နိုင်ငံများ အဘယ်ကြောင့် ပျက်စီးသလေ့ရှိသနည်း

၁။ ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှု၏ အဓိကအကြောင်းရင်း (The Root Causes of Prosperity and Poverty) ကမ္ဘာပေါ်ရှိ နိုင်ငံများအကြား ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုနှင့် ဆင်းရဲမွဲတေမှု ကွာဟချက်များသည် ပထဝီဝင်အနေအထား (Geography Hypothesis)၊ ယဉ်ကျေးမှု (Culture Hypothesis) သို့မဟုတ် ခေါင်းဆောင်များ၏ အသိပညာမဲ့မှု (Ignorance Hypothesis) တို့ကြောင့် မဟုတ်ဘဲ ထိုနိုင်ငံများ၏ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေး အဆောက်အအုံများ (Institutions) ကြောင့်သာဖြစ်သည် ဟု စာရေးသူများက ဆိုပါသည်။ ဥပမာအားဖြင့် နိုဂါးလတ်စ် (Nogales) မြို့သည် အမေရိကန်နှင့် မက္ကဆီကို နှစ်ပိုင်းကွဲနေပြီး ပထဝီဝင်၊ ရာသီဥတုနှင့် ယဉ်ကျေးမှုတူညီသော်လည်း အမေရိကန်ဘက်ခြမ်းက ပိုမိုချမ်းသာကြွယ်ဝနေခြင်းမှာ ကွဲပြားသော ဥပဒေအဆောက်အအုံများနှင့် စနစ်များကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ မြောက်ကိုရီးယားနှင့် တောင်ကိုရီးယားတို့၏ ကွာဟချက်ကလည်း ဤအချက်ကို သက်သေပြနေပါသည်။၂။ အားလုံးပါဝင်ခွင့်ရှိသော အဆောက်အအုံများ (Inclusive Institutions) ချမ်းသာကြွယ်ဝသော နိုင်ငံများ (ဥပမာ - အမေရိကန်၊ တောင်ကိုရီးယား၊ အင်္ဂလန်) သည် "အားလုံးပါဝင်ခွင့်ရှိသော စီးပွားရေးနှင့် နိုင်ငံရေးအဆောက်အအုံများ (Inclusive Institutions)" ကို တည်ဆောက်ထားကြသည်။ဤစီးပွားရေးအဆောက်အအုံများသည် ပုဂ္ဂလိကပိုင်ဆိုင်ခွင့်ကို ခိုင်မာစွာကာကွယ်ပေးခြင်း၊ တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးကို ထိန်းသိမ်းခြင်း၊ လူတန်းစားမရွေး လွတ်လပ်စွာ စီးပွားရေးလုပ်ငန်းများ လုပ်ကိုင်ခွင့်ပေးခြင်းနှင့် တီထွင်ဆန်းသစ်မှုများကို အားပေးခြင်းတို့ ပြုလုပ်ပါသည်။နိုင်ငံရေးအရလည်း အာဏာကို လူနည်းစုက မချုပ်ကိုင်ထားဘဲ အများပြည်သူက ပါဝင်ခွင့်ရှိပြီး အာဏာကို ထိန်းကျောင်းနိုင်သော ဗဟုဝါဒ (Pluralism) ကို ကျင့်သုံးပါသည်။၃။ အမြတ်ထုတ်သည့် အဆောက်အအုံများ (Extractive Institutions) ဆင်းရဲသော နိုင်ငံများ (ဥပမာ - မြောက်ကိုရီးယား၊ ဇင်ဘာဘွေ၊ ကိုလိုနီခေတ် လက်တင်အမေရိက) တွင်မူ လူနည်းစု အထက်တန်းလွှာ (Elite) များက လူများစုထံမှ အကျိုးအမြတ်များကို ခေါင်းပုံဖြတ် အမြတ်ထုတ်သည့် "Extractive Institutions" များ ရှိနေတတ်ပါသည်။ဤစနစ်တွင် အာဏာပိုင်များက "ဖန်တီးမှုဆိုင်ရာ ဖျက်ဆီးခြင်း" (Creative Destruction) ကို ကြောက်ရွံ့ကြသည်။ အကြောင်းမှာ တီထွင်ဆန်းသစ်မှုများနှင့် စီးပွားရေးတိုးတက်မှုအသစ်များသည် ၎င်းတို့၏ လက်ရှိ နိုင်ငံရေးနှင့် စီးပွားရေးအာဏာကို ခြိမ်းခြောက်လာနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အသစ်အဆန်းများကို ပိတ်ပင်တားဆီးလေ့ရှိကြသည်။၄။ သမိုင်းအချိုးအကွေ့များနှင့် အပြောင်းအလဲများ (Critical Junctures and Institutional Drift) နိုင်ငံတစ်နိုင်ငံ၏ အဆောက်အအုံများ ပြောင်းလဲတိုးတက်မှုသည် သမိုင်းကြောင်းအရ အရေးကြီးသော အချိုးအကွေ့များ (Critical Junctures) ပေါ်တွင် မူတည်နေသည်။ဥပမာ - ၁၄ ရာစုက ဥရောပတွင်ဖြစ်ပွားခဲ့သော ပလိပ်ရောဂါ (Black Death) ကပ်ဘေးသည် အနောက်ဥရောပတွင် မြေကျွန်စနစ်ကို ပျက်သုဉ်းစေခဲ့သော်လည်း အရှေ့ဥရောပတွင်မူ ထိုစနစ်ကို ပိုမိုဆိုးရွားစွာ အမြစ်တွယ်စေခဲ့သည်။အင်္ဂလန်တွင် ၁၆၈၈ ခုနှစ်၌ ဖြစ်ပွားခဲ့သော ဂုဏ်ကျက်သရေရှိသော တော်လှန်ရေး (Glorious Revolution) သည် အကြွင်းမဲ့ဘုရင်စနစ်ကို အဆုံးသတ်စေခဲ့ပြီး ပါလီမန်နှင့် ပြည်သူတို့၏ အာဏာကို ကျယ်ပြန့်စေခဲ့ရာမှ စက်မှုတော်လှန်ရေး (Industrial Revolution) အတွက် လမ်းစပွင့်သွားစေခဲ့သည်။၅။ သံသရာများ (Vicious and Virtuous Circles)ကောင်းကျိုးသံသရာ (Virtuous Circle): အားလုံးပါဝင်ခွင့်ရှိသော အဆောက်အအုံများ တည်ဆောက်ပြီးသောအခါ၊ ထိုစနစ်သည် တရားဥပဒေစိုးမိုးရေးနှင့် အများပြည်သူပါဝင်ခွင့်ကို ပိုမိုခိုင်မာစေသည့် ကောင်းကျိုးသံသရာကို ဖန်တီးပေးပြီး အာဏာရှင်စနစ် ပြန်လည်ပေါ်ပေါက်လာမည့်အရေးကို ဟန့်တားပေးသည်။ဆိုးကျိုးသံသရာ (Vicious Circle): အမြတ်ထုတ်သည့် အဆောက်အအုံများရှိသော နိုင်ငံများတွင် အာဏာရယူလိုသူများသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှုကို မတရားရယူလိုကြသဖြင့် အာဏာလုပွဲများ၊ ပြည်တွင်းစစ်များနှင့် နိုင်ငံတော်ပြိုကွဲမှုများ (State Failures) ဆီသို့ ဦးတည်သွားစေသည့် ဆိုးကျိုးသံသရာထဲတွင် ပိတ်မိနေတတ်ပါသည်။ ကိုလိုနီခေတ်အလွန် အာဖရိကနိုင်ငံအများစု (ဥပမာ - ဆီယာရာလီယွန် နှင့် ဇင်ဘာဘွေ) သည် ယခင်အာဏာရှင်များနေရာတွင် အာဏာရှင်အသစ်များ ဝင်ရောက်လာသည့် ဤသံသရာထဲတွင် လည်ပတ်နေဆဲဖြစ်သည်။