พระมงคลเทพมุนี สด จนฺทสโร สมถวิปัสสนา

ทางพระพุทธศาสนามี วิชชา ๒ อย่างนี้เป็นข้อสำคัญนัก บัดนี้ท่านทั้งหลายที่เสียสละเวลามา ก็เพื่อมาเรียนสมถวิปัสสนาทั้งสองอย่างนี้ สมถะเป็นวิชชาเบื้องต้น พุทธศาสนิกชนต้องเอาใจใส่ คือ แปลความว่า สงบระงับใจ เรียกว่าสมถะ วิปัสสนาเป็นขั้นสูงกว่าสมถะ ซึ่งแปลว่าเห็นแจ้ง เป็นธรรมเบื้องสูง เรียกว่าวิปัสสนา สมถะวิปัสสนา ๒ อย่างนี้ เป็นธรรมอันสุขุมลุ่มลึกในทางพระพุทธศาสนา ผู้พูดนี้ได้ศึกษามาตั้งแต่บวช พอบวชออกจากโบสถ์แล้วได้วันหนึ่ง รุ่งขึ้นอีกวันหนึ่งก็เรียนทีเดียว เรียนสมถะทีเดียว ไม่ได้หยุดเลย จนกระทั่งถึงบัดนี้ บัดนี้ทั้งเรียนด้วย ทั้งสอนด้วย ในฝ่ายสมถะวิปัสสนาทั้ง ๒ อย่างนี้สมถะมีภูมิแค่ไหนสมถะ มีภูมิ ๔๐ คือกสิณ ๑๐ อสุภะ ๑๐อนุสติ ๑๐ พรหมวิหาร ๔อาหาเรปฏิกูลสัญญา ๑ จตุธาตุววัตถาน ๑อรูปฌาน ๔ทั้ง ๔๐ นี้ เป็นภูมิของสมถะ วิปัสสนามีภูมิ ๖ขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ธาตุ ๑๘ อินทรีย์ ๒๒อริยสัจ ๔ ปฏิจจสมุปบาทธรรม ธรรมอาศัยซึ่งกันและกันเกิดขึ้น ธรรมอาศัยซึ่งกันและกันดับไป นี้เป็นภูมิของวิปัสสนา ภูมิสมถวิปัสสนาทั้ง ๒ นี้ เป็นตำรับตำราในทางพระพุทธศาสนาได้ใช้กันสืบมา แต่ภูมิของสมถะที่เราจะพึงเรียนต่อไปนี้ เริ่มต้นต้องทำใจให้หยุด จึงจะเข้าภูมิของสมถะได้ ถ้าทำใจให้หยุดไม่ได้ ก็เข้าภูมิสมถะไม่ได้ สมถะ เขาแปลว่าสงบ แปลว่าระงับ แปลว่าหยุด แปลว่านิ่ง ต้องทำใจให้หยุด ใจของเรานะอะไรที่เรียกว่าใจ ?เห็นอย่างหนึ่งจำอย่างหนึ่งคิดอย่างหนึ่งรู้อย่างหนึ่ง๔ อย่างนี้รวมเข้าเป็นจุดเดียวกัน นั่นแหละเรียกว่า ใจ อยู่ที่ไหน ? อยู่ในเบาะน้ำเลี้ยงหัวใจ คือความเห็น อยู่ที่ท่ามกลางกายความจำ อยู่ที่ท่ามกลางเนื้อหัวใจความคิด อยู่ท่ามกลางดวงจิตความรู้ อยู่ท่ามกลางดวงวิญญาณเห็น จำ คิด รู้ ๔ ประการนี้ หมดทั้งร่างกาย ส่วนเห็น เป็นต้นของรู้ส่วนจำ เป็นต้นของเนื้อหัวใจส่วนคิด เป็นต้นของดวงจิตส่วนรู้ เป็นต้นของดวงวิญญาณดวงวิญญาณ เท่าดวงตาดำข้างในอยู่ในกลางดวงจิตดวงจิต เท่าดวงตาดำข้างนอกอยู่ในกลางเนื้อหัวใจดวงจำ กว้างออกไปอีกหน่อยหนึ่งเท่าดวงตาทั้งหมดดวงเห็น อยู่ในกลางกายโตกว่าดวงตาออกไป นั่นเป็นดวงเห็นดวงเห็นนั่นแหละ ธาตุเห็นมันอยู่ศูนย์กลางดวงนั้น นั่นแหละเรียกว่าเห็น เห็นอยู่ในธาตุเห็นนั้นดวงจำ ธาตุจำมันอยู่ในศูนย์กลางดวงนั้นดวงคิด ธาตุคิดมันอยู่ศูนย์กลางดวงนั้นดวงรู้ ธาตุรู้อยู่ในศูนย์กลางดวงนั้นเห็น จำ คิด รู้ ๔ อย่างนี้แหละ เอาเข้ามารวมเป็นจุดเดียวกัน เรียกว่า ใจ