🏛️ "Birinci Elçinin Türkiye Hatıraları-Atatürk ve İnönü" Joseph C. Grew

Birinci Elçinin Türkiye Hatıraları: Grew'un Cumhuriyet GözlemleriJoseph C. Grew'in "Birinci Elçinin Türkiye Hatıraları" kitabı, ilk ABD Büyükelçisi olarak Türkiye izlenimlerini sunar. Eser, özellikle Lozan Konferansı ve Cumhuriyetin ilk yıllarına odaklanır. Grew'un notları, Türk diplomasisi, kuruluş süreci ve dönemin siyasi-sosyal olaylarına tarafsız bir bakış açısı getirir. Kitap, Amerikan-Türk ilişkilerinin gelişimini, misyoner okulları sorununu ve Türk reformlarını aydınlatırken, Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü gibi liderlere dair kişisel gözlemler de içerir.Grew, 1927-1932 arası Türkiye'de görev yaptı. Görevi, Cumhuriyetin kuruluş dönemine denk geldiğinden, devrimin zorluk ve başarılarını yakından gözlemledi. İzlenimlerinde tarafsız kaldı. Amacının Amerikan çıkarlarını korumak ve barışı sağlamak olduğunu belirtti.Cumhuriyetin kuruluşu, Osmanlı'nın savaş sonrası toprak kayıpları ve egemenlik kısıtlamaları ardından geldi. Türk milliyetçiliğinin gücü, Müttefikleri Anadolu'da yendi. Lozan Konferansı, bu askeri zaferin diplomatik tesciliydi.Grew'un Lozan gözlemleri, Türklerin durumunu yansıtıyordu. Türk delegasyonu, muzaffer devleti temsil etse de yenilmiş gibi algılandı. Grew, İsmet Paşa'ya sempati duydu, ancak küçük detaylara itirazını hata olarak gördü, bunun "baltalayıcı" etki yarattığını düşündü.Lozan'daki temel tartışma Kapitülasyonlardı. İsmet Paşa, Türkiye'nin iç işlerine müdahale edilmemesi ve bağımsızlığın korunması konusunda kararlıydı. Ankara'dan mutlak bağımsızlık talimatı aldığını vurguladı. Müttefikler, Türk adli sistemindeki eksiklikleri ileri sürerken, İsmet Paşa kapitülasyonları kaldırarak mutlak bağımsızlığa ulaşmanın tek yol olduğunu savundu.Boğazlar sorunu da gündemdeydi. İsmet Paşa, Boğazların Türkiye için hayati önem taşıdığını belirtti. Türklerin Rus önerisine yakın durması Müttefikleri endişelendirdi.Grew, Lozan'daki Türklerin "blöf" yaptığını düşündü. Müttefik delegeler arasında anlaşmazlıklar vardı. Lord Curzon'un "alaycı" tavrını eleştiren Grew, Türklerle sabır olmadan başa çıkmanın zor olduğunu düşündü. Konferansın ilk kısmı anlaşmasız bitti, ancak ikinci bölümde Lozan Antlaşması 24 Temmuz'da imzalandı. Grew bunu "tarihteki en büyük diplomatik zafer" olarak niteledi. Başarının nedenleri Türk ordusunun gücü, büyük ülkelerin savaş istememesi ve Müttefik birliğinin olmamasıydı.Liderlik: Atatürk ve İnönü güçlü liderlerdi. Grew, Atatürk'ün Türkiye koşulları nedeniyle diktatör olmak zorunda kaldığını, aksi halde ülkenin parçalanabileceğini düşündü.Yönetim: Ülke hızla yeniden inşa ediliyordu. Hükümet merkezden yönetiliyordu. Serbest Fırka'nın kuruluşu, Atatürk'ün tek parti sistemini Batı'ya göre bir eksiklik görmesi, ekonomik zorluklar ve sorumluluk paylaşımı isteğiyle ilişkiliydi. Basında tartışmalar başlamış, ancak özgürlük sınırlıydı.Reformlar: Cumhuriyet, politik, sosyal, eğitsel ve dini reformları hayata geçirdi. Halifelik, medreseler kaldırıldı, İsviçre Medeni Hukuku kabul edildi, İslam devlet dini olmaktan çıkarıldı. Latin harflerinin kabulü, batılılaşma isteğinin göstergesiydi.Milliyetçilik: Güçlü milliyetçilik, başarıların kaynağıydı. Yabancı okullar, kültür milliyetçiliğine tehdit olarak görülüyordu.Hükümet-Halk İlişkisi: Hükümet ile halk arasında uçurum vardı. Halkın reformları ancak belirli ölçüde benimsediği, çoğunluğun gerici kaldığı düşünülse de Kürt ve Menemen isyanlarının yayılmaması, halkın yumuşak başlılığıyla açıklandı.İç ve Dış İlişkiler: Ekonomik çöküntü ve Kürt ayaklanmaları liderleri zorluyordu. Genç kuşakta komünist eğilimler endişe yaratıyordu. Türk hükümetinin komşularıyla dostane ilişkiler kurması olumluydu. ABD ile ilişkiler güçleniyordu.Grew, Türkiye'nin kısa sürede büyük değişimler başaran bir hükümet olarak hata yapmasının normal olduğunu belirtti. Türkiye'nin başarılarına ve imkansız görüneni başarma yeteneğine hayranlık duydu ve Cumhuriyet'in geleceğine inanarak ülkeden ayrıldı.