📜 İstanbul Hellenikos Philologikos Derneği Yazıtlar Koleksiyonu hikayesi

9. yüzyıl Osmanlı entelektüel hayatının en etkili oluşumlarından biri olan Hellenikos Philologikos Syllogos'un (Hellen Edebiyat Derneği) bıraktığı çok katmanlı mirası gözler önüne seriyor. 3 Mart 1861’de İstanbul’un önde gelen Rum aydınları tarafından kurulan bu dernek, yalnızca klasik Helen kültürünü yaşatmayı değil, aynı zamanda eğitim, bilim, arkeoloji ve tarih alanlarında Osmanlı coğrafyasına yayılan çok yönlü bir bilgi üretim merkezi olmayı hedeflemiştir. Dernek kısa sürede Osmanlı topraklarında kurulan onlarca cemiyet arasında en etkililerinden biri haline gelmiş, eğitim kurumları kurmuş, ödüller dağıtmış, geniş çaplı yayın faaliyetleri yürütmüştür.Syllogos’un özellikle arkeolojik ve epigrafik mirasa katkısı büyüktür. Kuruluşundan itibaren yazılı kültüre büyük önem vermiş, kısa sürede 1.900 ciltten oluşan bir kütüphane kurmuş, bu sayı zamanla 50.000'e ulaşmıştır. 1863-1914 yılları arasında yayımlanan dergileri, sadece edebiyat ve felsefe değil; aynı zamanda coğrafya, ekonomi ve arkeoloji gibi alanlarda da yayınlar içermiştir. Dergide, kaybolmuş ya da yıkılmış pek çok antik yapıya dair bilgiler, yazıtlar ve keşifler yer almıştır. Bu yayınlar arasında, A. Mordtmann'ın "Molybdoboulla ton Komnenon" adlı eseri gibi dönemin bilim dünyasında yankı uyandıran monografiler de vardır.Ancak belki de en dikkat çekici miras, bugün İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Semavi Eyice Kitaplığı'nda korunan yaklaşık 1270 yazıttan oluşan el yazması koleksiyondur. Bu koleksiyon, Hellenikos Philologikos Syllogos Yazıtlar Koleksiyonu adı altında bilimsel bir projeyle yeniden gün yüzüne çıkarılmaktadır. Yazıtlar; Hellence, Latince ve İbranice dillerinde olup Illyria’dan Suriye’ye kadar uzanan geniş bir Osmanlı coğrafyasından derlenmiştir. Zaman olarak Geç Klasik Dönem'den Ortaçağ’a, konu olarak ise krallara adanmış anıtlardan mezar şiirlerine, mimari kitabelerden tanrılara yapılan adaklara kadar uzanan olağanüstü bir çeşitliliğe sahiptir.Bu el yazması, 20. yüzyılın ortalarında İstanbul’daki bir sahaf dükkânında Prof. Dr. Semavi Eyice tarafından keşfedilmiş, uzun yıllar kişisel kitaplığında korunmuş, sonrasında İstanbul Araştırmaları Enstitüsü’ne devredilmiştir. Enstitü, 2013 yılında Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Sami Öztürk ve Yrd. Doç. Dr. Filiz Dönmez-Öztürk başkanlığında bu el yazmasını kapsamlı bir şekilde incelemeye yönelik bir proje başlatmıştır. Proje yalnızca yayımlanmamış yazıtların bilim dünyasına kazandırılmasını değil, aynı zamanda daha önce eksik ya da hatalı yayımlanmış yazıtların düzeltilmesini de hedeflemektedir. Bazı yazıtlarda addendum (ekleme) ve corrigendum (düzeltme) yapılmasını gerektirecek detaylara ulaşılmıştır.Koleksiyonun değeri sadece yeni bilgiler sunmasında değil, aynı zamanda geçmişin izini süren belge niteliğindeki özgün malzemeleri içermesinde yatmaktadır. Bugün artık fiziksel olarak kaybolmuş birçok yazıtın elimizdeki tek kanıtı bu el yazmasında bulunmaktadır. Hellenikos Philologikos Syllogos Yazıtlar Koleksiyonu, nun ilk kitaplık ve arşivi, 25 Mayıs 1870’de Beyoğluyangınında kül olmuş; ancak1873’te üyelerinin girişimiyleGalatasaray’da bir başka binaya taşınarak yeni bir kütüphane oluşturulmuştur. Dernek,I. Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte, gücünü ve üyelerini kaybetmeye başlamış veküçülmüştür. Savaşın sonlarında ise politikaya karışmıştır. Politikaya karışan derneküyeleri, 1922 yılının sonunadoğru İstanbul’u terk etmişler ve Syllogos yeni kurulanTürkiye Cumhuriyeti tarafından kapatılmıştır. Yaklaşık 50bin kitap olduğu düşünülenkütüphanesi ise başta Ankara’da yeni kurulan TürkTarih Kurumu, Türk Dil Kurumu ve Milli Kütüphane olmak üzere, İstanbul’daki Süleymaniye Kütüphanesi ile farklı birçok kütüphaneye dağıtılmıştır.Günümüzde ise, kütüphaneye ait birçok kitap, arşivbelgesi, elyazmasının akıbeti ve yeri tam olarak bilinememektedir