شور شیرین ۱۷
from گنجینه نظامی
نظامی هان و هان تا زنده باشی چنان خواهم چنان کافکنده باشی نه بینی در که دریاپرور آمد از افتادن چگونه بر سر آمد چو دانه گر بیفتی بر سر آیی چو خوشه سر مکش کز پا درایی مدارا کن که خوی چرخ تند است به همت رو که پای عمر کند است هوا مسموم شد با گرد می ساز دوا معدوم شد با درد می ساز طبیب روزگار افسون فروش است چو زراقان ازان ده رنگ پوش است گهی نیشی زند کاین نوش اعضاست گه آرد ترشیی کاین دفع صفراست علاجالرأس او انجیدن گوش دمالاخوین او خون سیاوش بدین مرهم جراحت بست نتوان بدین دارو ز علت رست نتوان چو طفل انگشت خود میمز در این مهد ز خون خویش کن هم شیر و هم شهد بگیر آیین خرسندی ز انجیر که هم طفلست و هم پستان و هم شیر بر این رقعه که شطرنج زیانست کمینه بازیش بینالرخانست دریغ آن شد که در نقش خطرناک مقابل میشود رخ با رخ خاک درین خیمه چه گردی بند بر پای گلو را زین طنابی چند بگشای برون کش پای ازین پاچیله تنگ که کفش تنگ دارد پای را لنگ قدم درنه که چون رفتی رسیدی همان پندار کاین ده را ندیدی اگر عیشی است صد تیمار با اوست و گر برگ گلی صد خار با اوست به تلخی و به ترشی شد جوانی به صفرا و به سودا زندگانی به وقت زندگی رنجور حالیم که با گرگان وحشی در جوالیم به وقت مرگ با صد داغ حرمان ز گرگان رفت باید سوی کرمان ز گرگان تا به کرمان راه کم نیست ز ما تا مرگ موئی نیز هم نیست سری داریم و آن سرهم شکسته به حسرت بر سر زانو نشسته سری کو هیبت جلاد بیند صواب آن شد که بر زانو نشیند ولایت بین که ما را کوچگاهست ولایت نیست این زندان و چاهست ز گرمائی چو آتش تاب گیریم جگر درتری بر فاب گیریم چو موئی برف ریزد پر بریزیم همه در موی دام و دد گریزیم بدین پا تا کجا شاید رسیدن بدین پر تا کجا شاید پریدن ستم کاری کنیم آنگه بهر کار زهی مشتی ضعیفان ستمکار کسی کو بر پر موری ستم کرد هم از ماری قفای آن ستم خورد به چشم خویش دیدم در گذرگاه که زد بر جان موری مرغکی راه هنوز از صید منقارش نپرداخت که مرغی دیگر آمد کار او ساخت چو بد کردی مباش ایمن ز آفات که واجب شد طبیعت را مکافات سپهر آیینه عدلست و شاید که هرچ آن از تو بیند وا نماید منادی شد جهان را هر که بد کرد نه با جان کسی با جان خود کرد مگر نشنیدی از فراش این راه که هر کو چاه کند افتاد در چاه سرای آفرینش سرسری نیست زمین و آسمان بیداوری نیست هران سنگی که دریائی و کانیست در او دری و یاقوتی نهانیست چو عیسی هر که درد توتیائی ز هر بیخی کند دارو گیائی چو ما را چشم عبرت بین تباهست کجا دانیم کاین گل یا گیاهست گرفتم خود که عطار وجودی تو نیز آخر بسوزی گر چه عودی و گر خود علم جالینوس دانی چو مرگ آمد به جالینوس مانی چو عاجز وار باید عاقبت مرد چه افلاطون یونانی چه آن کرد همان به کاین نصیحت یاد گیریم که پیش از مرگ یک نوبت بمیریم ز محنت رست هر کو چشم دربست بدین تدبیر طوطی از قفس رست اگر با این کهن گرگ خشن پوست به صد سوگند چون یوسف شوی دوست لبادت را چنان بر گاو بندد که چشمی گرید و چشمیت خندد چه پنداری کز اینسان هفتخوانی بود موقوف خونی و استخوانی بدین قاروره تا چند آبریزی بدین غربال تا کی خاک بیزی نخواهد ماند آخر جاودانه در این نه مطبخ این یک چارخانه چو وقت آید که وقت آید به آخر نهانیها کنند از پرده ظاهر نه بینی گرد ازین دوران که بینی جز آن قالب که در قلبش نشینی ازین جا توشه بر کانجا علف نیست در اینجا جو که آنجا جز صدف نیست درین مشکین صدفهای نهانی بسا درها که بینی ارمغانی نو آیین پردهای بینی دلاویز نوای او نوازشهای نو خیز کهن کاران سخن پاکیزه گفتند سخن بگذار مروارید سفتند سخنهای کهن زالی مطراست و گر زال زر است انگار عنقاست درنگ روزگار و گونه گرد کند رخسار مروارید را زرد نگویم زر پیشین نو نیرزد چو دقیانوس گفتی جو نیرزد گذشت از پانصد و هفتاد شش سال نزد بر خط خوبان کس چنین خال چو دانستم که دارد هر دیاری ز مهر من عروسی در کناری طلسم خویش را از هم گسستم بهر بیتی نشانی باز بستم بدان تا هر که دارد دیدنم دوست ببیند مغز جانم را در این پوست اگر من جان محجوبم تن اینست و گر یوسف شدم پیراهن اینست عروسی را که فروش گل نپوشد اگر پوشد ز چشم از دل نپوشد همه پوشیدهای با ماست ظاهر چو گفتی خضر خضر آنجاست حاضر نظامی نیز کاین منظومه خوانی حضورش در سخن یابی عیانی نهان کی باشد از تو جلوهسازی که در هر بیت گوید با تو رازی پس از صد سال اگر گوئی کجا او زهر بیتی ندا خیزد کهها او چو کرم قز شدم از کرده خویش به ریشم بخشم ار برگی کنم ریش حرامم باد اگر آبی خورم خام حلالی بر نیارم پخته از کام نخسبم شب که گنجی بر نسنجم دری بیقفل دارد کان کنجم زمین اصلیم در بردن رنج که از یک جو پدید آرم بسی گنج ز دانه گر خورم مشتی به آغاز دهم وقت درودن خرمنی باز بران خاکی هزاران آفرین بیش که مشتی جو خورد گنجی کند پیش کسی کو بر نظامی میبرد رشک نفس بیآه بیند دیده بیاشک بیا گو شب ببین کان کندنم را نه کان کندن ببین جان کندنم را بهر در کز دهن خواهم برآورد زنم پهلو به پهلو چند ناورد به صد گرمی بسوزانم دماغی به دست آرم به شبها شب چراغی فرستم تا ترازو دار شاهان جوی چندم فرستد عذرخواهان خدایا حرف گیران در کمینند حصاری ده که حرفم را نه بینند سخن بیحرف نیک و بد نباشد همه کس نیک خواهد خود نباشد ولی آن کز معانی با نصیبست بداند کاین سخن طرزی غریبست اگر شیری غریبان را میفکن غریبان را سگان باشند دشمن بسا منکر که آمد تیغ در مشت مرا زد تیغ و شمع خویش را کشت بسا گویا که با من گشت خاموش درازیش از زبان آمد سوی گوش چو عیسی بر دو زانو پیش بنشست خری با چارپا آمد فرادست چه باک از طعنه خاکی و آبی چو دارم درع زرین آفتابی گر از من کوکبی شمعی برافروخت کس از من آفتابی در نیاموخت که گر در راه خود یک ذره دیدم به صد دستش علم بالا کشیدم و گر سنگی دهن در کاس من زد دری شد چون که در الماس من زد تحمل بین که بینم هندوی خویش چو ترکانش جنیبت میکشم پیش گه آن بیپرده را موزون کنم ساز گه این گنجشک راگویم زهی باز ز هر زاغی به جز چشمی نجویم به هر زیفی جز احسنتی نگویم به گوشی جام تلخیها کنم نوش به دیگر گوش دارم حلقه در گوش نگهدارم به چندین اوستادی چراغی را درین طوفان بادی ز هر کشور که برخیزد چراغی دهندش روغنی از هر ایاغی ور اینجا عنبرین شمعی دهد نور ز باد سردش افشانند کافور بشکر زهر می باید چشیدن پس هر نکته دشنامی شنیدن من ازدامن چو دریا ریخته در گریبانم ز سنگ طعنهها پر کلوخ انداخته چون خشت در آب کلوخ اندازیی ناکرده دریاب دهان خلق شیرین از زبانم چو زهر قاتل از تلخی دهانم چو گاوی در خراس افکنده پویان همه ره دانه ریز و دانه جویان چو برقی کو نماید خنده خوش غریق آب و میسوزد در آتش نه گنجی ای دل از ماران چه نالی که از ماران نباشد گنج خالی چو طاوس بهشت آید پدیدار بجای حلقه دربانی کند مار بدین طاوس ماران مهره باشند که طاوسان و ماران خواجه تاشند نگاری اکدشست این نقش دمساز پدر هندو و مادر ترک طناز مسی پوشیده زیر کیمیائی غلط گفتم که گنجی و اژدهائی دری در ژرف دریائی نهاده چراغی بر چلیپائی نهاده تو در بردار و دریا را رها کن چراغ از قبله ترسا جدا کن مبین کاتشگهی را رهنمونست عبارت بین که طلق اندود خونست عروسی بکر بین با تخت و با تاج سرو بن بسته در توحید و معراج
Embed this episode
What this episode covers
نظامی هان و هان تا زنده باشیچنان خواهم چنان کافکنده باشینه بینی در که دریاپرور آمداز افتادن چگونه بر سر آمدچو دانه گر بیفتی بر سر آییچو خوشه سر مکش کز پا دراییمدارا کن که خوی چرخ تند استبه همت رو که پای عمر کند استهوا مسموم شد با گرد می سازدوا معدوم شد با درد می سازطبیب روزگار افسون فروش استچو زراقان ازان ده رنگ پوش استگهی نیشی زند کاین نوش اعضاستگه آرد ترشیی کاین دفع صفراستعلاجالرأس او انجیدن گوشدمالاخوین او خون سیاوشبدین مرهم جراحت بست نتوانبدین دارو ز علت رست نتوانچو طفل انگشت خود میمز در این مهدز خون خویش کن هم شیر و هم شهدبگیر آیین خرسندی ز انجیرکه هم طفلست و هم پستان و هم شیربر این رقعه که شطرنج زیانستکمینه بازیش بینالرخانستدریغ آن شد که در نقش خطرناکمقابل میشود رخ با رخ خاکدرین خیمه چه گردی بند بر پایگلو را زین طنابی چند بگشایبرون کش پای ازین پاچیله تنگکه کفش تنگ دارد پای را لنگقدم درنه که چون رفتی رسیدیهمان پندار کاین ده را ندیدیاگر عیشی است صد تیمار با اوستو گر برگ گلی صد خار با اوستبه تلخی و به ترشی شد جوانیبه صفرا و به سودا زندگانیبه وقت زندگی رنجور حالیمکه با گرگان وحشی در جوالیمبه وقت مرگ با صد داغ حرمانز گرگان رفت باید سوی کرمانز گرگان تا به کرمان راه کم نیستز ما تا مرگ موئی نیز هم نیستسری داریم و آن سرهم شکستهبه حسرت بر سر زانو نشستهسری کو هیبت جلاد بیندصواب آن شد که بر زانو نشیندولایت بین که ما را کوچگاهستولایت نیست این زندان و چاهستز گرمائی چو آتش تاب گیریمجگر درتری بر فاب گیریمچو موئی برف ریزد پر بریزیمهمه در موی دام و دد گریزیمبدین پا تا کجا شاید رسیدنبدین پر تا کجا شاید پریدنستم کاری کنیم آنگه بهر کارزهی مشتی ضعیفان ستمکارکسی کو بر پر موری ستم کردهم از ماری قفای آن ستم خوردبه چشم خویش دیدم در گذرگاهکه زد بر جان موری مرغکی راههنوز از صید منقارش نپرداختکه مرغی دیگر آمد کار او ساختچو بد کردی مباش ایمن ز آفاتکه واجب شد طبیعت را مکافاتسپهر آیینه عدلست و شایدکه هرچ آن از تو بیند وا نمایدمنادی شد جهان را هر که بد کردنه با جان کسی با جان خود کردمگر نشنیدی از فراش این راهکه هر کو چاه کند افتاد در چاهسرای آفرینش سرسری نیستزمین و آسمان بیداوری نیستهران سنگی که دریائی و کانیستدر او دری و یاقوتی نهانیستچو عیسی هر که درد توتیائیز هر بیخی کند دارو گیائیچو ما را چشم عبرت بین تباهستکجا دانیم کاین گل یا گیاهستگرفتم خود که عطار وجودیتو نیز آخر بسوزی گر چه عودیو گر خود علم جالینوس دانیچو مرگ آمد به جالینوس مانیچو عاجز وار باید عاقبت مردچه افلاطون یونانی چه آن کردهمان به کاین نصیحت یاد گیریمکه پیش از مرگ یک نوبت بمیریمز محنت رست هر کو چشم دربستبدین تدبیر طوطی از قفس رستاگر با این کهن گرگ خشن پوستبه صد سوگند چون یوسف شوی دوستلبادت را چنان بر گاو بنددکه چشمی گرید و چشمیت خنددچه پنداری کز اینسان هفتخوانیبود موقوف خونی و استخوانیبدین قاروره تا چند آبریزیبدین غربال تا کی خاک بیزینخواهد ماند آخر جاودانهدر این نه مطبخ این یک چارخانهچو وقت آید که وقت آید به آخرنهانیها کنند از پرده ظاهرنه بینی گرد ازین دوران که بینیجز آن قالب که در قلبش نشینیازین جا توشه بر کانجا علف نیستدر اینجا جو که آنجا جز صدف نیستدرین مشکین صدفهای نهانیبسا درها که بینی ارمغانینو آیین پردهای بینی دلاویزنوای او نوازشهای نو خیزکهن کاران سخن پاکیزه گفتندسخن بگذار مروارید سفتندسخنهای کهن زالی مطراستو گر زال زر است انگار عنقاستدرنگ روزگار و گونه گردکند رخسار مروارید را زردنگویم زر پیشین نو نیرزدچو دقیانوس گفتی جو نیرزدگذشت از پانصد و هفتاد شش سالنزد بر خط خوبان کس چنین خالچو دانستم که دارد هر دیاریز مهر من عروسی در کناریطلسم خویش را از هم گسستمبهر بیتی نشانی باز بستمبدان تا هر که دارد دیدنم دوستببیند مغز جانم را در این پوستاگر من جان محجوبم تن اینستو گر یوسف شدم پیراهن اینستعروسی را که فروش گل نپوشداگر پوشد ز چشم از دل نپوشدهمه پوشیدهای با ماست ظاهرچو گفتی خضر خضر آنجاست حاضرنظامی نیز کاین منظومه خوانیحضورش در سخن یابی عیانینهان کی باشد از تو جلوهسازیکه در هر بیت گوید با تو رازیپس از صد سال اگر گوئی کجا اوزهر بیتی ندا خیزد کهها اوچو کرم قز شدم از کرده خویشبه ریشم بخشم ار برگی کنم ریشحرامم باد اگر آبی خورم خامحلالی بر نیارم پخته از کامنخسبم شب که گنجی بر نسنجمدری بیقفل دارد کان کنجمزمین اصلیم در بردن رنجکه از یک جو پدید آرم بسی گنجز دانه گر خورم مشتی به آغازدهم وقت درودن خرمنی بازبران خاکی هزاران آفرین بیشکه مشتی جو خورد گنجی کند پیشکسی کو بر نظامی میبرد رشکنفس بیآه بیند دیده بیاشکبیا گو شب ببین کان کندنم رانه کان کندن ببین جان کندنم رابهر در کز دهن خواهم برآوردزنم پهلو به پهلو چند ناوردبه صد گرمی بسوزانم دماغیبه دست آرم به شبها شب چراغیفرستم تا ترازو دار شاهانجوی چندم فرستد عذرخواهانخدایا حرف گیران در کمینندحصاری ده که حرفم را نه بینندسخن بیحرف نیک و بد نباشدهمه کس نیک خواهد خود نباشدولی آن کز معانی با نصیبستبداند کاین سخن طرزی غریبستاگر شیری غریبان را میفکنغریبان را سگان باشند دشمنبسا منکر که آمد تیغ در مشتمرا زد تیغ و شمع خویش را کشتبسا گویا که با من گشت خاموشدرازیش از زبان آمد سوی گوشچو عیسی بر دو زانو پیش بنشستخری با چارپا آمد فرادستچه باک از طعنه خاکی و آبیچو دارم درع زرین آفتابیگر از من کوکبی شمعی برافروختکس از من آفتابی در نیاموختکه گر در راه خود یک ذره دیدمبه صد دستش علم بالا کشیدمو گر سنگی دهن در کاس من زددری شد چون که در الماس من زدتحمل بین که بینم هندوی خویشچو ترکانش جنیبت میکشم پیشگه آن بیپرده را موزون کنم سازگه این گنجشک راگویم زهی بازز هر زاغی به جز چشمی نجویمبه هر زیفی جز احسنتی نگویمبه گوشی جام تلخیها کنم نوشبه دیگر گوش دارم حلقه در گوشنگهدارم به چندین اوستادیچراغی را درین طوفان بادیز هر کشور که برخیزد چراغیدهندش روغنی از هر ایاغیور اینجا عنبرین شمعی دهد نورز باد سردش افشانند کافوربشکر زهر می باید چشیدنپس هر نکته دشنامی شنیدنمن ازدامن چو دریا ریخته درگریبانم ز سنگ طعنهها پرکلوخ انداخته چون خشت در آبکلوخ اندازیی ناکرده دریابدهان خلق شیرین از زبانمچو زهر قاتل از تلخی دهانمچو گاوی در خراس افکنده پویانهمه ره دانه ریز و دانه جویانچو برقی کو نماید خنده خوشغریق آب و میسوزد در آتشنه گنجی ای دل از ماران چه نالیکه از ماران نباشد گنج خالیچو طاوس بهشت آید پدیداربجای حلقه دربانی کند ماربدین طاوس ماران مهره باشندکه طاوسان و ماران خواجه تاشندنگاری اکدشست این نقش دمسازپدر هندو و مادر ترک طنازمسی پوشیده زیر کیمیائیغلط گفتم که گنجی و اژدهائیدری در ژرف دریائی نهادهچراغی بر چلیپائی نهادهتو در بردار و دریا را رها کنچراغ از قبله ترسا جدا کنمبین کاتشگهی را رهنمونستعبارت بین که طلق اندود خونستعروسی بکر بین با تخت و با تاجسرو بن بسته در توحید و معراج
No transcript yet.