وضعیتِ‌آخر؛ تحلیلِ رفتارِ متقابل

تامس هریس کتاب وضعیت آخر را می‌توان یک اثر کلاسیک در زمینه‌ی تحلیل رفتار متقابل دانست: هم از جهت زمان تألیف، که بسیار پیشتر از سایر کتابهای تحلیل رفتار متقابل منتشر شده؛ هم از این رو که افراد بسیاری در سراسر جهان آن را خوانده‌اند؛ و نیز از این بابت که توسط یکی از دوستان نزدیک اریک برن نوشته شده است.به عبارت دیگر، آشنایی تامس هریس با تحلیل رفتار متقابل، صرفاً از طریق خواندن آثار اریک برن نبوده، بلکه حاصل هم‌نشینی و هم‌کلامی و تلاش مشترک با اریک برن، برای ترویج و تثبیت این مدل بوده است.وضعیت آخر (با عنوان انگلیسی I’m OK, You’re OK) در سال ۱۹۶۹ یعنی حدود نیم قرن پیش منتشر شد. از آن زمان تا کنون، این کتاب به زبان‌های مختلف ترجمه شده و ترجمه فارسی آن‌ هم، بارها توسط ناشران مختلف، چاپ و عرضه شده است.کتابی برای یادگیری تحلیل رفتار متقابلکتاب وضعیت آخر را می‌توان یک کتاب مناسب برای یادگیری تحلیل رفتار متقابل دانست.در این کتاب، تقریباً به همه‌ی سرفصل‌های آموزش مقدماتی تحلیل رفتار، اعم از ساختار شخصیت، ویژگی‌های شخصیت والد و بالغ و کودک، تجزیه و تحلیل رفتار متقابل، آلودگی بالغ به والد، آلودگی بالغ به کودک، نوازش و سازماندهی زمان اشاره شده است.هم‌چنین به موضوعات پیشرفته‌تر مانند بازی های اریک برن، ساختار شخصیت در مقاطع مختلف زندگی و تحلیل رفتار در محیط خانواده هم توجه شده و نکات ارزشمندی در این زمینه مطرح شده است.احتمالاً نام چهار وضعیت کلی در رابطه را شنیده‌اید:من خوب نیستم، تو خوب نیستیمن خوب نیستم، تو خوبیمن خوب هستم، تو خوب نیستیمن خوبم و تو هم خوبیاین چهار وضعیت را تامس هریس مطرح کرده و به بحث تحلیل رفتار افزوده است (فصل سوم کتاب وضعیت آخر).اصطلاح وضعیت آخر هم از همین‌جا آمده است. یعنی وضعیتی که فرد به نتیجه برسد: «من خوبم و تو هم خوبی.»بنابراین باید به خاطر داشته باشیم که تامس هریس در کتاب وضعیت آخر، صرفاً به بیان ایده‌های اریک برن نپرداخته و خودش هم سهمی در توسعه‌ی مباحث تحلیل رفتار متقابل ایفا کرده است.وضعیت آخر: قدیمی اما مفیدکتاب وضعیت آخر یک کتاب قدیمی است. کتابی که نیم قرن از نگارش آن می‌گذرد.این قدیمی بودن را در بخش‌های بسیاری از کتاب حس می‌کنید. مثلاً زمانی که تامس هریس می‌خواهد درباره‌ی تعامل کودک – کودک صحبت کند به سراغ جنبش هیپی‌ها می‌رود و به نظرش این جنبش آن‌قدر شناخته‌شده و آشنا است که می‌تواند مثالی ارزشمند باشد و به واضح‌تر شدن بحث کمک کند.حالا تصور کنید خواننده‌ی جوان و حتی میانسال امروزی، هنگام مطالعه‌ی کتاب، صورتِ بحث را می‌فهمد؛ اما وقتی به مثال می‌رسد، گیج می‌شود و باید به سراغ اینترنت برود تا با این جنبش و ویژگی‌هایش بیشتر آشنا شود.حرف‌های دیگری هم در کتاب هستند که به همین شکل، کهنه شده‌اند. مثلاً در آن دوران، هنوز فروپاشی شوروی اتفاق نیفتاده بود و خاطره‌ی جنگ جهانی دوم و سایه‌ی جنگ سرد هم در ذهن مردم سنگینی می‌کرد.به همین خاطر، در مثال‌ها، وقتی قرار است برخورد تحقیرآمیزی نقل شود، اشاره‌هایی به عقاید اقتصادی و گروه‌های سیاسی چپ و سوسیالیست می‌بینیم (بیشتر از سهمی که این روزها در یک کتاب عمومی به این گروه‌ها اختصاص داده می‌شود).البته نباید فراموش کنیم که تامس هریس، بعد از بازنشستگی یعنی پس از ۱۹۵۴ به سراغ تحلیل رفتار آمده و پیش از آن، به عنوان پزشک و روانپزشک نیروی دریایی آمریکا کار می‌کرده است (او زمانی که ژاپنی‌ها زیردریایی آمریکا را در پرل‌هاربر زدند، داخل زیردریایی بوده و زنده مانده است).هریس هم‌چنین بعد از پرتاب بمب اتمی روی ناکازاکی، برای درمان بیماران (آمریکایی‌های زندانی ژاپنی‌ها و نه ژاپنی‌های آسیب‌دیده از بمباران) به منطقه اعزام شده بود (+).بنابراین باید تا حدی ریشه‌ی فضای عمومی کتاب و مثال‌ها و تحلیل‌های او را درک کنیم. ما با یک نظامیِ پزشکِ روانپزشکی‌خوانده‌ی بازنشسته روبرو هستیم.هم‌چنین با این پیش‌فرض، فضای فصل پایانی کتاب را – که بیشتر شبیه یک بیانیه‌ی سیاسی است – بهتر درک می‌کنیم. جایی که هریس به شکلی از تحلیل رفتار متقابل یاد می‌کند که گویی مکتبی برای نجات بشریت از زخم‌ها و دردها و رنج‌ها کشف شده است:… یکی از موسساتی که می‌توان امیدی برای اقدام «تحلیل رفتار متقابل» بین‌المللی به آن داشت سازمان ملل متحد است که تا کنون در تجربه‌های رفتار متقاطع بین‌المللی بسیاری نقش داشته است.… ما امروز امکان یک حق انتخاب دیگر را هم داریم: این‌که یکدیگر را متقاعد کنیم که «من خوب هستم» و «شما هم خوب هستید». سرانجام، همزیستی صلح‌آمیز امکانی برای بقاء بر پایه‌ی واقعیت شده است.… ما امیدواریم که این کتاب، یک نامه‌ی امید و صفحه‌ای مهم از دفتر بقاء بشر باشد.ترجمه کتاب وضعیت آخراسماعیل فصیح، نویسنده و مترجم نام‌آشنای ایرا