بن‌مایه‌های فرهنگ ایرانشهری - خردورزی

بنمایه‌های فرهنگ ایرانشهری - خردورزی پادکست بسیار هم خوب فرگرد سوم (بُن‌مایه‌های فرهنگ ایرانشهری) بخش نخست: خردورزی ریشه‌شناسی واژه خرد: واژه خرد که در زبان پهلوی و فارسی دری امروز به کار می‌رود، از واژه خِرَتَو اوستایی می‌آید به چم فروغ و پرتوی که از درون چیزی یا کسی می‌تابد، و با واژه خُوَرَه اوستایی و‌ فارسی باستان که در پهلوی و دری به دیس (شکل) فر و فرّه درآمده، همریشه است. دگرسانی (تفاوت) خرد در فرهنگ ایران باستان/کلاسیک با عقل یا راسیونالیسم rationalism دکارتی/غربی: عقل دکارتی ابزار شناسایی سود از زیان است. اما خرد ایرانشهری چیزی فراتر و گسترده‌تر را در برمی‌گیرد. افزون بر اینکه ابزار شناسایی سود از زیان است، می‌کوشد که هم یک لگام (مهار) اخلاقی در خود داشته باشد و هم اینکه سود و زیان را بسیار درازمدت‌ و ژرف‌نگرانه بسنجد. از اینرو به خرد کانتی که فرجام گزیرش‌ها (تصمیمات) و کارها را در گستره همگانی می‌سنجد نزدیک‌تر است. دگرسانی (تفاوت) خرد در فرهنگ ایران باستان/کلاسیک با عقل اسلامی و دیگر کیش‌های ابراهیمی: عقل اسلامی-ابراهیمی کرانمند و لگام بسته است، از دایره و کرانه (محدوده) ایمان نمی‌تواند و نمی‌خواهد بیرون رود. لیکن خرد بهدینی-ایرانشهری برای خود لگام و کرانه‌ ایمانی قائل نیست از سنجش و واکاوی هیچ پرسش و پدیده‌ای باک ندارد. در دیدگاه ابراهیمی-اسلامی، بویژه در خوانش اشعری که پس از دو سده کشاکش با معتزله بر جهان اسلام بویژه جهان تسنن چیره شد، کارها به خودی خود نیک یا بد نیستند (حسن و قبح ذاتی ندارند)؛ بلکه هر آنچه که در راستای دستور الله یا یهوه باشد، بنا به تعریف نیک است، و هر آنچه وارون فرمان و دستور الله/یهوه/خدا باشد، ناپسند است. اما در جهان‌نگری بهدینی-ایرانشهری، هر کاری به خودی خود و جدا از دستور و فرمان اهورامزدا نیک یا بد است و نیکی/پسندیدگی یا بدی/ناپسندی آن را می‌توان با ابزار خرد سنجید. شاید خرد ما در هر آن برای شناسایی نیکی از بدی کامل و بسنده نباشد و در این شناسایی اشتباه کنیم، اما به هر روی، هرچند دانش و خرد ما ناکامل باشد، چنین نیست که نیکی و بدی به خودی خود معنایی نداشته باشد و تنها از دستور و فرمان اهورامزدا بیاید. بلکه به وارون، اهورامزدا گرچه سامان و هنجار راستی (اشا) را آفریده، خود را ناچار و ناگزیر کرده که به بهترین راستی/اشا (اشاوهیشتا یا اردیبهشت) پایبند باشد. به گونه‌ای، اهورامزدا فرمان و اراده خود را با امشاسپند اشاوهیشتا (اردیبهشت) کرانمند و محدود کرده است و بر آن لگام و قید زده است. گامه‌ها (فازها و مراحل) نمود خرد در همبودمان (جامعه): نخست- خردگرایی یا گرایش به خرد در گزیرش‌ها (تصمیمات) و گزینش‌ها دوم- خردورزی یا کاربرد خرد در گنارش و وینارش (اداره) کارهای روزانه همبودمان سوم- خردمداری یا بنیان نهادن پایه‌های همبودمان بر پایه خرد در پایان: نمونه‌هایی از نقش پررنگ خرد در نسک‌ها (کتاب‌ها) و نوشتارهای به‌جا مانده از ایران باستان، از کانامه اردشیر بابکان و عهد اردشیر تا شاهنامه ابومنصوری و شاهنامه فردوسی. اجراکنندگان: دکتر شروان فشندی و‌ دکتر شاهین نژاد