🥊 Cenevre'de Jön Türk Mizah Gazetesi: Tokmak

Servet Tiken, Atatürk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi’nde öğretim üyesi olarak yayımladığı bu çalışmasında, II. Abdülhamit döneminde mizah basınının Osmanlı modernleşmesindeki yerini ve özellikle yurt dışına kaçan Jön Türklerin yayın organı Tokmak gazetesini mercek altına alır. Gazete, Cenevre’de çıkan kısa ömürlü ama etkili yayınlardan biri olarak, mizah yoluyla sert bir muhalefet yürütmüştür.II. Abdülhamit’in baskıcı yönetimi, mizah basınını susturmuş; bu da muhalifleri yurt dışına yöneltmiştir. Tiken, Paris, Londra, Kahire ve özellikle Cenevre’nin bu sürgün yayınların merkezleri hâline geldiğini vurgular. Cenevre, liberal yasaları, Fransız etkisi ve ifade özgürlüğü nedeniyle Jön Türklerin faaliyetleri için elverişli bir zemin sunmuştur.Tokmak, Cenevre’de radikal Jön Türklerin çıkardığı bir yayındır. Mizahı siyasi bir silaha dönüştürmüş, II. Abdülhamit’i hedef alan karikatürler ve yazılarla ses getirmiştir. Ancak Tiken, bu yayının mizah değil nefret ve şiddet çağrısı içerdiğini vurgular. Gazete, "Nush ile uslanmayanı etmeli tekdir..." dizeleriyle başlayarak padişaha doğrudan tehditte bulunur. Sert dili, karikatürlerdeki hakaretler ve açık şiddet çağrıları ile öne çıkar.Tiken’e göre Tokmak, aynı zamanda bir "pazarlık gazetesi"dir. Yayın hayatı sadece beş sayı sürmüş ve son sayılarda padişaha yönelik içeriklerin yoğunlaşması, gazetenin Osmanlı yönetimiyle para karşılığı pazarlık amacı taşıdığını düşündürmüştür. Nitekim gazete, Cenevre’deki örgüt tarafından üç bin franka satılmış ve kapanmıştır.Makale, bu sürecin sadece sansür değil, Jön Türk hareketi içinde yaşanan çıkar çatışmaları açısından da önem taşıdığını gösterir. Tokmak, II. Abdülhamit’in basına uyguladığı en sert sansür döneminde yurt dışındaki mizahın nasıl radikalleştiğini, ancak aynı zamanda bazı yayınların siyasal araçtan çok maddi kazanç aracı olarak kullanıldığını ortaya koyar. Bu yönüyle Tokmak, mizah basınının sadece eleştirel değil, bazen manipülatif bir işlev de üstlenebileceğini gösteren çarpıcı bir örnektir.