DE OORLOG OM DE SECONDE · 3 · Het Atoom Dat De Kalender Brak

Teddington, aan de rand van Londen, negentienhonderdvijfenvijftig. In een gebouw van het National Physical Laboratory voltooien twee mannen, Louis Essen en Jack Parry, de montage van een toestel van iets meer dan twee meter: aan het ene uiteinde een bron van cesiumatomen, aan het andere een microgolfholte. Blootliggende kabels, vacuümbuizen, het koude licht van een Brits naoorlogs laboratorium. Het lijkt niet veel voor te stellen. Maar dat toestel lost een probleem op dat de mensheid al millennia lang verkeerd had opgelost: hoe de tijd te meten zonder afhankelijk te zijn van een aarde die altijd even gelijkmatig zou draaien. De klok van Essen en Parry verliest of wint één seconde per driehonderd jaar. Had je hem aangezet toen Columbus in Amerika aankwam, dan zou hij vandaag nauwelijks anderhalve seconde zijn afgeweken. Geen enkele slinger, geen enkel observatorium, geen enkele ster had ooit die nauwkeurigheid bereikt. Voor het eerst in de geschiedenis bezat iemand een klok die betrouwbaarder was dan de planeet die hem herbergde. Maar een volmaakte klok heeft geen enkel nut als niemand met zekerheid weet wát hij meet. In negentienhonderdachtenvijftig sloot Essen zich aan bij William Markowitz, astronoom van het United States Naval Observatory in Washington. Markowitz fotografeerde nacht na nacht de exacte positie van de Maan om de efemeridentijd te berekenen: de tijd die de mensheid had gebruikt sinds er kalenders bestaan. Door beide metingen te vergelijken legden zij een getal vast: het cesium-133-atoom trilt negen miljard honderdtweeënnegentig miljoen zeshonderdeenendertigduizend zevenhonderdzeventig keer per seconde van de traditionele astronomische tijd. Dat is geen technisch detail. Het is het precieze moment waarop de hemel en het atoom elkaar, voor het eerst en het laatst, gelijk gaven. Die verzoening hield geen stand. In negentienhonderdzevenenzestig nam de conferentie die je al kent — dezelfde zaal die decennia later zou stemmen om de schrikkelseconde af te schaffen — dat getal en maakte er wet van. De seconde werd niet langer bepaald door de Maan, de Zon of de sterren. Vanaf dat jaar is een seconde officieel de duur van negen miljard honderdtweeënnegentig miljoen zeshonderdeenendertigduizend zevenhonderdzeventig stralingsperioden van cesium-133. Zonder aarde. Zonder hemel. Zonder astronomie ertussen. Dit is wat je moet onthouden: sinds negentienhonderdzevenenzestig beschrijft de officiële wereldtijd niet langer de beweging van de planeet waarop je leeft. Hij beschrijft de trilling van een atoom dat nooit de hemel heeft gezien. Je klok, je telefoon, het systeem dat de beurs van New York synchroniseert — ze gehoorzamen allemaal aan die trilling, niet aan de draaiing van de aarde onder je voeten. Het probleem is dat de aarde niets van de stemming afwist. Ze bleef draaien in haar aloude onregelmatige ritme, onverschillig voor wat er in een conferentiezaal was besloten. In negentienhonderdtweeënzeventig bedroeg het opgehoopte verschil tussen de internationale atoomtijd en de burgertijd, die nog steeds de draaiing van de aarde trachtte bij te houden, al tien volle seconden. Op dertig juni van dat jaar werd de eerste schrikkelseconde ingevoegd in de zojuist gecreëerde schaal, de Gecoördineerde Wereldtijd: een technische lapmiddel opdat de volmaakte laboratoriumklok weer zou samenvallen, hoe kunstmatig ook, met de onvolmaakte planeet die wij allen bleven bewonen. Er schuilt iets ironisch in dit alles. De verhalen uit die tijd beschrijven Essen als een verklaard scepticus tegenover de relativistische fysica — de man die de klok bouwde die de band tussen de tijd en de aarde kon verbreken, en die zich niettemin nooit helemaal op zijn gemak voelde bij de diepere implicaties die zijn eigen uitvinding uiteindelijk zou bewijzen. Het lapmiddel van negentienhonderdtweeënzeventig werkte. Maar niemand in die zaal wist nog dat zij een routine zonder vast schema inluidden. De aarde zou op onregelmatige en onvoorspelbare wijze blijven afwijken, en de correctie zou keer op keer moeten worden herhaald, zonder formule die voorspelde wanneer, zonder garantie dat de volgende keer op tijd zou komen. Je hebt zojuist een dossier van ORIGINS beluisterd, een documentaire podcast. De stem is gemaakt met kunstmatige intelligentie; er is geen echte opname gebruikt. Elk verhaal komt voort uit grondig onderzoek.