🏺 Hesiodos: Theogonia ve İşler ve Günler/Azra Erhat ve Sabahattin Eyüboğlu’nun çevirisi

Hesiodos’un iki temel yapıtı olan Theogonia ve İşler ve Günler, yalnızca Yunan mitolojisinin yapıtaşlarını değil, aynı zamanda Hesiodos’un düşünce dünyasını ve kültürel kökenlerini de gözler önüne serer. Azra Erhat ve Sabahattin Eyüboğlu’nun Türkçeye çevirdiği bu iki önemli metin, tanrıların doğuşu, evrenin yaratılışı ve insan yaşamının temel ilkeleri üzerine kuruludur. Ancak bu anlatılar yalnızca Yunan coğrafyasına değil, çok daha geniş bir kültürel geçmişe, özellikle Anadolu, Mezopotamya ve Finike geleneklerine uzanan güçlü bağlar taşır.Theogonia’da tanrıların soyu ve göksel krallık mücadeleleri anlatılırken, birçok öğenin kökeni Doğu mitolojilerine dayandırılır. Hesiodos’un babasının Aiolyalı Kyme kentinden Yunanistan’a göç etmiş olması, onun Anadolu etkisine açık bir çevrede yetiştiğini gösterir. Bu bağlamda Hesiodos’un dili ve mitolojik yaklaşımı İonya ve Aiolya kültürleriyle iç içedir. Hatta bazı yorumlara göre Homeros’a kıyasla daha Doğulu ve Anadolulu bir çizgi taşır.Theogonia’nın ana iskeletini oluşturan unsurlardan biri, Hurri kökenli Kumarbi Destanıdır. Hattuşa’da bulunan bu destan, tanrı kuşaklarının birbirine karşı verdiği taht mücadelesini işler. Alalu, Anu, Kumarbi ve Hava-tanrı dizisiyle Theogonia’daki Uranos, Kronos ve Zeus arasındaki yapı birebir örtüşür. Erkeklik organının kesilmesi, organlardan yeni varlıkların doğması, gizli doğum ve büyütülme gibi sahneler her iki anlatıda da benzer biçimde yer alır. Kumarbi’nin gökteki kral Anu’nun organını yutması ile Kronos’un babası Uranos’un hayalarını kesmesi arasındaki paralellik çarpıcıdır.Benzer bir etki de Finike kökenli Sankhuniaton geleneğinde görülür. Evrenin bataktan çıkışı, tanrı kuşaklarının çatışması ve bu yapıların Yunan panteonuna karşılık gelmesi, Hesiodos’un anlatısına dışsal bir kaynak sunar. Finikelilerin denizcilik faaliyetleri bu mitolojik aktarımın Batı’ya ulaşmasında köprü işlevi görmüştür.Bir diğer temel kaynak olan Babil’in Enuma Eliş destanı, tanrıların çatışarak evreni yaratmalarını anlatır. Burada Marduk’un Tiamat’ı yenip cesedinden gök ve yer yaratması, Theogonia’daki kaostan kozmos düzenine geçiş süreciyle örtüşür. İnsanların tanrılara hizmet için yaratılması düşüncesi ise Hesiodos’un İşler ve Günler’de sunduğu Prometheus-Pandora anlatısıyla benzeşir.Hesiodos’un düşünce sisteminin bir diğer yüzü İşler ve Günler eserinde şekillenir. Bu metin, mitolojik anlatıdan çok öğüt verici, gündelik yaşamla iç içe geçmiş bir yapıdadır. Özellikle kardeşi Perses’e yazdığı bölümlerde, adalet (Dike) ve çalışmanın (Erga) merkezi önemde olduğu görülür. Adaletin Zeus’tan gelen bir erdem olduğunu ve doğruluktan sapmanın ilahi cezalara yol açacağını vurgular. Rüşvet alan yargıçları uyarır, doğru kararın toplum düzeninin temeli olduğunu savunur.Çalışma ise insan yaşamının vazgeçilmez koşuludur. Pandora’nın kutusundan çıkan kötülüklerin ardından insanın ancak alın teriyle var olabileceği belirtilir. Emek, hem açlıktan hem de saygınlıktan kurtarır. Tarım, ticaret ve denizcilik gibi alanlarda pratik bilgiler verirken, zamanlamanın önemine, ölçülülüğe ve tutumluluğa dikkat çeker.Hesiodos ayrıca hybris (aşırılık) kavramı üzerinden haddini bilmeyen tutumların yıkıma götürdüğünü anlatır. Aşırılığın ardından gelen “ate” (yanılgı) toplumsal ve bireysel felaketlerin habercisidir.Yazar, insanlık tarihine dair karamsar bir bakış sunar. Altın Çağ’dan başlayarak Gümüş, Tunç, Kahramanlar ve nihayet Demir Çağı’na gelindiğinde erdemlerin azaldığını, dertlerin arttığını belirtir. Ancak bu bozulmuş düzende kurtuluşun yolu yine adalet ve çalışmadan geçer.Son olarak, Hesiodos’un soylulardan değil, çiftçiden, çobandan yana tavır alması dikkat çekicidir. Homeros’tan farklı olarak aristokrat bir geçmiş değil, kırsal dünyanın sıkıntıları onun temel meselesidir. Tarım ve halk inançlarına dair verdiği bilgiler, bugün Anadolu’da süren uygulamalarla benzerlik gösterir. Bu da Hesiodos’un Doğu kültürleriyle olan bağını yalnızca mitolojik değil, sosyo-kültürel düzeyde de doğrular.