بن‌مایه‌های فرهنگ ایرانشهری - دادورزی

🎙 پادکست بسیار هم خوب‌ - بخش ۲، فرگرد سوم بنمایه‌های فرهنگ ایرانشهری اپیزود دوم: دادورزی 🔗 لینک شنیدن پادکست در پلتفرم‌های گوناگون پادکستی ریشه‌شناسی واژه داد: واژه داد از واژگان کهن زبان فارسی دری است که در زبان پهلوی نیز به کار می‌رفته است. این واژه از هر دو زبان اوستایی و فارسی باستان به پهلوی راه یافته و در زبان سانسکریت باستان نیز به کار می‌رفته و در همه این زبان‌های کهن، «داتا» گفته می‌شده که با واژه Data انگلیسی امروزین به چم واقعیت و داده های واقعی همریشه است. فرایافت (مفهوم) داد سه فرایافت را که ما با واژگان عربی و یونانی در زبان فارسی امروزین به کار می‌بریم، همزمان در خود داشته است: نخست - فرایافت عدل به چم هر چیزی را در جای خود گذاشتن. دوم - فرایافت عدالت به چم حق هر کسی را ادا کردن و تبعیض نابجا قائل نشدن میان مردمان. سوم - فرایافت قانون که می‌تواند از ترادادها (رسوم) و عرف همبودمان (جامعه) گرفته شده باشد، یا از تصویب انجمنی از بزرگان (مجلس)، یا از فرمان فرمانروا (شاه). فرایافت (مفهوم) داد جدا از سرچشمه قدرت: در دیدگاه ابراهیمی-اسلامی، بویژه در خوانش اشعری که پس از دو سده کشاکش با معتزله بر جهان اسلام بویژه جهان تسنن چیره شد، هیچ کاری به خودی خود عادلانه یا ظالمانه نیست، بلکه هر آنچه که در راستای دستور الله یا یهوه باشد، بنا به تعریف عادلانه است، و هر آنچه وارون فرمان و دستور الله/یهوه/خدا باشد، ظلم است. اما در جهان‌نگری بهدینی-ایرانشهری، هر کاری به خودی خود و جدا از دستور و فرمان اهورامزدا دادگرانه یا بیدادگرانه است و دادگرانه یا ستمگرانه بودن آن را می‌توان با ابزار خرد سنجید. شاید خرد ما در هر آن برای شناسایی داد از بیداد کامل و بسنده نباشد و در این شناسایی اشتباه کنیم، اما به هر روی، هرچند دانش و خرد ما ناکامل باشد، چنین نیست که داد و بیداد به خودی خود معنایی نداشته باشد و تنها از دستور و فرمان اهورامزدا بیاید. بلکه به وارون، اهورامزدا گرچه سامان و هنجار کیهانی (اشا) را آفریده، خود را ناچار و ناگزیر کرده که به بهترین راستی/اشا (اشاوهیشتا یا اردیبهشت) پایبند باشد. به گونه‌ای، اهورامزدا فرمان و اراده خود را با امشاسپند اشاوهیشتا (اردیبهشت) کرانمند و محدود کرده است و بر آن لگام و قید زده است تا همواره بر پایه داد فرمان براند. در پایان: نمونه‌هایی از نقش پررنگ دادورزی در نسک‌ها (کتاب‌ها) و نوشتارهای به‌جا مانده از ایران باستان، از کانامه اردشیر بابکان و عهد اردشیر تا دیباچه شاهنامه ابومنصوری (کهن‌ترین نوشته فارسی دری که تا امروز به جای مانده‌ است) و شاهنامه فردوسی. اجراکنندگان: دکتر شروان فشندی و دکتر شاهین نژاد 🆔@BHK_Podcast