🇹🇷 XV. ve XVI. Asırlarda EDİRNE VE PAŞA LİVASI, VAKIFLAR- MÜLKLER-MUKATAALAR - M.Tayyib Gökbilgin

M. Tayyip Gökbilgin’in “XV. ve XVI. Yüzyıllarda Mukataalar” adlı eseri, Osmanlı İmparatorluğu’nun vakıf ve mukataa sistemlerinin toplumsal, mali ve idari boyutlarını detaylı şekilde ele almaktadır. Gökbilgin, aynı zamanda geniş bir araştırma yelpazesine sahiptir: Yeni ve Sonçağ tarihi, Osmanlı müesseseleri ve medeniyeti tarihi, siyasi tarih, arşivcilik, kütüphanecilik, inkılap tarihi, Atatürk çalışmaları, Türk-Macar kültür münasebetleri, Edirne ve Rumeli’nin iskânı, vakıflar ve mukataalar bunlardan yalnızca birkaçıdır. Akademik kariyerine 1943 yılında doçent olarak başlamış, 1961 yılında Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti Kürsüsü’nün başkanlığını yapmış ve 40 yılı aşan yayın hayatında 300’den fazla eser üretmiştir. Gökbilgin’in makaleleri Belleten, İslam Ansiklopedisi, Encyclopaedia of Islam ve daha birçok kaynakta yayımlanmış; kitapları arasında “Rumeli’de Yörükler, Tatarlar ve Evlad-ı Fatihan”, “Osmanlı Müesseseleri Teşkilatı ve Medeniyeti Tarihine Genel Bakış” ve “Milli Mücadele Başlarken” sayılabilir.Edirne ve çevresi örneğiyle vakıf ve mukataa sistemlerine bakıldığında, bu yapıların Osmanlı’nın sosyoekonomik örgütlenmesindeki merkezi rolü hemen göze çarpar. Vakıflar; cami, medrese, imaret, zaviye gibi dini ve hayri yapıların kurulmasını ve işlemesini sağlamakla kalmamış, aynı zamanda köy, çiftlik, mezra ve dükkân gibi taşınmazları da kapsayarak iskan politikalarının temelini oluşturmuştur. Bu vakıfların başında padişahlar, hanedan mensupları, vezirler ve diğer devlet ricali yer almış, vakfa tahsis edilen araziler çeşitli vergi muafiyetlerine sahip olmuştur. Vakıflar, vakıf sahiplerinin evlatlarına intikal eden “evladlık vakıflar” şeklinde nesilden nesile aktarılabilmiştir. Yönetim işini başlangıçta padişahlar ya da onların atadığı mütevelliler yürütürken, zamanla bu yetki vakıf evlatlarına ya da güvenilir kişilere geçmiştir.Mukataa sistemi ise devletin vergi kaynaklarının belirli bir bedel karşılığında tahsili anlamına gelir. Mukataalar, genellikle 3 yıllığına açık artırmayla kiraya verilerek amiller veya mültezimlerce yönetilirdi. Mukataa gelirleri, gümrükten, pazar yerlerinden, esir ticaretinden, darphaneden, tuz ve pirinç mukataalarından, hatta cizye gelirlerinden elde edilerek hazineye aktarılırdı. Edirne örneğinde; at ve esir pazarı, mezbaha, şem’hane, meyve ve zahire pazarları, darphane ve gümrük mukataası gibi geniş bir yelpaze göze çarpar. Mukataa gelirleri merkezi hazineye, sancakbeylerine ya da vakıf sahiplerine tahsis edilebilmiş; yöneticiler borcunu ödeyemezse hapse atılabilmiştir.Sonuç olarak Gökbilgin’in “XV. ve XVI. Yüzyıllarda Mukataalar” eseri, Osmanlı’nın mali-idari mekanizmalarını, vakıf kurumlarının yerleşim ve iktisadi kalkınmadaki etkilerini ve dönemin önemli şahsiyetlerinin bu yapının şekillenmesindeki rollerini açık şekilde göstermektedir. Bu eser, Osmanlı’nın vakıf ve mukataa düzeniyle merkezi-yerel güç ilişkilerini, ekonomik kaynakların örgütlenmesini ve toplumsal refahı nasıl inşa ettiğini anlamak için kıymetli bir referans niteliğindedir.