Efes: Tanrıçanın Gölgesinde Yükselen Medeniyet

Efes, Neolitik Çağ’dan Osmanlı’ya dek süren 8000 yıllık tarihinde hem kültürel bir kavşak hem de dinsel bir merkez olmuştur. Çukuriçi ve Arvalya höyüklerinde yerleşim izleri, Efes’in MÖ 6000’lere uzanan derin tarihini belgelemektedir. Tunç Çağı’nda Hititlerce “Apasa” olarak bilinen bu kent, Miken mezarları ve Ayasuluk Tepesi’ndeki kalıntılarla önemini pekiştirir. MÖ 10. yüzyılda Atinalı prens Androklos tarafından kurulduğu rivayet edilen Efes, Artemis Tapınağı’yla tanrısal bir kimlik kazanmıştır. Anadolu’nun ana tanrıçası Kybele ile Yunan Artemis’i bu tapınakta birleşmiş, yapı Antik Dünyanın Yedi Harikası’ndan biri olmuştur.Lidyalıların müttefiki, Perslerin eyaleti, ardından İskender’in generali Lysimakhos’un kenti olan Efes, zamanla Roma’nın Asya eyaletinin başkenti haline gelir. Celsus Kütüphanesi, Büyük Tiyatro ve hamam kompleksleriyle Roma'nın zenginliğini yansıtırken, Pavlus’un mektuplarında anılması ve Yedi Uyurlar efsanesiyle Hristiyanlığın da önemli merkezlerinden biri olur.MS 263’te Got istilası ve 614’teki yıkıcı depremlerle kent sarsılır. Limanın Küçük Menderes Nehri’nin taşıdığı alüvyonlarla dolması ticaret hayatını zayıflatır. Bizans döneminde yavaş yavaş terk edilen Efes, 1090’da Selçukluların eline geçtiğinde artık küçük bir köydür. 1304'te Menteşoğulları, ardından Aydınoğulları döneminde kısa bir canlanma yaşanır. 1390'da Osmanlı'ya bağlanan Efes, 15. yüzyılda tamamen terk edilir. Ayasuluk adı, 1914’te Selçuk olarak değiştirilmiştir.Günümüzde Efes, 2015’te UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne girmiştir. Kalıntıları arasında en dikkat çeken yapı, 418x239 ayak boyutundaki Artemis Tapınağı’dır. 100’den fazla mermer sütunu olan bu yapıdan günümüze yalnızca tek bir sütun kalmıştır. Celsus Kütüphanesi, MS 125’te inşa edilmiş, Roma valisi Celsus’un lahdi altına gömülmüştür. Ön cephesi 1970’lerde orijinal parçalarla yeniden inşa edilmiştir.25.000 kişilik kapasitesiyle Büyük Tiyatro, antik dünyanın en büyüklerinden biridir. Agora’lar, hamamlar, su kemerleri, Hadrian Tapınağı, Odeon ve Teras Evler ise kentin sosyal, politik ve kültürel zenginliğini yansıtan diğer yapılardır. Aziz Yuhanna Bazilikası, MS 6. yüzyılda inşa edilmiş olup havarinin mezarı üzerine kurulduğuna inanılır. Sebastoi (Domitian) Tapınağı ve Pollio Çeşmesi ise kentin görkemli mimari mirasını tamamlar.Efes’teki arkeolojik kazılar 1863’te İngiliz mimar John Turtle Wood’un Artemision’u bulma çalışmalarıyla başlamıştır. 1869’da tapınağın döşemesi keşfedilmiş, 1895’te Alman Otto Benndorf, Avusturyalı bağışlarla çalışmaları sürdürmüş ve 1898’de Avusturya Arkeoloji Enstitüsü kurulmuştur. Kazılardan çıkan eserler, Viyana’daki Efes Müzesi, Selçuk Efes Müzesi ve British Museum’da sergilenmektedir.Efes’in kaderini belirleyen en önemli faktör, limanın zamanla dolarak şehri ticaret rotalarından koparmasıdır. Ardışık savaşlar, deprem ve siyasi geçişler kenti derinden etkilemiştir. Yine de Artemis Tapınağı’ndan Teras Evler’e, Celsus Kütüphanesi’nden Büyük Tiyatro’ya kadar pek çok yapı, bu uygarlığın kalıcılığını kanıtlamaktadır.