21 kroków do wolności. Sierpień 1980

Strajkujący domagali się, by soboty były wolne od pracy. Bo choć pierwszą wolną sobotę wprowadzono już w 1972 roku, to przywilej dwóch dni wolnych od pracy w tygodniu nie dotyczył każdej soboty. Teraz mamy "niedzielę handlową", w latach 80. była "sobota pracująca". Czy po Sierpniu 1980 roku się to zmieniło?

W kultowym serialu "Droga" Wiesław Gołas grał zaopatrzeniowca i... ciągle był w drodze. Właśnie o potrzebach takich ludzi,  zaopatrzeniowców i marynarzy znajdujących się często daleko od domu, upominał się Międzyzakładowy Komitet Strajkowy w przedostatnim spośród 21 postulatów. Dlaczego wśród tych żądań znalazło się też to, które dotyczyło tak małej grupy zawodowej?

ZPT w Polsce "ludowej" to nie tylko Zajęcia Praktyczno-Technicznej, ale też Zakłady Przemysłu Terenowego, czyli "fabryki" budynków mieszkalnych. Bloki z wielkiej płyty stały się jednym z symboli minionej epoki. Ale czy to oznacza, że dostęp do własnego "M" był szybki i bezproblemowy? Ile czekało się na mieszkanie w PRL? 

"Wprowadzić urlop macierzyński płatny przez okres trzech lat na wychowanie dziecka" brzmiał 18. postulat Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego. Czy to oznacza, że wcześniej urlopu macierzyńskiego nie było? A jeśli był, to  w jakim wymiarze? 

"Zapewnić odpowiednią liczbę miejsc w żłobkach i przedszkolach dla dzieci kobiet pracujących" brzmiał 17. postulat Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w Sierpniu 1980 roku. Dlaczego problem żłobków i przedszkoli był w PRL bardziej palący niż obecnie? Ile kobiet pracowało w PRL? 

Gospodarka niedoboru odbijała się też na stanie służby zdrowia. Kryzys był wszechobecny: brak lekarzy, zimne i źle wyposażone szpitale, brak leków. W sukurs oficjalnym statystykom szła... struktura demograficzna społeczeństwa. Ale rzeczywistości nie dało się zakłamywać.

Strajkujący w Sierpniu 1980 roku domagali się poprawy sytuacji nie tylko swojej, ale też emerytów. Wbrew piosence Starszych Panów, życie staruszka w PRL nie było wesołe. Głodowe emerytury zmuszały osoby starsze do pracy m.in. w kioskach i w charakterze stróżów. 

Wiek emerytalny w latach 80. wynosił dokładnie tyle samo, co teraz - 65 lat dla mężczyzn i 60 lat dla kobiet. Strajkujący oczekiwali jego obniżenia. Czy wpisywało się to w dominującą w PRL etykę pracy "czy się stoi, czy się leży"? I na czym ona polegała? Co się kryło za pojęciami "bumelanctwo" i "stachanowiec"? 

Jądrem systemu PRL była nomenklatura - katalog stanowisk, co do obsady których zgodę musiała wyrazić Partia. Innymi słowy, najbardziej prominentne posady otrzymywali "swoi" lub ludzie podlegający kontroli. W takim systemie mniej umiejętności i kompetencje schodziły na dalszy plan. "Mierny, bierny, ale wierny".

Wokół centralnie planowanej gospodarki PRL narosło skomplikowane nazewnictwo. Czym był eksport wewnętrzny? Co można było kupić w Peweksie? A czym dewizy? Czym zajmowali się cinkciarze? I dlaczego strajkujący domagali się wyrównania cen na "rynku" (o ile w realiach PRL można było mówić o istnieniu rynku).

Postulat jedenasty brzmiał: Znieść ceny komercyjne oraz sprzedaż za dewizy w tzw. eksporcie wewnętrznym. Statystycznie bowiem konsumpcja mięsa w PRL była ogromna, ale tabele z numerami swoje, a praktyka życia codziennego swoje. Jakie były skutki nierównomiernej podaży produktów mięsnych? 

Żądanie zapełnienia półek sklepowych było naturalnym postulatem w kraju, w którym po zakupy ustawiały się kilkudziesięciometrowe kolejki. Dlaczego gospodarka realnego socjalizmu nie radziła sobie z niedoborami? Czy faktycznie z PRL wyjeżdżały całe składy żywności do ZSRR? 

Dziewiąty postulat dotyczył gwarancji powiązania podwyżek ze wzrostami cen. Jakie było znaczenie inflacji w gospodarce centralnie planowanej? Jak manipulowano cenami produktów w PRL? A jak wyglądał czarny rynek? 

Protestujący domagali się jednorazowej podwyżki płac o 2000 zł, która miała zrekompensować skutki podwyżki cen. Jaką siłę nabywczą miały wówczas te pieniądze? Czy 2000 zł w roku 1980 odpowiadało temu, ile warte jest 2000 zł w 2025 roku?

Butność strajkujących czy nauka płynąca z doświadczenia? Skąd wśród 21 postulatów sierpniowych znalazł się ten o oczekiwaniu wypłacenia wynagrodzenia biorącym udział w strajku. Czy zgłoszenie się po wypłatę tych pieniędzy było aktem odwagi?

Protestujący w Sierpniu 1980 roku domagali się transparentności działania władz i dostępu do informacji dotyczących źródeł kryzysu gospodarczego. Co wówczas wiedziano o przyczynach trudnej sytuacji ekonomicznej? Jaki był w PRL dostęp do tego, co dziś nazywamy "informacją publiczną"?

Strajkujący domagali się ogłoszenia żądań Międzyzakładowego Komitetu Strajkowego w środkach masowego przekazu. Czy po podpisaniu Porozumień Sierpniowych "Solidarność" uzyskała dostęp do radia i telewizji? Rozmawiają Agata Kowalska i prof. Piotr Osęka. 

Dlaczego postulat żądający przywrócenia dawnych praw dla ludzi zwolnionych z pracy po strajkach w 1970 i 1976 r. oraz studentów wydalonych z uczelni za przekonania i zwolnienia więźniów politycznych spotkał się z największym oporem ze strony władz? I dlaczego w treści postulatu wyszczególniono nazwiska  Edmunda Zadrożyńskiego, Jana Kozłowskiego, Marka Kozłowskiego? Odpowiadają Agata Kowalska i prof. Piotr Osęka

Trzeci spośród postulatów sierpniowych dotyczył zagwarantowania wolności słowa, druku i publikacji. I chociaż wkrótce powstał "Tygodnik Solidarność", to do zniesienia cenzury była jeszcze długa droga. O realizacji postulatu wolności słowa rozmawiają Agata Kowalska i prof. Piotr Osęka. 

W państwie "robotników i chłopów" strajki teoretycznie nie były potrzebne. Tyle teoria. W praktyce strajki zdarzały się często i wielokrotnie prowadziły do ofiar. Dlatego drugi postulat strajkujących dotyczył właśnie zagwarantowania prawa do strajku oraz bezpieczeństwa strajkującym i osobom wspomagającym. Ale bezpieka czuwała... Rozmawiają Agata Kowalska i prof. Piotr Osęka.