распазнаць сутнасць гэтага выкліку і адпаведна яго ацаніць. Аўтар разглядае дзве базавыя пазіцыі адносна абортаў. Пазіцыя першая - фаталізм: правы і інтарэсы жанчыны немагчыма сумясціць з правам на жыццё ненароджанага дзіцяці. Пазіцыя другая, сумяшчальніцкая: правы і інтарэсы жанчыны можна сумясціць з правам на жыццё ненароджанага дзіцяці. Падкаст запрашае слухачоў да абмеркавання гэтай тэмы ў духу евангельскага эфата – адкрытасці як на правы зачатага дзіцяці, так і на правы жанчыны.

Працягваючы тэму сацыяльнага навучання Касцёла, аўтар нагадвае два скразныя матывы: антыкаставы і над’этнічны матыў, а таксама матыў дэабсалютызацыі зямной улады. Першы азначае адыход ад падзелу грамадства на касты і ад успрымання сваёй этнічнай групы як выключнай на гэтым свеце. Другі зводзіцца да канстатацыі, што зямны валадар (кароль, цэзар, цар, князь або прэзідэнт) – гэта толькі чалавек, а не якісь абсалют, божышча або супермэн. Пазіцыя святога Паўла, які піша, што ўся ўлада ад Бога, узнікла ў складаным гістарычным кантэксце, які патрабуе глыбокага разумення як чалавечага, так і Божага вымярэння Бібліі. Падкаст запрашае слухачоў да глыбокага разважання над гэтымі тэмамі.

Каталіцкае сацыяльнае навучанне – гэта элемент евангелізацыйнай дзейнасці Касцёла, якая рэалізуецца з улікам прыярытэтаў і сітуацыйных магчымасцяў. У папярэдніх выпусках гаворка была пра тое, як сацыяльнае навучанне Касцёла рэалізуецца – або можа рэалізавацца – ва ўмовах аўтарытарызму. У гэтым падкасце аўтар вырашыў засяродзіцца на больш фундаментальных справах – удакладніць само паняцце сацыяльнага навучання Касцёла і абазначыць ключавыя тэмы або матывы гэтага навучання.

Гэтая перадача прысвечана разважанню пра ролю Касцёла ў сучаснасці. Каталіцкае сацыяльнае навучанне сярод іншага сцвярджае важнасць правоў чалавека і гарантаванне базавых грамадзянскіх і палітычных свабод, але абарона гэтых правоў не з'яўляецца асноўным прыярытэтам Касцёла. Галоўны прыярытэт Касцёла – збаўленне душ. Salus animarum – suprema lex, збаўленне душ – найвышэйшы закон. Так гучыць асноўны слоган Касцёла і ён выражае нешта большае, чым змена грамадскага ладу на зямлі. Ён выражае глыбокую веру ў тое, што Божае Валадарства – гэта дар з вышынь, а месца яго пабудовы – нашыя сэрцы.

Гэты выпуск прысвечаны разгляду базавых прыярытэтаў, якія ёсць у Каталіцкага Касцёла незалежна ад таго, дзейнічае ён у дэмакратычнай, ці недэмакратычнай краіне, у краіне прыязнай Касцёлу ці непрыязнай, эканамічна развітай ці на шляху развіцця. Першаснай задачай Касцёла ёсць збаўленне душ з выкарыстаннем сродкаў, даручаных яму Хрыстом. Такімі сродкамі з’яўляюцца: 1) служэнне сакрамэнтаў; 2) абвяшчэнне Добрай Навіны аб надыходзе Божага Валадарства; 3) учынкі міласэрнасці. Гэта тое, што ўтварае сарцавіну дзейнасці Касцёла. Калі яе забраць, Касцёл перастаў бы быць Касцёлам.

Гэты выпуск перадачы Эфата прысвечаны разгляду некаторых непаразуменняў, якія паўсталі ў ходзе дыскусій вакол Дактрынальнай дэкларацыі Дыкастэрыі Веравучэння Fiducia supplicans і паведамлення беларускіх біскупаў у адказ на яе.

Гэты выпуск падкаста Эфата прысвечаны таму, як выглядала справа змагання з педафіліяй у свецкіх інстытутах або асяроддзях у 1970-80-х гадах. На ўзроўні заканадаўства заўсёды існавала забарона сексуальных стасункаў дарослых з дзецьмі, але на практыцы многія з іх не прымяняліся, асабліва ў кантэксце ідэяў “сексуальнага вызвалення” і “разбурэння сексуальных табу”. Аўтар падкрэслівае, што ў той час як Касцёл ніколі не падтрымліваў і не апраўдваў педафілію, хаця ўнутры яго і былі выпадкі выкарыстання дзяцей, свецкія левыя рухі прасоўвалі і апраўдвалі яе. І гэта не магло не адбівацца ў практычным вымярэнні. Бо кожны артыкул у падтрымку педафіліі, кожны подпіс пад петыцыяй у падтрымку асуджаных педафілаў (бо былі такія петыцыі), кожнае “акадэмічнае” даследаванне, скіраванае на нармалізацыю педафіліі (а такія “даследаванні” былі) – усё гэта было магутным сігналам для злачынцаў: вы – на добрай дарозе, навука і прагрэсіўныя сілы на вашым баку. Важна памятаць, што ў гісторыі свецкіх інтэлектуальных традыцый быў даволі доўгі перыяд часу – прыблізна чвэрць стагоддзя – які характарызаваўся маральным апраўданнем педафіліі ў імя прагрэсу і вызвалення. І калі хтось сапраўды зацікаўлены вырашэннем гэтай праблемы ў будучым, то мусіць даць адпаведную ацэнку гэтым традыцыям.

Многіх католікаў турбуе пытанне: як быць з выпадкамі педафіліі з боку духоўных асобаў, а таксама выпадкаў “замятання праблемы пад дыван”, нерэагавання на скаргі. Аўтар падкаста вызначае два крайніх падыхода да гэтай тэмы. Першая крайнасць – “маральная паніка”, якая палягае ва ўяўленні, што ўвесь Касцёл уздоўж і ўпоперак прасякнуты педафіліяй – яўнай або схаванай. Праблема настолькі паўсюдная, што наўрад ці ёсць іншае выйсце, як толькі самаліквідацыя Касцёла як інстытуцыі. Другая крайнасць – “перавод стрэлак”. Гэта своеасаблівая стратэгія барацьбы за “добры імідж” Касцёла, якая палягае ў тым, што на любое данясенне аб сексуальных злачынствах у Касцёле рэагуецца агрэсіўна, пераводзячы ўвагу на выпадкі педафіліі па-за Касцёлам. Тыповым для гэтай другой рэакцыі ёсць цверджанне, што ўсе гэтыя размовы пра педафілію ў Касцёле – гэта спробы знішчыць Касцёл, што яны цалкам або ў большасці фальшывыя, і што трэба проста процідзейнічаць такім размовам. Аўтар заклікае да адкрытасці (Эфата!), слухання ахвяр і прызнання ўсяго спектра праблемы. Ён жадае ўсім адвагі і духа праўды, адвагі прыняць праўду такую, якая яна ёсць, а таксама адвагі проціпастаўляцца хлусні.

Гэты выпуск прысвечаны тэме педафіліі і спосабаў процідзеяння ёй. Сексуальнае выкарыстоўванне дзяцей – гэта праблема, якая пранізвае самыя розныя абшары, арганізацыі і структуры. Каталіцкі Касцёл з’яўляецца адным з такіх абшараў – гэта праўда. І да той пары, пакуль гэта праблема хоць у мінімальнай ступені прысутнічае ўнутры гэтай інстытуцыі, неабходны рашучыя крокі па яе выкараненню. Аднак няпраўда, што Касцёл з’яўляецца галоўным абшарам гэтай праблемы. Чаму важна гэта падкрэсліваць? Важна гэта не толькі – і не столькі – з увагі на інстытуцыю Касцёла, якая насамрэч дастаткова моцная, каб абараніцца і ператрываць. Гэта важна перадусім з увагі на ахвяры педафіліі, а таксама тых, хто можа стаць такой ахвярай. Бо калі ёсць скажонае ўяўленне пра Касцёл як нібыта асноўны абшар педафіліі, то тыя злачынствы, якія дзеюцца па-за Касцёлам, могуць застацца па-за ўвагай. І праблема нікуды не знікне.

“О Эмануэль, Валадар наш і Заканадаўца, спадзяванне народаў і Збаўца іх, прыйдзі ўратаваць нас, Госпадзе, Божа наш!” Гэты выпуск прысвечаны Дню Божага Нараджэння – Урачыстасці Таямніцы Уцелаўлення. Ён распачынаецца з антыфоны, якая чытаецца або спяваецца падчас літургіі Вячэрні (Нешпары) у перадапошні дзень Адвэнту. Антыфона пачынаецца ад ускліку “О Эмануэль!”, што значыць, як многія хіба ведаюць, “Бог-з-намі”. Што гэта азначае? Якія сэнсы за гэтым стаяць? Адказ на гэтыя пытанні дае падкаст Эфата.

15 снежня 2023 года ў Беларусь прыбыў Агонь міру з Бэтлеема. Дэвіз акцыі – Будзем чыніць мір. З гэтай нагоды прыгадаліся пасланні святога Яна Паўла ІІ з пачатку 80-х гадоў мінулага стагоддзя. З таго часу прыйшло ўжо больш за чатыры дзесяцігоддзі. Айчына Яна Паўла ІІ даўно вызвалілася ад аўтарытарызму, шмат што змянілася ў Еўропе і ў свеце. Але ёсць як мінімум дзве прычыны, па якіх мае сэнс звярнуцца да той эпохі і звярнуцца да слоў тагачаснага Папы, дужа блізкага, напэўна, не толькі палякам, але і нам, беларусам: 1) пытанне міру сёння надзвычай актуальнае для Беларусі і рэгіёна; 2) паняцце міру ўсцяж часта злоўжываецца рознымі аўтакратамі. 1980-1981 гады ў Польшчы былі часам вялікага грамадскага ўздыму ў імя правоў працоўных, дэмакратыі і незалежнасці. 13 снежня 1981 года тагачасныя ўлады на чале з генералам Войцехам Ярузэльскім увялі ў краіне ваеннае становішча, якое стварыла ўмовы для жорсткай расправы з дэмакратычнай апазіцыяй. У выніку рэпрэсіўных дзеянняў 40 мірных грамадзянаў загінулі, больш за 10 тысяч апынулася ў месцах зняволення, дзясяткі тысячаў эмігравалі. Паказальна, што праводзячы жорсткую расправу з уласнымі грамадзянамі, тагачасныя польскія ўлады ўвесь час спасылаліся на каштоўнасць міру і бяспекі. Маўляў, усё гэта прадыктавана неабходнасцю захаваць мір і абараніць народ ад хаосу і іншых непрыемных наступстваў. Вось у такім кантэксце з’яўляецца некалькі пасланняў святога Яна Паўла ІІ аб міры. Пасланні былі скіраваны да ўсяго свету, але няма сумневу, што падзеі ў Айчыне Папы наклалі свой адбітак на іх змест і акцэнты.

Гэты выпуск працягвае знаёміць з эпохай, калі жыў і дзейнічаў Езус і калі ўсё пачыналася: паўставала супольнасць Касцёла, пачыналася евангелізацыя, пачыналася гісторыя хрысціянства. Гаворка ідзе пра палітычны кантэкст той эпохі, а дакладней, пра адзін з найбольшых выклікаў таго часу – рымскую акупацыю і гвалтоўны супраціў юдэяў. На той момант на чале Рымскай імперыі стаяў імператар Аўгуст. Пры ім Рым дамогся шматлікіх поспехаў. У 15 годзе да н.э. былі захоплены вялікія абшары паміж Дунаем і Альпамі. Праз два гады – Панонія і Дальматыя. Цягам наступных гадоў адбыўся шэраг паспяховых экспедыцый супраць германскіх плямёнаў, у выніку чаго замацавалася панаванне Рыму ўздоўж ракі Рэйн. Пасля гэтага запанаваў кароткі перыяд міру, званы pax romana – рымскі мір. Вонкава – прынамсі на нейкі час – сапраўды магло здавацца, што створаная Рымам сістэма эфектыўная і дзеездольная. Але гэта была вонкавасць. Пад паверхняй гэтага “міру” кіпеў гнеў, палыхала нянавісць, нарастала жадоба помсты. Так было сярод многіх паднявольных народаў, так было і ў Юдэі.

Перыяд Адвэнту – гэта час чакання і падрыхтоўкі да Божага Нараджэння. Больш тэалагічная назва гэтага свята: свята Уцелаўлення, таямніца Уцелаўлення, містэрыя Уцелаўлення. У аснове свята ляжыць евангельскае вучэнне аб Слове – Логасе, якое было “на пачатку”, якое “было ў Бога”, і якое “было Богам” (пар. Ян 1:1). Гэтыя словы мы чуем і паўтараем часта, можа быць, занадта часта, так, што губляецца першапачатковая энергетыка гэтых слоў, іх містэрыйнае гучанне. Пачатак Адвэнту – добрая нагода ўзнавіць першапачатковае гучанне гэтых слоў, судакарынуцца з гэтай энергетыкай і стаць сведкамі Слова-Логаса, якія сваім жыццём і дзеяннямі будуць заклікаць: марана-тха! Прыйдзі, Госпадзе наш! Падкаст Эфата прапануе перанесціся на дзве тысячы год назад і акунуцца ў тагачасную атмасферу думак і працэсаў.