📜Asur Tüccarlarından Šu-İštar'ın Vasiyetnamelerinde Aile, Servet ve Kadın-Cahit Günbattı'ya Armağan

Cahit Günbattı’ya Armağan: Vasiyetnameler ve Miras adlı eser, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Sumeroloji Anabilim Dalı tarafından Prof. Dr. Cahit Günbattı onuruna 2015 yılında yayımlanmıştır. Kitapta yer alan İrfan Albayrak’ın çalışması, Asur Ticaret Kolonileri Çağı’na ait Kültepe tabletlerinden yola çıkarak dönemin miras hukukuna ışık tutmaktadır. Özellikle Šu-İštar gibi tüccarların vasiyetnameleri üzerinden filolojik bir inceleme yapılmakta, kadınların, özellikle rahibe kızların miras sistemindeki konumları derinlemesine ele alınmaktadır.Bu çağda miras paylaşımı belirli bir kalıba bağlı olmaktan ziyade bireysel vasiyetnamelere göre şekillenirdi. Vasiyetnameler genellikle olağan dışı durumlarda—çift eşlilik, evlat edinme veya aile şirketi ortaklığı gibi karmaşık yapıların düzenlenmesi gerektiğinde—hazırlanırdı. Tabletlerde dikkat çeken bir husus da vasiyetnamenin tüm mirasçılar hazır olmadan açılamadığı ve bu durumun mahkeme kararlarıyla güvence altına alındığıdır.Kadınların mirastaki konumu, bu dönemin toplumsal yapısının yansımasıdır. Tüccar eşleri, genellikle bir ev ve belli miktarda gümüş alırken, bu mallar üzerinde sınırlı tasarruf hakkına sahiptiler. Vasiyetnamelerde sıkça, kadının ölümünden sonra bu malların kime geçeceği de belirtilir—çoğunlukla en büyük oğul. Eşlerin tekrar evlenip evlenemeyeceği ise belirtilmez.Rahibe kızlar, miras sisteminde ayrıcalıklı bir konuma sahiptir. Rahibeler evlenemedikleri ve yaşamları boyunca aile dışında bir destek sistemine sahip olmadıkları için, onlara büyük paylar düşerdi. Örneğin İlī-bāni, rahibe kızı Ahātum’a mallarının büyük kısmını bırakmış, erkek çocuklarına da yıllık bakır ve et yardımı yapma yükümlülüğü koymuştur. Ziki adlı başka bir rahibe kıza, kardeşleriyle birlikte yaşama hakkı tanınmış ve kötü muamele durumunda tüm mirası alma hakkı vasiyet edilmiştir. Rahibe kızların ölümünden sonra mirasları erkek kardeşlere geçerdi.Buna karşılık rahibe olmayan kız çocuklarına dair belgelerde miras hakkı bilgisi bulunmaz. Bu kızlar, evlilik yoluyla başka ailelere katıldıkları ve çeyiz aldıkları için, miraslarını almış kabul edilmiş olabilirler.Erkek çocuklar arasında en büyük oğul genellikle daha fazla pay alırdı. Bunun nedeni, babanın servetinin oluşumuna en çok onun katkı sağladığı varsayımıdır. Ancak bazı durumlarda, erkek çocuklar rahibe kız kardeşlerine göre daha az pay alabilir ve kız kardeşlerinin geçimini üstlenme sorumluluğu taşıyabilirlerdi. Ayrıca, borç ödememe gibi sebeplerle mirastan çıkarılmaları da mümkündü.Köleler de miras kalemleri arasındaydı. Šu-İštar, cariyesi için ev ve köleler bırakmış; cariyenin ölümünden sonra bu mallar oğullarına geçmiştir.Miras kalan mallar arasında evler, araziler, gümüş, bakır, bronz, köleler, alacak senetleri, mühürler, ev eşyaları gibi geniş bir yelpaze bulunur. Özellikle Anadolu’daki taşınmazların satış yerine miras yoluyla aktarılması, Asurluların bölgedeki kalıcılık ve ticari süreklilik hedefini yansıtır.İlginç bir unsur da “vasiyetin beyleri” (bēl šimātim) olarak anılan kişilerdir. Bunlar, vasiyetin düzenlenmesinde şahitlik yapan, uygulamayı gözeten fakat resmi görevli olmayan bireylerdir—bugünün noterleri gibi düşünebiliriz.Yerli halkın vasiyet belgelerinde ise kız-erkek ayrımı yapılmaksızın miras eşit biçimde paylaştırılmış, ayrıcalık tanınmamıştır. Bu da Asurlu kolonistlerin geleneksel yapılarına karşılık, yerli miras anlayışında daha eşitlikçi bir modelin benimsendiğini gösterir.Cahit Günbattı’ya Armağan: Vasiyetnameler ve Miras, yalnızca bir bilim insanına saygı duruşu değil, aynı zamanda eski Anadolu toplumlarının sosyal ve hukuki yaşamına dair nadir bilgiler sunan önemli bir akademik kaynaktır.