📖 Ali Haydar Mithat(Mithat Paşa nın oğlu): Hatıralarım (1872-1946)

Ali Haydar Mithat’ın kaleme aldığı “Hatıralarım (1872-1946)”, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerine ve Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk yıllarına dair kişisel bir tanıklık sunar. Yazar, babası Mithat Paşa’nın reformist mücadelelerinden, Abdülhamid döneminin baskıcı ortamına, İttihat ve Terakki'nin çalkantılı iktidarına ve nihayet Cumhuriyet’in kuruluş sürecine kadar uzanan olayları hem içeriden biri olarak hem de eleştirel bir bakışla aktarmaktadır.Anıların merkezinde, Mithat Paşa'nın meşrutiyet ideali ve bu uğurda yürüttüğü mücadele yer alır. 1876’da Kanun-ı Esasi’nin ilanında başrolü üstlenen Paşa, halkın eşitliği ve hükümetin sorumluluğu esasına dayalı bir sistemin kurulmasına öncülük etmişti. Ancak bu çaba, II. Abdülhamid’in baskıcı politikalarıyla kısa sürede sekteye uğradı. Paşa’nın sürgünü ve Yıldız Sarayı’nda kurgulanan “Abdülaziz’in katli” davası, hem bir siyasi tasfiyenin hem de mutlakiyetin yeniden inşasının simgesi oldu.Ali Haydar Mithat, Abdülhamid’i “iki yüzlü ve vesveseli bir hükümdar” olarak tasvir eder. Padişahın, çevresindekilerden aldığı cesaretle Mithat Paşa’yı yalnızlaştırdığı, Rusya’dan gelen otokratik telkinleri memnuniyetle kabul ettiği ve bu doğrultuda anayasanın ortadan kaldırılmasına zemin hazırladığı anlatılır. Mithat Paşa’nın yargılandığı saray mahkemesi ise “komedi” ve “cinayet” olarak nitelendirilerek hukuk ve adaletin tamamen yok sayıldığı vurgulanır.Mithat Paşa’nın kaçışı da bu çerçevede değerlendirilmektedir. Baskı, tehditler ve hayatına yönelik somut tehlikeler, onu kaçmaya zorlamıştır. Kaçış, onun için bir “firar” değil, bir hayatta kalma mücadelesidir. İzmir’deyken aldığı haberler, konağına yapılacak bir baskın ve muhtemel suikast planlarını ortaya koymuştur. Olası tutuklanma karşısında adaletin işlemediğini gören Paşa, arka bahçedeki gizli bir kapıdan çıkarak İngiliz Konsolosluğu’na sığınmıştır. Bu dramatik kaçış, reformistlerin Osmanlı’daki trajik kaderine bir örnek teşkil eder.Kitapta 1908 İhtilali ve Meşrutiyet’in yeniden tesisi, halkın özgürlük arayışının yeniden canlanışı olarak değerlendirilse de, İttihat ve Terakki Cemiyeti sert biçimde eleştirilir. Cemiyetin başta iyi niyetli olduğu, ancak kısa sürede şahsi menfaatler ve tecrübesizlik nedeniyle halk desteğini yitirdiği ifade edilir. Talat, Enver ve Cemal Paşalar gibi figürlerin iç çekişmeleri, yönetim zafiyetine yol açmıştır. Enver Paşa’nın "Napolyonca hayalleri", Almanya ile yapılan ittifak ve sonrasında gelen felaketler, bu dönemin eleştirilen yönleridir.Uluslararası ilişkiler, Osmanlı iç siyasetinde belirleyici bir rol oynar. Rusya’nın Karadeniz ve Boğazlar üzerindeki emelleri, İngiltere’nin önce meşrutiyete destek verip sonra Osmanlı’yı yüzüstü bırakışı ve Almanya’nın emperyalist çıkarları Osmanlı reformlarını baltalayan dış etkenler arasında sayılır. Bu dış baskılar, içerideki dönüşümleri de şekillendirmiştir.Cumhuriyet dönemine gelindiğinde, yazar Mustafa Kemal Paşa'nın liderliğinde verilen Milli Mücadele’yi ve kurulan yeni rejimi takdir eder. Sakarya ve Büyük Taarruz zaferleri övgüyle anılır. Ancak Cumhuriyet’in ilk yıllarında İstanbul’un ihmal edilmesi, millî hâkimiyetin tek merkezli bir otoriteye dönüşmesi ve bazı eski alışkanlıkların devam ettirilmesi eleştirilir. Yazar, yeni rejimin gerçekleştirdiği başarıları teslim etmekle birlikte, otokrasinin izlerinin tamamen silinmediğine dair kaygılarını da dile getirir.Ali Haydar Mithat’ın “Hatıralarım” adlı eseri, yalnızca bir dönemin olaylarını anlatmakla kalmaz; aynı zamanda bir fikir ve vicdan muhasebesi içerir. Mithat Paşa’nın anayasal rejim hayali, halkın denetimine açık bir yönetim modeli arzusu, hukuka ve adalete olan inancı, Osmanlı'nın modernleşme mücadelesinin özüdür. Bu anılar, imparatorluğun son nefesinden Cumhuriyet'in ilk adımlarına kadar olan çalkantılı süreci anlamak için güçlü bir tanıklık niteliğindedir.