🌋 Pelée Yanardağı ve Hayatta Kalan Mahkûm

1902 yılında Karayipler’deki Martinik adasında yer alan Mount Pelée’nin patlaması, modern çağın en yıkıcı volkanik felaketlerinden biri olarak tarihe geçti. Saint-Pierre şehri birkaç dakika içinde lav, kül ve zehirli gazlarla yok oldu; yaklaşık 30.000 insan öldü. Ancak bu kıyametten yalnızca birkaç kişi kurtulabildi. Aralarından en meşhuru, sarhoşluk nedeniyle hapsedilmiş bir mahkûm olan Louis-Auguste Cyparis idi. Hayatta kalış hikâyesi, felaketin sembolüne dönüşmüş; adı efsaneler, sirklere ve tarih kitaplarına karışmıştır.Cyparis, felaket günü kalın taş duvarlı, havalandırması yalnızca dar bir ızgarayla sağlanan yeraltı hücresindeydi. Volkanın ölümcül piroklastik akımı (nuée ardente) Saint-Pierre’in üzerine çökerken hücresinin konumu onu korudu. Ağır yanıklar aldı, fakat günler sonra kurtarıldı. Amerika’ya götürüldü ve Barnum & Bailey Sirki’nde “Mount Pelée Felaketinden Kurtulan Adam” olarak, kendi hücresinin maketi içinde sergilendi. Sirkte “Ludger Sylbaris” adını kullanması, onun kimliğiyle ilgili karışıklıkların da başlangıcı oldu.Genealojik araştırmalar, Cyparis’in kimliğiyle ilgili belirsizlikleri gün yüzüne çıkarmıştır. Doğum kayıtlarında “Cyparis” adına rastlanmazken, Le Prêcheur kasabasında “Louis Marie Alphonse Cypriani” isminde 1878 tarihli bir kayıt bulunmuştur. Her iki ismin benzerliği, yazım hatası mı, yoksa yasalardan kaçmak için yapılmış kasıtlı bir değişiklik mi olduğu sorusunu gündeme getirir. Ayrıca Cyparis’in soyadı olmayan eski kölelerin torunlarından biri olabileceği, ya da farklı bir kasabada doğduğu halde yanlış yer kaydedilmiş olabileceği olasılıkları da tartışılmaktadır. Sonuçta, “Louis-Auguste Cyparis” adı kadar dramatik bir kurtuluş hikâyesinin ardında bile, tarihin belirsizlikleri gizlidir.Mount Pelée faciası, popüler anlatılarda yalnızca iki ya da üç kişinin kurtulduğu bir felaket olarak anılsa da, bilim insanı Alwyn Scarth bu sayının gerçeği yansıtmadığını belirtir. Ona göre, patlamadan etkilenip yine de yaşamayı başaranların sayısı 64 ile 111 kişi arasında olabilir. Bunların arasında karada piroklastik akımın kenarında kalanlar ve Saint-Pierre limanındaki Roraïma gemisinde bulunan denizciler vardır. Ancak çoğunun isimleri kayıt altına alınmamış, bir kısmı ise sonradan yaralarından ölmüştür.İkinci tanınan kurtulan Léon Compère-Léandre, patlama anında evinde olduğunu, yanıklar içinde altı kilometre koşarak hayatta kaldığını anlatır. Ancak bazı araştırmacılar, onun aslında denize atlayarak kurtulduğunu düşünmektedir. 1936’ya kadar Martinik’te yaşamıştır, fakat hikâyesini ticarileştirmemiştir.Üçüncü isim olarak anılan Havivra Da Ifril, genç bir kızdır. Annesi için bir iş yaparken “kaynayan kırmızı bir nehir” gördüğünü, denize kaçtığını ve daha sonra bir Fransız savaş gemisi tarafından kurtarıldığını iddia eder. Ancak bu anlatı, patlamanın merkezinden uzakta geçtiği için, Scarth’ın “nuée ardente mağduru” tanımına tam olarak uymaz.Popüler kültür, olayın “iki mucizevi kurtulanı”na odaklanarak trajediyi dramatikleştirmiştir. Bu, tıpkı bir trafik kazasında onlarca kişi yaralanırken yalnızca bagajda hayatta kalan birinin manşetlere taşınmasına benzer. Bilimsel kayıtlar ise daha geniş bir tabloyu ortaya koyar: pek çok kişi, olayın dış halkasında ya da gemilerde tesadüfen hayatta kalmıştır.Mount Pelée’nin 1902’deki patlaması, yalnızca doğanın gücünün değil, insan belleğinin de kırılganlığını gösterir. Hayatta kalanların kimlikleri, sayılarına dair tahminler ve anlatıların çelişkileri, tarihin nasıl şekillendiğini gözler önüne serer. Louis-Auguste Cyparis’in hikâyesi, insanlık tarihindeki en karanlık günlerden birinde bile tesadüfün, direncin ve anlatının nasıl ölümsüzleştiğinin simgesidir.(Kaynak: Alwyn Scarth, La Catastrophe de la Montagne Pelée, 2002)