Kopuk Bağlar

Konuğumuz Nurşen Gürboğa ile Şehir Hatları'nın 175. yılında İstanbul'un emek tarihine bakıyoruz. Şirket-i Hayriye vapurlarından hareketle vapur işçilerini ve kentin su üstündeki emek tarihini konuşuyoruz.

Konuğumuz Uğur Tanyeli ile Osmanlı’da hükümdarın “kadir-i mutlak mimar” mitinden, Cumhuriyet’te devrim iradesinin mimari dönüşümün tek açıklayıcısı sayılmasına uzanan bir tarihyazımı geleneğini sorguluyoruz. Mimarlığı yalnızca siyasal alanın ürünü olarak değil, kendi özerk mantığıyla işleyen ve diğer toplumsal sistemlerle gerilimli ilişkiler kuran bir sistemin tarihi olarak konuşuyoruz.

Konuğumuz Başak Tuğ ile “namus nasıl kayda geçti, nasıl hukukileşti, nasıl siyasileşti?” sorusunun peşine düşüyor; 18. yüzyıl Osmanlı Anadolu'sunda ırz, şiddet ve hukuku konuşuyoruz. 

“Bir ağaç gibi hür, bir orman gibi kardeşçesine; emeğin ve doğanın özgürleştiği 1 Mayıs’lara…”Konuğumuz Nurçin İleri ile 19. yüzyılın ortalarından Cumhuriyet’in ilk yıllarına uzanan süreçte Anadolu topraklarında doğanın nasıl “bilimsel bir nesne” olarak kurulduğunu konuşuyoruz. Doğaya ilişkin bilginin nasıl tasnif edildiğini, bu bilginin hangi kurumsal pratikler içinde üretildiğini ise Merzifon Anadolu Koleji ve Robert Koleji doğa tarihi müzeleri üzerinden ele alıyoruz. 

Konuğumuz Aliye Erol ile bu bölümde, gündelik hayatın sıradan bir nesnesi gibi görünen parayı ele alıyoruz. Tarih boyunca özellikle Antik Yunan-Roma dünyasından günümüze uzanan süreçte paranın tarih boyunca aldığı farklı biçimleri ve üstlendiği işlevleri; metalden kâğıda, somuttan soyuta uzanan dönüşümü üzerinden konuşuyoruz.

Konuğumuz Burak Onaran ile yemek kültürünü; mutfağın bir mekân olarak dönüşümünü, sofra düzenini, adabı ve modasını tarihsel ve siyasal bağlamları içinde ele alıyoruz.

Apaçık Radyo programcıları Fatma Genç ve Hasan Ateş’in konuğu olduğu 23. Radyo Şenliği özel yayınında; Kopuk Bağlar üzerinden nesnelerle kurduğumuz ilişkinin tarih, mekân ve toplumsal hafızayla iç içe geçtiği ele alınırken, Apaçık Radyo’nun bu çok katmanlı anlatıları dinleyici desteğiyle yaşatan bir buluşma alanı olduğu vurgulanıyor: “Nesneler sessizdir ama onları konuşturan şey, insanın hafızası ve dayanışmayla kurduğu bağdır.” 

Konuğumuz Sedat Gündoğdu ile plastiğin tarihini, görünmeyen parçalarını ve hayatımızın içine sızan etkilerini konuşuyoruz. Bir yandan plastiğin modernitenin en yaygın malzemelerinden biri haline gelişini, diğer yandan gündelik yaşamın, tüketim kültürünün ve ekolojik yıkımın merkezinde nasıl büyük bir krize dönüştüğünü ele alıyoruz. Plastik kirliliğini çevresel, toplumsal ve politik boyutlarıyla tartışıyor; üretimden tüketime, atık rejimlerinden yaşam alanlarımıza uzanan izini sürüyoruz. 

Telgrafın tellerine sinmiş zamanı, hafızayı ve dönüşümü konuşuyoruz. Uzaklardan gelen bir haber olmanın ötesine geçen telgrafın, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan hatta modernleşmeyi, merkeziyetçiliği ve gündelik hayatın ritmini nasıl şekillendirdiğinin izini sürüyoruz.

Bir zamanların en özel iletişim araçlarından kartpostalın izini sürüyor; Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan hikâyesini, hafızasını ve taşıdığı anlamları konuşuyoruz. Kartpostallarda yazıldığı gibi, gözlerinizden öpüyor; hepinize içten selamlarımızı gönderiyoruz. 

Konuğumuz Gözdem Gürbüzatik ile Anadolu bağcılığının hafızasını konuşuyoruz. Anadolu'nun unutulmuş bağlarına dair yaptığı saha çalışmasından hareketle, yerel üzüm çeşitlerinin ve yüzyıllık asmaların şekillendirdiği kırsal dünyaların izini sürüyoruz. 

Konuğumuz Işıl Çokuğraş ile İstanbul’un alışılageldik tarih yazımı içinde çoğu kez gölgede kalan bekârları ve bekâr odalarını; merkezileşen yönetimin kentsel müdahalelerini ve marjinalite–mekân ilişkisini Geç Osmanlı İstanbul’u üzerinden konuşuyoruz.  

Konuğumuz Emre Dağtaşoğlu ile “eğlenmek” kelimesine bildik anlamının ötesinden bakıyor; gündelik hayatta çoğu zaman “hoşça vakit geçirmek” diye kullandığımız bu kelimenin, Türkçede daha eski ve daha derin anlam katmanlarını birlikte konuşuyoruz ve dilin yalnızca düşünceyi ifade etmediği, aynı zamanda düşünme biçimimizi de kurduğu fikrinden hareketle, “eğlenmek” kelimesinin tarihsel ve felsefi izini sürüyoruz. 

Konuğumuz Agâh Enes Yasa ile, insan ve su gücüne dayalı atölyelerden mekanize fabrikalara geçiş üzerinden 19. yüzyıl Bursa ipek sanayisinin erken kapitalist dönüşümünü; emek, enerji ve sermaye ilişkileri çerçevesinde konuşuyoruz.

Bu bölümde sıradan ama bir o kadar sıradışı, hikmeti minderinden büyük, tarihi ayaklarından uzun bir nesneyi konuşuyoruz: saraydan gündelik hayata uzanan yolculuğunda koltuğu.Yere çömelmeden tahta, tahttan berjer’e uzanan bu serüvende koltuk; bir yanda zanaatın, estetiğin ve sembol dilinin taşıyıcısı, öte yanda hiç eskimeyen bir politik gerilimin merkezi: “Kim oturacak?”Sahi koltuk, sen nasıl bir nesnesin?

Konuğumuz Aylin Tekiner ile; taş, tunç, kil, alçı ve polyester gibi malzemelerden yontularak, kalıba dökülerek ya da yoğrulup pişirilerek biçimlendirilen “yontu”nun—yani heykelin—Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihini ve kamusal alandaki simgesel rolünü konuşuyoruz. 

Konuklarımız Cem Bico ve Günay Erpul ile karbonu depolayan, suyu süzen ve yaşamı taşıyan toprağın bozulma süreçlerini ve farklı bozulum biçimlerini ele alıyor; bu tahribatın iklim, su ve tarımla kurduğu zincirleme ilişkiyi, toprağın sağlığını nasıl koruyup onarabileceğimizi konuşuyoruz. 

Konuğumuz İsmail Gezgin ile kaldığımız yerden devam ediyoruz. “Öte dünyanın haritası çizildikçe dünyevi düzen nasıl kuruluyor?” sorusunun peşine düşüyor; Kharon’un kayığında, inancın nasıl prosedürlere bağlanıp siyasallaştığını ve iktidarla kurduğu ilişkiyi konuşuyoruz. Bu bölümde özellikle cehennemin arkeolojisine odaklanıyoruz: Ceza, korku ve disiplinin nasıl bir dünya tasarımına dönüştüğünü izliyoruz. 

Konuğumuz İsmail Gezgin ile mezarların dilinden ölüm ritüellerini okuyor; insan–inanç ilişkisinin tarihsel dönüşümü üzerinden inancın en erken izlerini arkeolojinin sahasında sürüyoruz. 

Konuklarımız Aslı Odman ve İlkay Nişancı ile kaldığımız yerden devam ediyor; Yavaş Ölüm belgeseli üzerinden yıkımın ardından yasın politikasını, umudun kolektif imkânlarını ve eylemin neden ertelenemez olduğunu konuşuyoruz. 

Konuklarımız Aslı Odman ve İlkay Nişancı ile, “Kalkınma kimin için, yıkım kimin payına düşüyor?” sorusunun peşine düşüyoruz. Yavaş Ölüm belgeseli odağında, Elbistan Ovası’nda derinleşen ekolojik ve toplumsal yıkımı; buna eşlik eden yaşam, direniş ve umut ihtimallerini konuşuyoruz.

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile sokağın kadınlar için istisnai değil tarihsel olarak sürekli bir mekân olduğundan hareketle, Osmanlı’da avare kadınları ve 19. yüzyıl İstanbul’unda kadın yoksulluğunu, görünürlük ve hayatta kalma mücadelesini konuşuyoruz.

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile, erkek doktorların “modern tıp” adına kurduğu otoriteyle kadın ebelerin “ihtiyar acuze” diye değersizleştirilmesi ekseninde Geç Osmanlı’da kadın bedeni ve doğum politikalarını konuşuyoruz. 

Konuğumuz Gülhan Balsoy ile Osmanlı emek tarihine toplumsal cinsiyet perspektifinden bakıyor; Cibali Reji Fabrikası’nda çalışan kadın işçileri konuşuyoruz. 

Konuğumuz Meryem Çakır Kantarcıoğlu ile Köy Kanunu ekseninde, Osmanlı’dan erken Cumhuriyet’e devlet–köy ilişkisnin dönüşümünü konuşuyoruz. Köyü; kırsalın yönetimi, nüfusun denetimi, tarımsal alanların düzenlenmesi ve halk sağlığı politikalarıyla birlikte ele alarak ulus-devletin kırsala nasıl yayıldığının izini sürüyoruz.

Keseden bohçaya, evrak ve okul çantasından plastik poşete uzanan geniş bir çizgide; modern hayatın vitrini ama aynı zamanda görünmez bir kuyusu olan çantayı konuşuyor; çantanın Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel izlerini ve toplumsal anlamlarını ele alıyoruz. 

Konuğumuz Eray Yılmaz ile “başın uzantısı” hâline gelen şapkayı; fötrden kaskete, melondan silindire uzanan biçimleriyle şapkanın Cumhuriyet tarihini konuşuyoruz.

Apaçık Radyo’nun 30. yılında, radyonun en kadim tanıklarından biri olan mikrofonu konuşuyoruz. Bu özel bölümde, mikrofonda o ilk ses yankılanıyor: “Merhaba Kâinat!”Bertolt Brecht’in “Söz ver bana susmamak için aniden” dizeleriyle, 30 yıldır kâinatın tüm seslerine, renklerine ve titreşimlerine Apaçık Radyo’ya selam gönderiyoruz.Çok yaşa Apaçık Radyo — hep açık kal!

Metropollerde görünmez kılınan; kırsalda hâlâ yaşamı sürdürülebilir kılan, yoksulluğun, dayanıklılığın ve kolektif hafızanın izlerini taşıyan sobayı ve sobanın Osmanlı ile Cumhuriyet tarihindeki yerini konuşuyoruz. 

Bu bölümde yazının kalıcılığıyla sesin uçuculuğu arasında, insanlık hafızasının en kadim tanığı kitabı konuşmaya devam ediyoruz. Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan serüveninde kitap; kimi zaman bir güç aracı, kimi zaman bir direniş alanı, kimi zaman da düşüncenin özgürleştiği bir mecra… 

Bu bölümde, sözden yazıya uzanan yolculukta kitabı ve kitabın Osmanlı ile Cumhuriyet tarihindeki serüvenini konuşuyoruz.

Hakan Tosun anısına…İklim krizi ve turizm baskısının gölgesinde bir kıyı kasabasının sahneye dönüştüğü Kaş Tiyatro Festivali'ni, tiyatronun doğayla ve direnişle kurduğu bağı; sanatın nasıl bir ekolojik tanıklığa dönüştüğünü ve Kaş’ın sesinin sahneye nasıl taşındığını konuşuyoruz.

Mezopotamya’nın çamur surlarından Cumhuriyet’in kırmızı duvarlarına uzanan toprak ve emeğin iç içe geçtiği tuğlayı ve tuğlanın dünya ve Cumhuriyet tarihi konuşuyoruz. 

Bozcaada Uluslararası Ekolojik Belgesel Festivali’nin 12. yılına adım atarken, konuklarımız Petra Holzer ve Ethem Özgüven ile birlikte daha yavaş, daha yerel ve daha sahici bir dünyanın izini süren BİFED’i; ekolojik festival anlayışını, alternatif üretim ve paylaşım biçimlerini ve sinemanın doğayla kurduğu bağları konuşuyoruz. 

Bu hafta kaldığımız yerden devam ediyoruz. Elektriğin Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan yolculuğunu, barajların duvarları ardında hapsedilen suların elektriğe dönüşümünü ve bu dönüşümün topluma, zamana ve doğaya bıraktığı izleri konuşuyoruz.

Suyun özgür akışını baraj duvarlarının ardında hapseden, hareketini elektriğe çeviren ama aynı zamanda doğayı, zamanı ve toplumu dönüştüren Hidroelektrik Santrallerini konuşuyor; Cumhuriyet tarihinin kalkınma hayalleriyle örülü barajlarını, bu hayallerin ardında kalan gölgeleri ve ortaya çıkan yaşamı savunma yollarını birlikte hatırlıyoruz.

Ormanların uğultusu, bostanların çeşitliliği, şehirlerin kalabalığı… Hepsi tek bir sese indirildiğinde geriye ne kalır? Monokültürün doğayı ve gündelik hayatı nasıl çoraklaştırdığını, buna karşı çeşitliliğin filizlendirdiği dirençleri konuşuyoruz.

Çayın en yakın dostu olan bardağı konuşuyor; gündelik hayatımızda elimizden düşürmediğimiz, çoğu zaman fark etmediğimiz ama aslında başlı başına bir kültür tarihi taşıyan bu nesnenin izini sürüyor; maşrapalardan ince belli bardağa uzanan yolculuğu ele alıyor ve Osmanlı ile Türkiye tarihindeki yerini tartışıyoruz. 

Yaşar Kemal  Çukurova’yı şöyle betimler:“Toprak yağlı, ışıl ışıldır. Bire kırk, bire elli vermeye hazırlanmıştır. Sıcacık, yumuşaktır.”Emeğin teriyle yoğrulan bu topraklarda, güneşin ve bereketin sofrasına bir kez daha konuk oluyoruz. Bu hafta, kaldığımız yerden Çukurova’nın bereketli topraklarını ve emeğin öyküsünü konuşmaya devam ediyoruz.

Bedahet Tosun anısına...  ​​​​​​​Yaşar Kemal’in sözleriyle “Çukurova sarı sıcaktır, toz dumandır, sızlayan kemik ve akan terdir; traktör, biçerdöver ve pamuktan eldir.” Bugün biz bu ovayı, emeğin sömürüyle, göçün zorunlulukla ve modernleşmenin ağır bedellerle kesiştiği bir toprak parçası olarak ele alıyoruz; Çukurova’nın Cumhuriyet tarihinde bir yandan umut, öte yandan eşitsizlik ve çelişkiler üreten yüzünü konuşuyoruz. 

Geçen hafta, yangınların gölgesinde — ki biz bu gölgeyi pek serinletici bulmadık — mizah ekolojisine giriş yapmış ve bu hafta da kaldığımız yerden devam ediyor; Osmanlı ve Cumhuriyet’te mizahın çok boyutluluğunu, toplumsal ve politik dönüşümlerle nasıl şekillendiğini konuşuyoruz. Ciddiyetimiz yerinde ama arada gülmekten tarih kitaplarının sayfaları da kıvrılabilir çünkü mizah, sadece güldürmek değil, bazen tarihin tozunu silkeleyip bugünü daha net görmemizi sağlamak için de vardır. 

Hayatın her alanına sirayet eden; insanların hem kendilerine, hem de cansız varlıkların hallerine verilen tepkiler, anlamlar olarak karşımıza çıkan mizahı ve mizahın Osmanlı ve Cumhuriyet tarihini konuşuyoruz.  

Geçen hafta bıraktığımız yerden devam ediyor ve konuğumuz Şeyma Balcı ile bu hafta da sinemayı konuşuyoruz. Bu sefer kameramızı Cumhuriyet tarihinin sinema serüvenine çeviriyoruz. 

Konuğumuz Şeyma Balcı ile başka görme biçimleri yaratan, bir karşılaşma zemini olan sinemayı ve sinemanın Cumhuriyet tarihini konuşuyoruz.

Ormanların sessiz sakini sakallı kızılağacı; endüstriyel bitkilerin gölgesinde unutulan bu ağacın Cumhuriyet tarihini ve hikâyesini konuşuyoruz. 

Orman yangınlarını yalnızca bir 'afet' olarak değil, Türkiye’nin siyasi, ekonomik ve ekolojik krizlerine gömülü bir sorun olarak ele alıyor; Osmanlı’dan bugüne orman politikaları, 2020’li yıllarda artan yangınlar, küresel iklim krizinin etkisi, yeniden ormanlaştırmayı konuşuyoruz. Rantı, ihmali, kastı, sessizliği… ve hâlâ su taşıyan karıncaları. 

Konuğumuz Raşit Fırat Deniz ile medeniyetin küfesi çöpü ve atık yönetimini ekonomik ve çevresel bir bakış açısından konuşuyoruz. 

Konuğumuz Umut Kocagöz ile zeytinlikleri tehdit eden "süper talan yasası"nı, maden projelerinin etkilerini ve yaşam alanlarını koruma mücadelesini konuşuyoruz.

Konuğumuz Hakan Koçak ile Ankara çevresinde yetiştirilen tiftik keçisinden elde edilen yünün işlenmesi için kurulan, faaliyette olduğu dönemlerde ulusal gurur kaynağı olarak ifade edilen, sonrasında unutulan ve kolektif bellekten tamamıyla silinen Ankara Yüniş Fabrikası’nı ve sanayileşme tarihinde önemli bir yeri olan fabrikanın işletme tarihini konuşuyoruz. 

Konuğumuz İhsan Seddar Kaynar ile tekstil sektörünün en önemli hammaddelerinden biri olan tiftiği; tiftik elde etmek için yetiştirilen bir bozkır hayvanı olan tiftik keçilerini, ipten kumaşa ve sofa dönüşerek Ankara’dan dünyaya yayılan, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e süren bir metanın tarihi konuşuyoruz.