Ιστορία μιας πόλης

Κάτω από το σύγχρονο Καματερό, εκεί όπου η καθημερινότητα της πόλης μοιάζει να έχει σβήσει τα ίχνη του παρελθόντος, η αρχαιολογική έρευνα έφερε στο φως ένα σιωπηλό, αλλά εξαιρετικά σπουδαίο σύνολο ευρημάτων: το ρωμαϊκό νεκροταφείο που αποκαλύφθηκε το 2008. Οι ταφές, τα κτερίσματα και τα ίχνη των ανθρώπων που έζησαν και πέθαναν στην περιοχή συνθέτουν ένα πολύτιμο παλίμψηστο μνήμης, ιστορίας και κοινωνικών πρακτικών. Ποια ήταν η θέση του Καματερού στην αρχαιότητα και τι γνωρίζαμε μέχρι πρόσφατα για τις αρχαιότητες της περιοχής; Πώς έγινε η ανακάλυψη του ρωμαϊκού νεκροταφείου το 2008; Τι είδους τάφοι εντοπίστηκαν στην ανασκαφή και ποια ήταν τα σημαντικότερα κτερίσματα που βρέθηκαν θαμμένα στη γη; Ανάμεσα στα ευρήματα, υπάρχει μια μαρμάρινη ταφική στήλη που βρέθηκε σε δεύτερη χρήση: γιατί έχει τόσο μεγάλη αξία; Τι μπορούμε να συμπεράνουμε για την εξέλιξη της περιοχής από τους κλασικούς χρόνους έως τη ρωμαϊκή εποχή; Τέλος, ποιες δυσκολίες αντιμετωπίζει σήμερα η αρχαιολογική έρευνα σε μια τόσο πυκνοκατοικημένη περιοχή και τι σημαίνει για τους κατοίκους του Καματερού το ότι υπάρχει ένα ρωμαϊκό νεκροταφείο «κρυμμένο» κάτω από τον σύγχρονο αστικό ιστό; Η Σταματία Κατσανδρή είναι αρχαιολόγος, πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων. Από το 2001 εργάσθηκε σε σωστικές ανασκαφές σε διάφορες περιοχές της Αττικής, στην επανέκθεση της Αρχαιολογικής Συλλογής Αχαρνών, στην υλοποίηση εκπαιδευτικών προγραμμάτων, καθώς και στην επιμέλεια κειμένων προς δημοσίευση της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής. Από το 2010 είναι αρχαιολόγος του υπουργείου Πολιτισμού, αρμόδια για τις αρχαιότητες περιοχών των βορείων προαστίων της Αττικής, και από το 2018 για τις αρχαιότητες των δήμων Αχαρνών και Αγίων Αναργύρων-Καματερού.

Πόσοι γνωρίζουμε ότι στο Πικέρμι έχει αποκαλυφθεί ένας από τους σημαντικότερους παλαιοντολογικούς θησαυρούς της Ευρώπης; Τα απολιθώματα της περιοχής αφηγούνται την ιστορία ενός κόσμου που υπήρχε πριν από εκατομμύρια χρόνια, κατά το Μειόκαινο, όταν το περιβάλλον, το κλίμα και η πανίδα ήταν εντελώς διαφορετικά από τα σημερινά. Η γεωλόγος-παλαιοντολόγος Διονυσία Λιακοπούλου συζητά με την Αγιάτη Μπενάρδου για τα ευρήματα που έχουν εντοπιστεί στο Πικέρμι. Πρόκειται για πλήθος απολιθωμένων σπονδυλωτών, κυρίως θηλαστικών, που αποκαλύπτουν μια πλούσια και ποικιλόμορφη πανίδα. Πόσο παλιά είναι τα απολιθώματα που έχουν βρεθεί στην περιοχή και τι μας λένε για το παρελθόν; Πώς συνδέονται οι έρευνες στο Πικέρμι με την κατανόηση της εξέλιξης των ζώων στην Ευρώπη; Και τι μας αποκαλύπτει η «πανίδα του Πικερμίου» για το κλίμα και το περιβάλλον εκείνης της εποχής; Η Διονυσία Λιακοπούλου είναι γεωλόγος-παλαιοντολόγος, διδάκτωρ Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος (ΕΚΠΑ). Σπούδασε στο Τμήμα Γεωλογίας & Γεωπεριβάλλοντος του ΕΚΠΑ και στο Πανεπιστήμιο της Λιλ στη Γαλλία, στον τομέα της Παλαιοκλιματολογίας και Παλαιοντολογίας. Σήμερα εργάζεται ως συνεργάτιδα στο Εθνικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Γουλανδρή.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης» συζητάμε για την άγνωστη ιστορία των συγκοινωνιών της πρωτεύουσας. Η Αθήνα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα είναι μια πόλη που προσπαθεί να εκσυγχρονιστεί, να επεκταθεί και να συνδεθεί. Στο επίκεντρο, οι πρώτοι σιδηρόδρομοι, τα τραμ και τα μεγάλα οράματα που άλλοτε υλοποιούνται και άλλοτε μένουν στα χαρτιά. Μέσα από την αναδρομή στο παρελθόν αναδεικνύονται ερωτήματα που παραμένουν επίκαιρα: δημόσιο ή ιδιωτικό, ανάπτυξη ή συμφέροντα, μακροπρόθεσμο όραμα ή πολιτική σκοπιμότητα. Πόσο «σύγχρονα» είναι τελικά τα προβλήματα των υποδομών που αντιμετωπίζουμε σήμερα; ​

Τι μπορεί να μας πει ένα πλοίο που δεν έφτασε ποτέ στον προορισμό του; Και πώς ένα φορτίο που έμεινε για αιώνες στον βυθό γίνεται σήμερα κλειδί για να ξαναδιαβάσουμε την Ιστορία; Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας Πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου ταξιδεύει στο Μόδι, τη μικρή βραχονησίδα νοτιοανατολικά του Πόρου που έκρυβε κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας ένα εξαιρετικά σημαντικό εύρημα: ένα μυκηναϊκό ναυάγιο του 12ου αιώνα π.Χ., από την περίοδο που ακολούθησε την κατάρρευση των ανακτόρων και θεωρήθηκε για χρόνια εποχή σιωπής και παρακμής. Μαζί με τον ειδικό στη Ναυτική Αρχαιολογία Χρήστο Αγουρίδη ακολουθούμε την πορεία της έρευνας από την πρώτη κατάδυση μέχρι την αποκάλυψη του φορτίου: πιθαμφορείς, υδρίες, αγγεία και αντικείμενα καθημερινής χρήσης που παρέμειναν ανέγγιχτα στον βυθό για περισσότερα από τρεις χιλιετίες. Ο ίδιος εξηγεί πώς λειτουργεί μια ενάλια ανασκαφή, ποιες είναι οι δυσκολίες της εργασίας στα 40 μέτρα βάθος και πώς τεχνολογίες όπως τα φωτομωσαϊκά υψηλής ακρίβειας και οι τρισδιάστατες αποτυπώσεις επιτρέπουν σήμερα στους αρχαιολόγους να ανασυνθέσουν έναν χαμένο κόσμο. Πάνω απ’ όλα, όμως, το Μόδι αφηγείται κάτι βαθύτερο: ότι ακόμη και όταν ένας πολιτισμός καταρρέει, οι άνθρωποι συνεχίζουν να ταξιδεύουν, να ανταλλάσσουν αγαθά και να αναζητούν νέες διαδρομές. Και μερικές φορές, η Ιστορία δεν σώζεται στη στεριά, αλλά στον βυθό. Ο Χρήστος Αγουρίδης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη. Σπούδασε Οικονομικά και Διοίκηση Επιχειρήσεων στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας και Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, με υποτροφία του Ιδρύματος Αλέξανδρος Σ. Ωνάσης, με εξειδίκευση στη Ναυτική Αρχαιολογία και το θαλάσσιο εμπόριο στη Μεσόγειο κατά την Εποχή του Χαλκού. Υπηρέτησε ως καταδυόμενος αρχαιολόγος στο υπουργείο Πολιτισμού από το 1989 έως το 2024 και είναι αντιπρόεδρος του Ινστιτούτου Εναλίων Αρχαιολογικών Ερευνών. Έχει διευθύνει σημαντικές χερσαίες και υποβρύχιες αρχαιολογικές έρευνες, ενώ από το 2009 διευθύνει την ανασκαφή του μυκηναϊκού ναυαγίου στο Μόδι, κοντά στον Πόρο.

Οι πλατείες της Αθήνας δεν είναι απλοί αστικοί χώροι· είναι πεδία μνήμης, σύγκρουσης και πολιτικής ταυτότητας. Από τα Δεκεμβριανά του 1944 και τα Ιουλιανά του 1965 μέχρι το Πολυτεχνείο, τον Δεκέμβρη του 2008 και τις μαζικές κινητοποιήσεις της οικονομικής κρίσης, η πόλη λειτουργεί διαχρονικά ως το επίκεντρο της πολιτικής ζωής της χώρας. Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου και η πολιτική επιστήμονας Λαμπρινή Ρόρη αναλύουν πώς διαμορφώθηκε αυτή η «κουλτούρα διαμαρτυρίας» και γιατί η Αθήνα παραμένει το κατεξοχήν σημείο όπου συναντιούνται εξουσία και αντίδραση. Οι πιο παλιές και οι πιο παλιοί από εμάς δύσκολα ξεχνάμε τις μεγάλες συγκεντρώσεις της δεκαετίας του ’80, με τις ομιλίες του Ανδρέα Παπανδρέου και του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη να γεμίζουν ασφυκτικά πλατείες και δρόμους. Η Αθήνα έχει μάθει να «μιλάει» πολιτικά στον δρόμο. Οι πλατείες της είναι χώροι φορτισμένοι με μνήμη, ένταση και συλλογική εμπειρία. Από τις οργανωμένες κομματικές συγκεντρώσεις μέχρι τις αυθόρμητες διαμαρτυρίες της κρίσης και τις σημερινές, πιο υβριδικές μορφές κινητοποίησης, η Αθήνα παραμένει ένα ζωντανό εργαστήριο πολιτικής έκφρασης. Μια πόλη όπου το παρελθόν και το παρόν των κινητοποιήσεων μπλέκονται συνεχώς, επανερμηνεύοντας τον ρόλο του δημόσιου χώρου και των ανθρώπων που τον καταλαμβάνουν. Η Λαμπρινή Ρόρη είναι επίκουρη καθηγήτρια στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Αντικείμενό της είναι η Πολιτική Επιστήμη: Πολιτική Ανάλυση. Σπούδασε (1996-2000) Διεθνείς και Ευρωπαϊκές, Οικονομικές και Πολιτικές Σπουδές στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας. Είναι κάτοχος μεταπτυχιακών διπλωμάτων Πολιτικής Κοινωνιολογίας και Δημοσίων Πολιτικών του Sciences Po Paris (DEA), Πολιτικής και Κοινωνικής Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Paris I, Panthéon-Sorbonne (DESS). Είναι διδάκτορας (2015) του Πανεπιστημίου Paris I, Panthéon-Sorbonne. Στη διδακτορική διατριβή της μελέτησε συγκριτικά την αλλαγή των σοσιαλιστικών κομμάτων στην Ευρώπη υπό την επίδραση της επαγγελματοποίησης της πολιτικής επικοινωνίας από τα μέσα της δεκαετίας του 1970 μέχρι το 2012. Βραβεύτηκε με τη μεταδιδακτορική υποτροφία Marie Curie της Ε.Ε. στο Πανεπιστήμιο Bournemouth για τη μελέτη της άκρας δεξιάς στο διαδίκτυο (2015-2016, 2017-2018) και με την Υποτροφία Λεβέντη για Νεοελληνικές Σπουδές στο Κολέγιο St Antony’s του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης (2016-2017). Δίδαξε ως μόνιμη Lecturer in Politics στο Πανεπιστήμιο του Έξετερ στη Μεγάλη Βρετανία (2018-2021). Διακρίθηκε με την Υποτροφία Jean Monnet του Robert Schuman Center του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου της Φλωρεντίας. Κατά το 2018-2019 ήταν βασική ερευνήτρια επιστημονικού προγράμματος που διακρίθηκε από το Hellenic Observatory του LSE με αντικείμενο «Βία χαμηλής έντασης στην Ελλάδα της κρίσης - Δεδομένα από τη ριζοσπαστική δεξιά και τη ριζοσπαστική αριστερά» καθώς και υπότροφος της Βρετανικής Σχολής Αθηνών για έρευνα σχετικά με την πολιτική βία στην Ελλάδα. Είναι υπεύθυνη Τύπου του Greek Politics Specialist Group της Βρετανικής Εταιρείας Πολιτικών Σπουδών. Η έρευνά της αφορά τη ριζοσπαστικοποίηση και την πολιτική βία, την ευρωπαϊκή άκρα δεξιά, τον ριζοσπαστισμό και τον εξτρεμισμό στην Ελλάδα, τον ρόλο των συναισθημάτων στην πολιτική συμπεριφορά, τις επιδράσεις των ΜΜΕ και τις δυναμικές που εμφανίζουν τα πολιτικά δίκτυα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Έχει εργαστεί ως ερευνήτρια σε επιστημονικά προγράμματα πολιτικής συμπεριφοράς στην Ελλάδα της κρίσης και μελέτης της ελληνικής διασποράς. Δημοσιεύει στα διεθνή επιστημονικά περιοδικά «Electoral Studies», «South European Society and Politics», «Party Politics», «West European Politics», «Pôle Sud». Στο ΕΚΠΑ είναι συν-συντονίστρια του Σεμιναρίου Πολιτικής Ανάλυσης.

Η κατασκευή του μετρό στην Αθήνα δεν αποτέλεσε μόνο ένα από τα σημαντικότερα έργα σύγχρονης υποδομής αλλά και μια μοναδική ευκαιρία για την αποκάλυψη και επαναπροσέγγιση του παρελθόντος της πόλης. Κατά μήκος της αρχαίας Ιεράς Οδού, του δρόμου που συνέδεε την Αθήνα με την Ελευσίνα, οι εκτεταμένες ανασκαφές έφεραν στο φως ένα σύνθετο τοπίο: δρόμους, νεκροταφεία, τεχνικά έργα, ιερά και ίχνη καθημερινής ζωής από διαφορετικές εποχές. Έτσι αναδείχτηκαν όχι μόνο μεμονωμένα ευρήματα αλλά και μια ολόκληρη διαχρονική αφήγηση για τη χρήση και τη σημασία του χώρου. Σήμερα, η Ιερά Οδός δεν αποτελεί απλώς ένα αρχαίο κατάλοιπο αλλά έναν ζωντανό άξονα όπου συνυπάρχουν μνήμη, αστική ανάπτυξη και σύγχρονες παρεμβάσεις ανάδειξης. Σταθμοί του μετρό λειτουργούν ως μικροί εκθεσιακοί χώροι, ενώ δράσεις τεκμηρίωσης και ψηφιακής περιήγησης επιχειρούν να επανασυνδέσουν το κοινό με το ιστορικό τοπίο. Παράλληλα, οπτικοακουστικές αφηγήσεις, όπως το ντοκιμαντέρ της Νικολέτας Παράσχη, «Ιερά Οδός, 21 χλμ.», που βγαίνει από τις 14 Μαΐου στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος και στην Αίθουσα «Παύλος Ζάννας» στο Ολύμπιον στη Θεσσαλονίκη, αποτυπώνουν αυτήν τη σύνθετη συνάντηση παρελθόντος και παρόντος, όχι ως ένα κλειστό αφήγημα αλλά ως μια ανοιχτή διαδικασία κατανόησης της πόλης. Σε αυτό το πλαίσιο, τα ερωτήματα που τίθενται δεν αφορούν μόνο τα ίδια τα ευρήματα αλλά και τον τρόπο με τον οποίο αυτά ερμηνεύονται, διατηρούνται και εντάσσονται στη σύγχρονη ζωή. Πώς συνυπάρχουν η αρχαιολογική έρευνα και τα μεγάλα τεχνικά έργα; Τι μας αποκαλύπτουν τα ευρήματα για τη διαχρονική χρήση της Ιεράς Οδού και της ευρύτερης περιοχής του Ελαιώνα; Τελικά, πώς μπορεί η γνώση του παρελθόντος να επηρεάσει τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε και σχεδιάζουμε την πόλη σήμερα; Η Ευσταθία (Έφη) Ανέστη είναι αρχαιολόγος με ειδίκευση στην πολιτιστική διαχείριση. Σπούδασε Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο ΕΚΠΑ, Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων στο ΕΑΠ και Διαχείριση Μνημείων: Αρχαιολογία, Πόλη και Αρχιτεκτονική στο ΕΚΠΑ. Από το 1995 έως το 2009 εργάστηκε στις αρχαιολογικές ανασκαφές του μετρό της Αθήνας, στο τμήμα της Γραμμής 3 από τον Κεραμεικό έως το Αιγάλεω. Εργάστηκε, επίσης, σε ανασκαφές στην Αθήνα, στο έργο «Συντήρηση, αναστήλωση και ανάδειξη μνημείων Επιδαύρου», καθώς και στην Εταιρεία Εικαστικών Μελετών, στο Δημοτικό Μουσείο - Πινακοθήκη Αλέκου Κοντόπουλου και σε αίθουσες τέχνης. Από το 2019 εργάζεται στο υπουργείο Πολιτισμού, στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής, στον Αρχαιολογικό Χώρο και στο Μουσείο της Ελευσίνας, όπου, μεταξύ άλλων, ασχολείται με πολιτιστικές και εκπαιδευτικές δράσεις. Το διάστημα 2023-2025 συνεργάστηκε με τη 2023 ΕΛΕΥΣΙΣ - Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης για τις παραστάσεις και τις δράσεις που φιλοξενήθηκαν στον αρχαιολογικό χώρο. Η Ειρήνη Σβανά είναι αρχαιολόγος, πτυχιούχος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, με μεταπτυχιακές σπουδές στην Κλασική Αρχαιολογία (Πανεπιστήμιο Κρήτης) και στη Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων (Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο). Έχει εργαστεί σε ανασκαφές στην Ήπειρο, στις Κυκλάδες και στην Αττική. Από το 2006 εργάζεται στη Δυτική Αττική, αρχικά στα Μέγαρα και στη συνέχεια σε περιοχές του δήμου Μάνδρας - Ειδυλλίας (αρχαιολογικοί χώροι Ελευθερών, Οινόης, Αιγοσθένων και Αλεποχωρίου), όπου έχει διεξαγάγει σωστικές ανασκαφές, αναστηλωτικά έργα και επιφανειακές έρευνες. Επιπλέον, από το 2018 είναι αρμόδια για τις αρχαιότητες των δήμων Αιγάλεω και Αγίας Βαρβάρας. Κατά τα έτη 2020-2022, αμφότερες ανέλαβαν τον σχεδιασμό και την υλοποίηση του έργου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Δυτικής Αττικής με τίτλο «Εργασίες για την προβολή και την ανάδειξη της αρχαίας Ιεράς Οδού και των μνημείων που σηματοδοτούν την πορεία της».

Σε αυτό το επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας Πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον αρχαιολόγο Φάνη Μαυρίδη για το Σπήλαιο Κουβαρά, έναν από τους σημαντικότερους προϊστορικούς χώρους της Αττικής. Η συζήτηση ξεκινά από τη γεωγραφική του θέση και τα βασικά χαρακτηριστικά του και φτάνει μέχρι την ιστορία της ανασκαφής και τους κινδύνους που απείλησαν το σπήλαιο πριν από την έναρξη της έρευνας. Μέσα από ευρήματα όπως η μεσολιθική ταφή γυναίκας, τα χιλιάδες λίθινα εργαλεία και ο οψιανός από τη Μήλο, αναδεικνύονται πτυχές της ζωής, της διατροφής και των μετακινήσεων των προϊστορικών ανθρώπων. Παράλληλα, εξετάζεται η σημασία του σπηλαίου για την κατανόηση της προϊστορίας της Αττικής και του Αιγαίου, αλλά και τα ερωτήματα που παραμένουν ανοιχτά, δείχνοντας πως το Σπήλαιο Κουβαρά έχει πολλά ακόμη να αποκαλύψει. Ο Φάνης Μαυρίδης ολοκλήρωσε τις σπουδές του στην Αρχαιολογία και Ιστορία της Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ (B.A., 1990-1995). Συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στο ίδιο πανεπιστήμιο, αποκτώντας M.Phil. στην Προϊστορία του Αιγαίου (1996-1997) με διατριβή σχετικά με την κυκλαδική «επέκταση» κατά την Πρώιμη Εποχή του Χαλκού, εστιάζοντας σε προβλήματα ερμηνείας και μεθοδολογίας. Το 1997-1998 πραγματοποίησε M.Sc. στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ, στο Τμήμα Αρχαιολογίας και Προϊστορίας, με ειδίκευση στην Περιβαλλοντική Αρχαιολογία και την Παλαιο-οικονομία. Η διατριβή του αναλύει τη σχέση ανθρώπων, αποικισμού νησιών και κοινωνικο-οικονομικών πτυχών στη μετάβαση από την Πλειστόκαινο στην Ολόκαινο στην ανατολική Μεσόγειο. Ολοκλήρωσε το διδακτορικό του στο ΕΚΠΑ το 2009 και ο τίτλος της διατριβής του είναι «Ένα αρχιπέλαγος πολιτισμών: Η νεολιθική περίοδος των νησιών του Αιγαίου. Αρχαιολογικά στοιχεία, θεωρία, ερμηνεία». Το ακαδημαϊκό του υπόβαθρο καλύπτει την Προϊστορία του Αιγαίου, την αρχαιολογία των νησιών και των σπηλαίων, καθώς και την Εποχή του Χαλκού στις Κυκλάδες, αντικείμενα στα οποία συνεχίζει να δραστηριοποιείται μέσα από την έρευνα και την έκδοση αρχαιολογικού υλικού.

H Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον ιστορικό Βαλεντίν Σνάιντερ για ένα από τα πιο εμβληματικά εγκλήματα της γερμανικής κατοχής: την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την 1η Μαΐου 1944. Το γεγονός, ήδη βαθιά χαραγμένο στη συλλογική μνήμη, αποκτά μια νέα διάσταση μέσα από φωτογραφίες που ήρθαν πρόσφατα στο φως, τραβηγμένες από έναν Γερμανό στρατιώτη την ώρα της εκτέλεσης. Η συζήτηση ξεδιπλώνει το ιστορικό πλαίσιο των τελευταίων μηνών της Κατοχής, όταν η ναζιστική Γερμανία, πιεσμένη σε όλα τα μέτωπα, εντείνει την πολιτική των αντιποίνων και της τρομοκρατίας. Παράλληλα, φωτίζει τις άγνωστες πτυχές της παραγωγής αυτών των εικόνων: τον ρόλο της προπαγάνδας, την ανάγκη των στρατιωτών να τεκμηριώσουν τον πόλεμο για τους οικείους τους και τη βαθιά εσωτερίκευση της ναζιστικής αφήγησης. Οι φωτογραφίες αυτές δεν λειτουργούν μόνο ως ντοκουμέντα. Είναι φορείς εξουσίας που εγείρουν κρίσιμα ερωτήματα: μπορούμε να αποσπάσουμε το βλέμμα μας από την οπτική του θύτη; Πώς μετασχηματίζεται το νόημά τους μετά την ήττα της Γερμανίας; Και ποια είναι η ευθύνη μας σήμερα απέναντι σε τέτοια τεκμήρια; Μέσα από μια πυκνή και ουσιαστική συζήτηση, το επεισόδιο επιχειρεί να συνδέσει την ιστορική έρευνα με τη σύγχρονη δημόσια χρήση των εικόνων, αναδεικνύοντας τη δύναμη αλλά και τον κίνδυνο της οπτικής μνήμης. Ο Βαλεντίν Σνάιντερ είναι ιστορικός με εξειδίκευση στη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία και ιδιαίτερη έμφαση στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και στη γερμανική κατοχή στην Ελλάδα. Γεννήθηκε το 1983 στη Γερμανία και έκανε σπουδές Ιστορίας και Αρχαιολογίας στη Γαλλία, όπου απέκτησε πτυχίο (2004) και μεταπτυχιακό δίπλωμα στην Ιστορία (2006) από το Πανεπιστήμιο της Καν, στη Νορμανδία. Συνέχισε τις σπουδές του σε διδακτορικό επίπεδο, λαμβάνοντας διδακτορικό στην Ιστορία από το ίδιο πανεπιστήμιο το 2013 και δεύτερο διδακτορικό στην Πολιτική και στις Διεθνείς Σχέσεις από το Πανεπιστήμιο του Νότιγχαμ το 2016. Έχει διατελέσει μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, με αντικείμενο τη γερμανική παρουσία στην Αττική και στον Σαρωνικό κατά την περίοδο 1941–1944. Από το 2018 δραστηριοποιείται ως ερευνητής στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, ενώ είναι επιστημονικός συνεργάτης στο Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του ίδιου ιδρύματος στην Αθήνα. Από το 2019 ασχολείται συστηματικά με τη δημιουργία και ανάπτυξη της βάσης δεδομένων των γερμανικών στρατιωτικών και παραστρατιωτικών μονάδων στην Ελλάδα (1941-1944/45) (German Occupation Database), ένα σημαντικό ερευνητικό έργο για τη μελέτη της Κατοχής. Η έρευνά του επικεντρώνεται σε ζητήματα κατοχής, αιχμαλωσίας πολέμου και διαπολιτισμικών σχέσεων, ενώ έχει συμμετάσχει σε διεθνή ερευνητικά προγράμματα και έχει δημοσιεύσει μελέτες σε επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους.

Σε αυτό το επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης», η Αγιάτη Μπεναρδή συνομιλεί με τον λαογράφο Πάρη Ποτηρόπουλο για τον εορτασμό του Αγίου Γεωργίου και το λεγόμενο «Πανηγυράκι», ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έθιμα της Στερεάς Ελλάδας, μια γιορτή που κινείται ανάμεσα στη θρησκεία, την ιστορία και τη συλλογική εμπειρία. Η κουβέντα ξεκινά από τον ίδιο τον Άγιο Γεώργιο, μια από τις πιο ισχυρές μορφές της λαϊκής πίστης, και τους συμβολισμούς της άνοιξης, της αναγέννησης και της ζωής που κουβαλά η γιορτή του. Σταδιακά, ξεδιπλώνεται η ιστορία του πανηγυριού και η σύνδεσή του με τη μάχη της Αράχωβας το 1826, ένα σημείο όπου ο θρύλος, η πίστη και η ιστορική μνήμη μπλέκονται. Μέσα από τα βασικά δρώμενα, τη λιτάνευση, τους χορούς, τα αγωνίσματα, το κοινό τραπέζι, αναδεικνύεται κάτι περισσότερο από ένα «έθιμο»: μια ζωντανή πρακτική, στην οποία συμμετέχει σχεδόν ολόκληρη η κοινότητα. Παράλληλα, εξετάζονται οι αλλαγές που έχουν επέλθει από τον 19ο αιώνα έως σήμερα, οι παρεμβάσεις στη μορφή του εορτασμού και η επίδραση του τουρισμού. Τελικά, είναι το Πανηγυράκι μια αυθεντική, βιωμένη εμπειρία ή μια μορφή αναπαράστασης; Ίσως και τα δύο. Και ίσως εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμή του: στο ότι συνεχίζει να εξελίσσεται, χωρίς να χάνει τον ρόλο του ως βασικό στοιχείο της ταυτότητας της Αράχωβας.

Σε αυτό το επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με τον Παναγή Παναγιωτόπουλο για την αθηναϊκή κουζίνα ως καθρέφτη της κοινωνικής και πολιτισμικής εξέλιξης της πόλης. Από τα κλασικά οικογενειακά πιάτα, κοκκινιστό, λαχανοντολμάδες και ψάρι με «αθηναϊκή» μαγιονέζα, μέχρι τη σύγχρονη κουζίνα των fusion επιρροών και του ντελίβερι, το αθηναϊκό τραπέζι αφηγείται τη δική του ιστορία. Η συζήτηση ξεκινά από την αστικοποίηση των αρχών του 20ού αιώνα, όταν η εθνική οικιακή μαγειρική δεν κληροδοτείται από αριστοκρατίες αλλά «επινοείται» από τις ανερχόμενες αστικές τάξεις. Μέσα από μορφές όπως ο Τσελεμεντές, συγκροτείται ένας κανόνας που συνδυάζει τοπικές συνήθειες και ευρωπαϊκές επιρροές. Στη συνέχεια, η μεταπολεμική ανοικοδόμηση και η ζωή στην πολυκατοικία αλλάζουν ριζικά τον τρόπο που μαγειρεύουμε και τρώμε: η κουζίνα μετακινείται από τον «αόρατο» χώρο εργασίας στο κέντρο της καθημερινότητας, και τελικά στην αποδόμησή της. Από τη δεκαετία του ’80 και μετά, η τηλεοπτική μαγειρική, η γαστρονομία και το lifestyle εισάγουν νέες ταξικότητες και νέες επιθυμίες. Το ντελίβερι και η πανδημία επαναπροσδιορίζουν το οικιακό γεύμα, φέρνοντας το «έξω» μέσα στο σπίτι. Τελικά, το αθηναϊκό τραπέζι παραμένει ένα πεδίο όπου το ατομικό και το συλλογικό συνυπάρχουν, μια καθημερινή πράξη που αποκαλύπτει ποιοι είμαστε, πώς ζούμε και τι επιλέγουμε να μοιραζόμαστε. Ο Παναγής Παναγιωτόπουλος γεννήθηκε το 1971 στο Παρίσι. Σπούδασε Πολιτικές Επιστήμες στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Κοινωνιολογία στην École des hautes études en sciences sociales με τον Michel Wierviorka και Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Paris X-Nanterre με τον Étienne Balibar. Υπηρέτησε στο Τμήμα Πολιτικών Επιστημών του ΑΠΘ και δίδαξε στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Από το 2006 διδάσκει στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στο οποίο είναι αναπληρωτής καθηγητής με αντικείμενο την Κοινωνιολογία, και διευθυντής του Τομέα Κοινωνικής Θεωρίας και Κοινωνιολογίας. Έχει ασχοληθεί με την κοινωνιολογία του εγκλεισμού των Ελλήνων κομμουνιστών και τη μνήμη των θυμάτων των ναζιστικών στρατοπέδων συγκέντρωσης-αφανισμού, με την ηθική των κομμουνιστικών κομμάτων, τη φαινομενολογία και την κοινωνιολογία της τρομοκρατίας και της πολιτικής βίας, τη δυναμική του κοινωνικού και πολιτισμικού εκσυγχρονισμού στη μεταπολιτευτική περίοδο καθώς και με τις εμπειρίες διαχείρισης των τεχνολογικών καταστροφών στην Ελλάδα το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Έχει δημοσιεύσει, μεταξύ άλλων, τα βιβλία: «Το Γεγονός – Βαναυσότητα, πόλεμος και πολιτική μετά την 11η Σεπτεμβρίου» (επανεκόθηκε από τις εκδόσεις Οξύ το 2021), «Τεχνολογικές καταστροφές και πολιτικές του κινδύνου - Παλινδρομήσεις του κοινωνικού εκσυγχρονισμού στην Ελλάδα 1947-2000» (εκδόσεις Πόλις). Από τις εκδόσεις Επίκεντρο κυκλοφορεί, σε συνεπιμέλεια με τον Βασίλη Βαμβακά, το συλλογικό έργο «Η Ελλάδα στη δεκαετία του ’80 - Κοινωνικό, πολιτικό και πολιτισμικό λεξικό». Με τον Βασίλη Βαμβακά είχε επίσης επιμεληθεί την έκθεση «GR80s- Η Ελλάδα του Ογδόντα» στην Τεχνόπολη και μαζί με τον Δημήτρη Π. Σωτηρόπουλο έχει επιμεληθεί το συλλογικό έργο «Political and Cultural Aspects of Greek Exoticism» που εκδόθηκε το 2020 από τον Palgrave Macmillan. Το 2021 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Επίκεντρο το βιβλίο του «Περιπέτειες της μεσαίας τάξης - Κοινωνιολογικές καταγραφές στην Ελλάδα της ύστερης Μεταπολίτευσης». Το 2018 επιμελήθηκε την ελληνική έκδοση της ομιλίας του Εμμανουέλ Μακρόν στην Πνύκα, που εκδόθηκε από τις εκδόσεις Μελάνι.

Μια περιήγηση στην Αθήνα του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, αναζητώντας τον τρόπο με τον οποίο οι κάτοικοι της πόλης βίωναν τη Μεγάλη Εβδομάδα και το Πάσχα. Μαζί με τον ερευνητή λαογραφίας Πάρη Ποτηρόπουλο ξετυλίγουμε κομμάτια μνήμης που συνδέουν τη θρησκευτική κατάνυξη με την καθημερινότητα, τις γειτονιές και τη συλλογική εμπειρία. Η συζήτηση φωτίζει έθιμα που σήμερα έχουν ξεθωριάσει ή μετασχηματιστεί: από τα κάλαντα του Λαζάρου και τα λαζαράκια μέχρι τον στολισμό των εκκλησιών τη Κυριακή των Βαΐων και το έντονα πένθιμο κλίμα που επικρατούσε από τη Μεγάλη Δευτέρα και μετά. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον ρόλο της κοινότητας αλλά και της γυναίκας, βασικών φορέων των εθίμων και των συμβολισμών της περιόδου. Παράλληλα, αναδεικνύεται η ίδια η εξέλιξη της πόλης: μια Αθήνα μικρότερη, με έντονες τοπικές ταυτότητες και επιρροές από τα γύρω χωριά, η οποία σταδιακά μετασχηματίζεται μέσα από την αστικοποίηση και την έλευση νέων πληθυσμών. Τα πασχαλινά έθιμα ακολουθούν αυτές τις αλλαγές, εμπλουτίζονται και αποκτούν νέα χαρακτηριστικά, από το σούβλισμα του αρνιού και τα παζάρια στου Ψυρρή έως την εμφάνιση των πρώτων «μοντέρνων» πασχαλινών προϊόντων στο εμπορικό κέντρο της πόλης. Το επεισόδιο κλείνει με ένα διακριτικό ερώτημα: πόσα από αυτά τα έθιμα επιβιώνουν ακόμη σήμερα, έστω και μεταμορφωμένα, στον σύγχρονο αστικό ιστό; Ο Πάρης Ποτηρόπουλος αποφοίτησε από το Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με ειδίκευση στην Ψυχολογία. Πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στον Τομέα Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας του ίδιου ιδρύματος και ανακηρύχθηκε διδάκτορας Λαογραφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Έχει εργαστεί ως ερευνητής, υπηρέτησε στην εκπαίδευση και από το 2009 ανήκει στο Κέντρον Ερεύνης της Ελληνικής Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών, όπου εξελίχθηκε στη Γ’ Βαθμίδα το 2013.

Σε αυτό το επεισόδιο η Αγιάτη Μπενάρδου εξερευνά την αρχιτεκτονική και ιστορική διαδρομή της Αρχαίας Δωδώνης, από το αρχαιότερο μαντείο έως την ελληνιστική της ακμή. Μέσα από το θέατρο, ένα από τα μεγαλύτερα του αρχαίου κόσμου, το βουλευτήριο και το πρυτανείο αναδεικνύεται ο πολυδιάστατος χαρακτήρας του ιερού που λειτούργησε όχι μόνο ως θρησκευτικό αλλά και ως πολιτικό κέντρο, ιδιαίτερα κατά την εποχή του Κοινού των Ηπειρωτών. Η συζήτηση φωτίζει τις διαδοχικές οικοδομικές φάσεις του χώρου, τη σημασία των δημόσιων κτιρίων στη συγκρότηση της εξουσίας αλλά και τη μετάβαση σε μια νέα εποχή, όπως αποτυπώνεται στην παρουσία παλαιοχριστιανικής βασιλικής στον ίδιο τόπο. Σήμερα, η Δωδώνη αποτελεί ένα μοναδικό αρχαιολογικό τοπίο, όπου διαφορετικές ιστορικές περίοδοι συνυπάρχουν και συνομιλούν, αποκαλύπτοντας τη συνέχεια της μνήμης και της ανθρώπινης παρουσίας μέσα στον χρόνο. Η δρ. Βαρβάρα Ν. Παπαδοπούλου είναι επίτιμη έφορος αρχαιοτήτων με μακρά και πολυσχιδή παρουσία στη διαχείριση, αναστήλωση και ανάδειξη μνημείων με επίκεντρο την Ήπειρο. Από το 2006 έως το 2023 διετέλεσε Διευθύντρια Εφορειών Αρχαιοτήτων (Ιωαννίνων, Άρτας και ευρύτερης Ηπείρου), ενώ παράλληλα υπηρέτησε σε καίριες θέσεις ευθύνης και ως μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Απόφοιτος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, με αντικείμενο την Παλαιοχριστιανική Ήπειρο, έχει αναπτύξει σημαντικό ερευνητικό έργο. Το ανασκαφικό και αναστηλωτικό της έργο περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε Ιωάννινα, Άρτα, Νικόπολη και σε ολόκληρη την Ήπειρο, με κορυφαίες στιγμές την αποκάλυψη της αρχαίας οχύρωσης των Ιωαννίνων, την ίδρυση του Μουσείου Αργυροτεχνίας στο Κάστρο Ιωαννίνων, την ολοκλήρωση εργασιών στη δυτική νεκρόπολη της Αμβρακίας και την αποκατάσταση του κάτω διαζώματος του Θεάτρου της Δωδώνης, που αποδόθηκε στο κοινό το 2022. Υπήρξε συντονίστρια της επιτροπής για την ένταξη της Νικόπολης στον κατάλογο της UNESCO, καθώς και για την εγγραφή των ελασμάτων της Δωδώνης στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου». Μετά την αφυπηρέτησή της συνεχίζει ενεργά το έργο της, διευθύνοντας ανασκαφές στη Βασιλική του επισκόπου Αλκίσωνος στη Νικόπολη, στο Βουλευτήριο της Δωδώνης και στην Κοιλάδα του Άνω ρου του Αχέροντα.

Πώς η λατρεία της Αρτέμιδας Ταυροπόλου, οι όρκοι των στρατιωτών και οι μνήμες των νεκρών συνδέονται με τη συγκρότηση και τη νομιμοποίηση της εξουσίας; Και γιατί, αιώνες αργότερα, τα αρχαία μνημεία εξακολουθούν να φορτίζονται συμβολικά, ξεπερνώντας συχνά τα ίδια τα αρχαιολογικά δεδομένα; Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα γεωγραφικό σημείο στον χάρτη της αρχαίας Μακεδονίας· είναι ένας τόπος όπου η μυθολογία, η πολιτική και η ιστορία διαπλέκονται διαρκώς. Από τη λατρεία της Αρτέμιδας Ταυροπόλου, μιας θεότητας με ισχυρές αθηναϊκές ρίζες, έως τις αφηγήσεις γύρω από τον Βρασίδα και τη μακεδονική δυναστεία, η πόλη συγκρότησε την ταυτότητά της μέσα από σύμβολα που ξεπερνούσαν τα στενά όρια της τοπικής λατρείας. Την ίδια στιγμή, η σύγχρονη δημόσια συζήτηση γύρω από την Αμφίπολη, ιδίως μετά τις ανασκαφές στον Τύμβο Καστά, δείχνει πως οι μύθοι δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν. Ανανεώνονται, επανανοηματοδοτούνται και συχνά αποκτούν δύναμη μεγαλύτερη από αυτή των ίδιων των αρχαιολογικών ευρημάτων. Πού τελειώνει, λοιπόν, ο μύθος και πού αρχίζει η ιστορική τεκμηρίωση; Μπορεί η αρχαιολογία να αποδομήσει έναν μύθο χωρίς να ακυρώσει ό,τι σημαίνει για μια κοινότητα; Ο Δημήτρης Δαμάσκος είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ και είναι διδάκτορας Κλασικής Αρχαιολογίας του Freie Universität Berlin. Έχει εργαστεί ως συμβασιούχος αρχαιολόγος στη Συλλογή Γλυπτών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και είχε αναλάβει για χρόνια την έκδοση του ετήσιου επιστημονικού περιοδικού του Μουσείου Μπενάκη. Το 2010 ήταν επισκέπτης ερευνητής στο Μουσείο Kelsey του Πανεπιστημίου του Mίσιγκαν. Από το 2019 διευθύνει με τη Δημητρία Μαλαμίδου την ανασκαφή στην ακρόπολη της Αμφίπολης (https://amphipolisproject.org/). Η Μακεδονία βρίσκεται στον πυρήνα των ερευνητικών του ενδιαφερόντων. Έχει συγγράψει τόμο για τα γλυπτά στο Μουσείο της Καβάλας (2013) και πολλά άρθρα που αφορούν την τοπογραφία της Μακεδονίας και τη γλυπτική της. Από το φθινόπωρο του 2023 είναι επιστημονικός συνεργάτης του Μουσείου Fitzwilliam του Cambridge στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος σε συνεργασία με το Μουσείο CSMVS, Mumbai με θέμα «Ancient Worlds Project». Είναι εταίρος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αντεπιστέλλον μέλος του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αμερικής και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Η αρχαία Δωδώνη βρίσκεται σε μια εύφορη κοιλάδα στους πρόποδες του όρους Τόμαρος στην Ήπειρο. Η απομονωμένη, αλλά στρατηγική αυτή θέση συνέβαλε ώστε να αναπτυχθεί εκεί ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η Δωδώνη θεωρείται ένα από τα αρχαιότερα μαντεία της Ελλάδας. Στο ιερό υπηρετούσαν οι ιερείς, γνωστοί ως Σελλοί, που ερμήνευαν τα σημάδια της φύσης για να μεταφέρουν τους χρησμούς του θεού, που δίνονταν κυρίως μέσα από τους ήχους της ιερής βελανιδιάς· το θρόισμα των φύλλων ή ο ήχος από χάλκινα αγγεία που κρέμονταν γύρω από το δέντρο θεωρούνταν θεϊκά μηνύματα. Οι πιστοί έγραφαν τα ερωτήματά τους σε μικρά μολύβδινα ελάσματα και τα άφηναν στο ιερό, ζητώντας καθοδήγηση για θέματα της καθημερινής ζωής. Χιλιάδες από αυτά τα ελάσματα έχουν βρεθεί από τους αρχαιολόγους και αποτελούν μοναδική πηγή για να κατανοήσουμε τις ανησυχίες, τις σχέσεις και τις κοινωνικές συνθήκες των ανθρώπων της εποχής. Η σημασία τους είναι τόσο μεγάλη ώστε τα μολύβδινα ελάσματα της Δωδώνης θεωρούνται ένα από τα σημαντικότερα αρχεία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας και κοινωνίας και έχουν προταθεί για ένταξη στον κατάλογο της UNESCO ως τεκμήρια παγκόσμιας πολιτιστικής αξίας. Η δρ. Βαρβάρα Ν. Παπαδοπούλου είναι επίτιμη έφορος αρχαιοτήτων με μακρά και πολυσχιδή παρουσία στη διαχείριση, αναστήλωση και ανάδειξη μνημείων με επίκεντρο την Ήπειρο. Από το 2006 έως το 2023 διετέλεσε Διευθύντρια Εφορειών Αρχαιοτήτων (Ιωαννίνων, Άρτας και ευρύτερης Ηπείρου), ενώ παράλληλα υπηρέτησε σε καίριες θέσεις ευθύνης και ως μέλος του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου. Απόφοιτος του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης με μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, με αντικείμενο την Παλαιοχριστιανική Ήπειρο, έχει αναπτύξει σημαντικό ερευνητικό έργο. Το ανασκαφικό και αναστηλωτικό της έργο περιλαμβάνει παρεμβάσεις σε Ιωάννινα, Άρτα, Νικόπολη και σε ολόκληρη την Ήπειρο, με κορυφαίες στιγμές την αποκάλυψη της αρχαίας οχύρωσης των Ιωαννίνων, την ίδρυση του Μουσείου Αργυροτεχνίας στο Κάστρο Ιωαννίνων, την ολοκλήρωση εργασιών στη δυτική νεκρόπολη της Αμβρακίας και την αποκατάσταση του κάτω διαζώματος του Θεάτρου της Δωδώνης, που αποδόθηκε στο κοινό το 2022. Υπήρξε συντονίστρια της επιτροπής για την ένταξη της Νικόπολης στον κατάλογο της UNESCO, καθώς και για την εγγραφή των ελασμάτων της Δωδώνης στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου». Μετά την αφυπηρέτησή της συνεχίζει ενεργά το έργο της, διευθύνοντας ανασκαφές στη Βασιλική του επισκόπου Αλκίσωνος στη Νικόπολη, στο Βουλευτήριο της Δωδώνης και στην Κοιλάδα του Άνω ρου του Αχέροντα.

Πού ακριβώς βρίσκεται η Αμφίπολη και γιατί η γεωγραφική της θέση υπήρξε τόσο καθοριστική; Πώς «διαβάζεται» μια πόλη που ιδρύθηκε από Αθηναίους, άνθησε στη μακεδονική επικράτεια και μετασχηματίστηκε στους παλαιοχριστιανικούς χρόνους; Και πόσο δύσκολο είναι να ανασυνθέσουμε τον δημόσιο πυρήνα της, όταν τα νεότερα στρώματα έχουν ενσωματώσει, μετακινήσει ή σιωπηλά καλύψει τα αρχαία ίχνη; Ο καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας Δημήτρης Δαμάσκος εξηγεί. Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα όνομα φορτισμένο με ιστορικούς συνειρμούς· είναι, πρωτίστως, ένας τόπος που το φυσικό τοπίο, η στρατηγική γεωγραφία και οι διαδοχικές φάσεις κατοίκησης συνθέτουν ένα σύνθετο αρχαιολογικό πεδίο. Χτισμένη σε καίρια θέση, κοντά στον Στρυμόνα και σε άμεση σχέση με το Παγγαίο, η πόλη υπήρξε σταυροδρόμι οικονομικών δικτύων, στρατιωτικών επιδιώξεων και πολιτικών ανταγωνισμών ήδη από τον 5ο αιώνα π.Χ., όταν Iδρύθηκε από τους Αθηναίους, και στη συνέχεια εντάχθηκε δυναμικά στον μακεδονικό κόσμο. Η Αμφίπολη δεν είναι μόνο ένα σύμβολο ή ένα επικοινωνιακό γεγονός, αλλά ένα σύνθετο αρχαιολογικό πεδίο: ένας τόπος όπου το τοπίο, η πόλη και η μνήμη αλληλεπιδρούν, και όπου η πρόκληση δεν είναι μόνο η ανακάλυψη, αλλά κυρίως η ερμηνεία, η χαρτογράφηση και η σταδιακή αποκάλυψη μιας πόλης που άλλαξε πρόσωπα μέσα στους αιώνες. Ο Δημήτρης Δαμάσκος είναι καθηγητής κλασικής αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Αποφοίτησε από τη Φιλοσοφική Σχολή του ΕΚΠΑ και είναι διδάκτορας κλασικής Αρχαιολογίας του Freie Universität Berlin. Έχει εργαστεί ως συμβασιούχος αρχαιολόγος στη Συλλογή Γλυπτών του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και είχε αναλάβει για χρόνια την έκδοση του ετήσιου επιστημονικού περιοδικού του Μουσείου Μπενάκη. Το 2010 ήταν επισκέπτης ερευνητής στο Μουσείο Kelsey του Πανεπιστημίου του Michigan. Από το 2019 διευθύνει με τη Δημητρία Μαλαμίδου την ανασκαφή στην ακρόπολη της Αμφίπολης (https://amphipolisproject.org/). Η Μακεδονία βρίσκεται στον πυρήνα των ερευνητικών του ενδιαφερόντων. Έχει συγγράψει τόμο για τα γλυπτά στο Μουσείο της Καβάλας (2013) και πολλά άρθρα που αφορούν την τοπογραφία της Μακεδονίας και τη γλυπτική της. Από το φθινόπωρο του 2023 είναι επιστημονικός συνεργάτης του Μουσείου Fitzwilliam του Cambridge στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος σε συνεργασία με το Μουσείο CSMVS, Mumbai με θέμα Ancient Worlds Project. Είναι Εταίρος της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, αντεπιστέλλον μέλος του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αμερικής, και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Τα Προσφυγικά είναι τόποι μνήμης, κοινωνικά πειράματα, κομμάτια μιας ιστορίας που άλλαξε ριζικά τον ελληνικό χώρο μετά το 1922. Συνοικισμοί που γεννήθηκαν από την ανάγκη, διαμόρφωσαν γειτονιές, ταυτότητες και τρόπους ζωής και σήμερα βρίσκονται κάπου ανάμεσα στη φθορά, τη διεκδίκηση και την επανεκτίμηση. Η Αμαλία Κωτσάκη είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής και αναπληρώτρια κοσμήτωρ της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του Πολυτεχνείου Κρήτης. Σπούδασε Αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, όπου το 2005 αναγορεύθηκε διδάκτωρ. Το 2007 εξελέγη επίκουρη καθηγήτρια Ιστορίας & Θεωρίας της Αρχιτεκτονικής στο Τμήμα Αρχιτεκτόνων του Πολυτεχνείου Κρήτης. Tο διάστημα 2020-24 ήταν διευθύντρια του Προγράμματος Μεταπτυχιακών Σπουδών και από το 2023 αναπληρώτρια κοσμήτωρ της σχολής. Το 2021 ίδρυσε το Εργαστήριο Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής, Πόλης και Πολιτισμού (nearcicutuclab.gr) στο Πολυτεχνείο Κρήτης, του οποίου είναι διευθύντρια. To διάστημα 2014-26 διετέλεσε πρόεδρος του Κέντρου Αρχιτεκτονικής της Μεσογείου και το 2016-17 ήταν μέλος του Δ.Σ. του. Είναι εκπρόσωπος του Πολυτεχνείου Κρήτης στο δίκτυο Πανεπιστημίων UNITWIN UNESCO «Culture, Tourism, Development», ενώ αδιάλειπτα ενισχύει τις ελληνογαλλικές ακαδημαϊκές συνεργασίες, εκ των οποίων κυριότερη είναι το διεθνές ετήσιο θερινό σχολείο αρχιτεκτονικής και πόλης που συνδιοργανώνει στο Παρίσι με γενικό τίτλο «Paris Transformations». Το 2000 βραβεύθηκε από την Ακαδημία Αθηνών με το Βραβείο της Τάξεως των Γραμμάτων και Καλών Τεχνών για διακεκριμένο νέο αρχιτέκτονα έως 40 ετών. Έχει διακριθεί με βραβεία σε πανελλήνιους και διεθνείς αρχιτεκτονικούς διαγωνισμούς. Συγγραφέας και επιμελήτρια 10 βιβλίων που αφορούν κυρίως ζητήματα νεοελληνικής αρχιτεκτονικής, πόλης και πολιτισμού..

Όταν σκεφτόµαστε την κλασική Αθήνα, ο νους µας πηγαίνει αυθόρµητα στο λευκό µάρµαρο του Παρθενώνα και στις άχρωµες µορφές των αγαλµάτων. Κι όµως, αυτή η εικόνα απέχει πολύ από την πραγµατικότητα. Η αρχαία πόλη ήταν ένας κόσµος γεµάτος χρώµα: ζωγραφισµένοι ναοί, έντονα διακοσµηµένα αγάλµατα, δηµόσια κτίρια που λειτουργούσαν όχι µόνο ως αρχιτεκτονικά αλλά και ως ζωγραφικά σύνολα.Αν και οι πίνακες ζωγραφικής της κλασικής εποχής δεν έχουν σωθεί, οι αρχαίες γραπτές µαρτυρίες, η πολυχρωµία των γλυπτών και τα ίχνη χρώµατος στα µνηµεία της Ακρόπολης µάς βοηθούν να προσεγγίσουµε την αισθητική, την τεχνογνωσία και τη σηµασία της αθηναϊκής ζωγραφικής παράδοσης. Από τις αρχαϊκές κόρες και τους κούρους έως τον Παρθενώνα και το Ερέχθειο, το χρώµα λειτουργούσε ως φορέας νοήµατος, ιδεολογίας και κοινωνικών µηνυµάτων. Ʃήµερα θα αναζητήσουµε τη «χαµένη παλέτα» της Αθήνας: πώς άλλαξε η χρήση του χρώµατος από την αρχαϊκή ως την κλασική περίοδο, ποια υλικά και τεχνικές χρησιµοποιούσαν τα εργαστήρια, ποιος ήταν ο ρόλος των πρώτων υλών της Αττικής και πώς οι σύγχρονες έρευνες ανατρέπουν τη στερεότυπη, άχρωµη εικόνα της κλασικής τέχνης που έχουµε κληρονοµήσει.Η Χαρίκλεια Μπρεκουλάκη είναι αρχαιολόγος και ιστορικός της αρχαίας τέχνης και ειδικεύεται στην ελληνική ζωγραφική. Από το 2009 εργάζεται στο Τμήμα Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών (Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών) στην Αθήνα, όπου από το 2017 κατέχει τη θέση της κύριας ερευνήτριας. Η δρ. Μπρεκουλάκη ολοκλήρωσε τη διδακτορική της διατριβή στο Πανεπιστήμιο Paris I-Panthéon Sorbonne με θέμα «La peinture funéraire en Macédoine. Emplois et fonctions de la couleur IVe-IIe s. av. J.-C.», η οποία δημοσιεύτηκε στη σειρά «Μελετήματα» του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών (ΕΙΕ) το 2006 και εξακολουθεί να θεωρείται θεμελιώδες έργο για την ταφική ζωγραφική της αρχαίας Μακεδονίας.Από το 2022 είναι επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος με τίτλο «Τhe hunt frieze of Tomb II at Vergina, Greece: A novel interdisciplinary approach for the scientific investigation and revisualization of a painted masterpiece of the Classical World», το οποίο χρηματοδοτείται από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ). Επίσης, έχει συνεισφέρει σημαντικά στην κατανόηση των τεχνικών και της αισθητικής της αρχαίας ζωγραφικής από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι και τη ρωμαϊκή περίοδο, αποδίδοντας ιδιαίτερη σημασία στην επιστημονική προσέγγιση του χρώματος, στη σύνθεση και στη χρήση του ως αναγκαίου στοιχείου για μια ολοκληρωμένη ιστορική και καλλιτεχνική αποτίμηση της αρχαίας ζωγραφικής και πολυχρωμίας («Mycenaean painting in context. New discoveries, old finds reconsidered», σε συνεργασία με τους J. Davis και S. Stocker, 2015, «L’esperienza del colore nella pittura funeraria dell’Italia preromana», Νάπολη 2001). Πρόσφατα, επιμελήθηκε τον τόμο «Archaeology of colour: Technical studies in Greek and Roman painting and polychromy», ο οποίος εκδόθηκε από το ΕΙΕ στην Αθήνα το 2023.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς Ιστορία Μίας Πόλης, η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την αρχαιολόγο Αριάδνη Κλωνιζάκη για ένα από τα πιο αινιγματικά γλυπτά του Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο: το μαρμάρινο κεφάλι ενός αγοριού, έργο των αρχών του 1ου αιώνα μ.Χ., στο οποίο έχει χαραχθεί μεταγενέστερα ένας σταυρός.Το γλυπτό, πιθανότατα τμήμα επιτύμβιου μνημείου, βρέθηκε το 1927 στην περιοχή του Κολωνού, κοντά στην εκκλησία του Εσταυρωμένου. Η εκλεπτυσμένη απόδοση του προσώπου, η μελαγχολική έκφραση και το ασυνήθιστο σύμβολο στο μέτωπο οδηγούν σε ερωτήματα για την ταυτότητα του εικονιζόμενου παιδιού, αλλά και για τη στάση των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων απέναντι στα αρχαία έργα τέχνης.Μέσα από την έννοια της «χριστιανικής επανερμηνείας» (interpretatio christiana), το επεισόδιο φωτίζει πώς ένα αρχαίο γλυπτό μπορούσε να «εξαγνιστεί», να προστατευθεί και να επαναχρησιμοποιηθεί, αντί να καταστραφεί. Η συζήτηση αναδεικνύει τη σημασία του τόπου εύρεσης, τον ρόλο της αρχαιολογικής έρευνας και τον τρόπο με τον οποίο τα έργα τέχνης μπορούν να αποκτήσουν περισσότερες από μία ζωές και διαφορετικά νοήματα μέσα στον χρόνο.Η Αριάδνη Κλωνιζάκη είναι αρχαιολόγος, διδάκτωρ Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, επιμελήτρια αρχαιοτήτων και προϊσταμένη του Τμήματος Εκπαίδευσης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Σπούδασε αρχαιολογία στο ΕΚΠΑ και Πολιτιστική Πολιτική & Διαχείριση στο Πανεπιστήμιο Warwick στη Μ. Βρετανία. Εργάζεται από το 2000 στο Υπουργείο Πολιτισμού. Η διδακτορική της διατριβή αφορά στη διάδοση της λατρείας του Ασκληπιού. Ασχολείται με τους Έλληνες θεραπευτές-θεούς, την αρχαία ελληνική θρησκεία και τα ιερά, τη γλυπτική, καθώς και την πολιτιστική πολιτική και διαχείριση.Εικόνα: Κεφάλι αγοριού με εγχάρακτο σταυρό στο μέτωπο από τον Κολωνό, Αθήνα, Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αρ. ευρ. Γ3665, 1ος αι. μ.Χ. © Ιστορικό και Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. © Ιστορικό και Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου. Φωτογράφος: Τ. Βρεττός

Στη μετεμφυλιακή Αθήνα, ο πολιτισμός δεν ήταν ποτέ ουδέτερος. Μουσική, θέατρο, εικαστικά και κινηματογράφος μετατράπηκαν σε πεδία συμβολικής αντιπαράθεσης, όπου ιδέες, αξίες και τρόποι ζωής συγκρούονταν, συχνά χωρίς να κατονομάζονται ανοιχτά. Ο λεγόμενος «πολιτισμικός Ψυχρός Πόλεμος» εκτυλίχθηκε μέσα στην καθημερινότητα της πόλης, διαμορφώνοντας γούστα, στάσεις και πολιτικές ευαισθησίες.Σε αυτό το επεισόδιο, η Τζένη Λιαλιούτη «περπατά» στην Αθήνα των δεκαετιών του ’50 και του ’60 και εξερευνά τους χώρους όπου ο πολιτισμός λειτούργησε ως γλώσσα πολιτικής: από συναυλιακές αίθουσες και γκαλερί μέχρι θέατρα και υπόγεια τζαζ κλαμπ. Αναζητά τις αντιδράσεις του κοινού, τις αθέατες εντάσεις πίσω από τις εκδηλώσεις και τα ίχνη που άφησε εκείνη η εποχή στη σημερινή πόλη.Η Ζηνοβία (Τζένη) Λιαλιούτη είναι επίκουρη καθηγήτρια Ευρωπαϊκής Ιστορίας στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ. Έχει συνεργαστεί ως μεταδιδακτορική ερευνήτρια με το UCD-Clinton Institute for American Studies, το ΑΠΘ, το Πάντειο Πανεπιστήμιο και το ΚΕΙΝΕ της Ακαδημίας Αθηνών. Έχει διδάξει στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου και στο μεταπτυχιακό πρόγραμμα «Δημόσια Ιστορία» του ΕΑΠ. Έχει εκδώσει, επίσης, το βιβλίο «Ο αντιαμερικανισμός στην Ελλάδα 1947-1989» (Αθήνα, 2016).

Επιγραφές σε εκκλησίες, σε τάφους, σε λιμάνια. Ονόματα απλών πιστών, ναυτικών, αρχόντων. Μικρές σιωπηλές μαρτυρίες που έχουν όμως πολλά να μας πουν. Μέσα από αυτές τις μικρές, σιωπηλές μαρτυρίες, ο Γιώργος Πάλλης, αρχαιολόγος με ειδίκευση στην αρχιτεκτονική γλυπτική, την επιγραφική και την τοπογραφία των μεσαιωνικών χρόνων και της οθωμανικής περιόδου, επιχειρεί να «ακούσει» τις φωνές των Βυζαντινών Κυκλαδιτών και να φωτίσει μια λιγότερο γνωστή, αλλά ουσιαστική σελίδα της ιστορίας των Κυκλάδων.Ο Γιώργος Πάλλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η έρευνά του επικεντρώνεται στην αρχιτεκτονική γλυπτική, την επιγραφική και την τοπογραφία των μεσαιωνικών χρόνων και της οθωμανικής περιόδου, με έμφαση στην Αττική, στη Στερεά Ελλάδα και στα νησιά των Κυκλάδων. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες και άρθρα σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων. Είναι γενικός γραμματέας της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας και ενεργό μέλος άλλων επιστημονικών σωματείων. Πρόσφατα κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αμαρυσία το βιβλίο του «Η Κηφισιά στα χρόνια της Επανάστασης: Τα πριν, τα γεγονότα, τα μετά». Το ενδιαφέρον του για την περιοχή του Αμαρουσίου οφείλεται στο γεγονός ότι είναι γηγενής Μαρουσιώτης και οικογένειά του ζει εκεί από τη δεκαετία του 1830.

Σε μια εποχή που τα Χριστούγεννα συχνά μοιάζουν με μια γρήγορη, φωτεινή παρένθεση μέσα στη χρονιά, υπάρχουν τόποι που κρατούν ακόμη ζωντανή τη μαγεία τους όχι ως φολκλόρ αλλά ως μνήμη, εμπειρία και ιστορία. Ένας από αυτούς τους τόπους είναι το Μουσείο Παιχνιδιών Μπενάκη. Εκεί, ανάμεσα σε καραβάκια, ξύλινες εκκλησίες για τα κάλαντα, κουκλάκια και Άι-Βασίληδες διαφορετικών εποχών μπορεί κανείς να ακολουθήσει τα χνάρια των Χριστουγέννων όπως τα έζησαν γενιές παιδιών στην Ελλάδα.Κάθε αντικείμενο της συλλογής μοιάζει με μικρό παράθυρο σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια: ένα καράβι που διηγείται ναυτικούς προορισμούς και προσμονές, ένα χειροποίητο παιχνίδι που γεννήθηκε από τη φαντασία, ένας Έλληνας Άγιος Βασίλης που στέκει απέναντι στον παγκοσμιοποιημένο Santa. Μέσα από αυτά ανακαλύπτουμε όχι μόνο πώς στόλιζαν, τραγουδούσαν ή έπαιζαν τα παιδιά αλλά και τι ονειρεύονταν, τι φοβούνταν, τι περίμεναν, τι σήμαινε, τελικά, γι’ αυτά η γιορτή.Η Μαίρη Βέργου, επιμελήτρια του Μουσείου Παιχνιδιών του Μουσείου Μπενάκη, κάνει μια μικρή αναδρομή μέσα από ιστορίες παιχνιδιών που εξακολουθούν να μιλούν, να συγκινούν και να φωτίζουν με τον δικό τους τρόπο το παρόν μας.Η Μαίρη Βέργου είναι αρχιτέκτων, απόφοιτη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, με μεταπτυχιακή ειδίκευση στην Αρχιτεκτονική Μορφολογία και Ρυθμολογία.Είναι επιμελήτρια του Μουσείου Μπενάκη Παιχνιδιών που άνοιξε τις πόρτες του για το κοινό τον Οκτώβριο του 2017. Πυρήνας των εκθεμάτων του είναι η δωρεά της Μαρίας Αργυριάδη στο μουσείο το 1991 των 20.000 παιχνιδιών και παιδικών αντικειμένων.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία μιας πόλης», ο αρχαιολόγος και ερευνητής Στέλιος Λεκάκης μιλάει για τον Κηφισό, έναν ποταμό που διαπερνά την ιστορία της Αθήνας, αλλά σπάνια γίνεται ορατός. Ξεκινώντας από τις αρχαίες πηγές του Κηφισού και το φυσικό τοπίο που τις περιέβαλλε, εξετάζει την πορεία του ποταμού στην αρχαιότητα και τον καθοριστικό του ρόλο στη διαμόρφωση του αγροτικού και οικιστικού χώρου της Αττικής.Ο κ. Λεκάκης εξηγεί ποιοι σύγχρονοι οδικοί άξονες ακολουθούν σήμερα την αρχαία κοίτη, ποια σημεία της πόλης αποκαλύπτουν ακόμη τμήματα του ρέματος και ποιες μεγάλες τεχνικές παρεμβάσεις του 20ού και 21ου αιώνα διευθέτησαν ή κάλυψαν τον ποταμό. Αναφέρεται επίσης στον τρόπο με τον οποίο ο Κηφισός εμφανίζεται στη μυθολογία και τη λογοτεχνία, στα αρχαιολογικά ευρήματα που τεκμηριώνουν την ιστορική του πορεία καθώς και στις σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις από τις πλημμύρες μέχρι τη διαχείριση των αστικών ρεμάτων.Τέλος, η συζήτηση αγγίζει εκπαιδευτικές και περιβαλλοντικές πρωτοβουλίες γύρω από τον Κηφισό και το πώς η ανάδειξή του αποτελεί εργαλείο πολιτιστικής ευαισθητοποίησης για μια πόλη που καλείται να επανασυνδεθεί με το φυσικό της τοπίο.Ο Στέλιος Λεκάκης σπούδασε κλασική αρχαιολογία και διαχείριση πολιτιστικής κληρονομιάς στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο University College London. Είναι επίκουρος καθηγητής στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και δημιουργικός διευθυντής της εταιρείας: Mazomos Landscape and Heritage Consultants με έδρα το Βέλγιο. Γράφει για τα νησιωτικά τοπία, το πολιτικό στην αρχαιολογία και τα κοινά στη διαχείριση μνημείων. Κάποιες φορές γράφει και για το θέατρο.

Η Νάξος υπήρξε ένα νησί όπου η τέχνη, η τεχνολογία και οι καθημερινές πρακτικές διαμόρφωναν μια κοινωνία υπό συνεχή μεταμόρφωση. Από τη Μητρόπολη και τη Γρόττα ως τα Ύρια και το Τσικαλαριό, οι αρχαιολογικοί χώροι αποκαλύπτουν πώς οι τεχνίτες, τα λιμάνια και οι εμπορικές επαφές συνέδεσαν το νησί με το Αιγαίο και πιθανόν με μέρη πέρα από αυτό.Η αρχαιολόγος Ξένια Χαραλαμπίδου «διαβάζει» τα υλικά ίχνη που εξηγούν πώς διαμορφώθηκε η ταυτότητα της αρχαίας Νάξου μέσα από πίθους, αγγεία, χώρους συμποσίων και ταφές, ξεδιπλώνοντας την πορεία μιας κοινότητας μέσα από τη λατρεία, την καθημερινότητα και τις σχέσεις της με τον υπόλοιπο κόσμο.Η Ξένια Χαραλαμπίδου είναι απόφοιτος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και διδακτορικό στο ΕΚΠΑ. Έχει πραγματοποιήσει μεταδιδακτορική έρευνα στο ΕΚΠΑ, στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, στη Βαρσοβία και στο Vrije Universiteit Amsterdam. Έχει συνεργαστεί με το Εργαστήριο Fitch της Βρετανικής Σχολής Αθηνών και με το Ινστιτούτο Νανοεπιστήμης και Νανοτεχνολογίας του «Δημόκριτου». Σήμερα είναι ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας και υποψήφια υφηγεσίας στο Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne.Συνδυάζει τη μακροσκοπική και την αρχαιομετρική έρευνα, εστιάζοντας στις σχέσεις ελληνικών μητροπόλεων, αποικιών και αυτόχθονων πληθυσμών στην Κάτω Ιταλία και Σικελία (8ος-6ος αι. π.Χ.) και στην τεχνολογία, παραγωγή και χρήση της κεραμικής. Διευθύνει την ανασκαφή στο Τσικαλαριό Νάξου και συνδιευθύνει το πρόγραμμα στη Μητρόπολη-Γρόττα, ενώ συμμετέχει σε διεπιστημονικά έργα σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας.Έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια της Θεσσαλίας, της Βαρσοβίας και της Κύπρου και στο Vrije Universiteit Amsterdam. Το 2026 θα διδάξει ως επισκέπτρια καθηγήτρια στο Université Paris 1. Στις δημοσιεύσεις της περιλαμβάνονται τρεις συλλογικοί τόμοι και ένας υπό έκδοση, καθώς και πλήθος επιστημονικών άρθρων.

Στην αρχαία Αθήνα, ο τρόπος που οι άνθρωποι τιμούσαν τους νεκρούς τους ήταν ιδιαίτερα σημαντικός και εκφραζόταν μέσα από συγκεκριμένα ταφικά έθιμα και την τέχνη. Οι λήκυθοι, μικρά αγγεία που χρησιμοποιούνταν στην ταφή, αποτελούσαν σύμβολα μνήμης και σεβασμού προς τους αποθανόντες. Παράλληλα, οι οικογένειες εξέφραζαν την αγάπη και τη λύπη τους μέσα από μνημεία και αγάλματα που αντικατέστησαν τα πιο απλά σημάδια στους τάφους. Ωστόσο, με την πάροδο του χρόνου, οι αρχές επέβαλαν περιορισμούς στην έκταση των εκδηλώσεων πένθους, αναδεικνύοντας έτσι μια αλλαγή στις κοινωνικές αντιλήψεις και πρακτικές της εποχής. Μέσα από τη μελέτη αυτών των ταφικών συνηθειών, μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τις αξίες και την κουλτούρα της αρχαίας Αθήνας.Πώς τιμούσαν οι αρχαίοι Αθηναίοι τους νεκρούς τους μέσα από τα ταφικά τους έθιμα και την τέχνη; Πώς πίστευαν ότι έπρεπε να θυμούνται τους αγαπημένους τους; Τι ρόλο έπαιζαν τα αγγεία, οι λεγόμενες λήκυθοι, στην τελετή της ταφής; Και πώς τα μνημεία και τα αγάλματα αντικατέστησαν τα απλά σημάδια στους τάφους, δείχνοντας την αγάπη και τη θλίψη των οικογενειών; Τέλος, γιατί οι αρχές αποφάσισαν να βάλουν τέλος σε αυτές τις μεγάλες εκδηλώσεις πένθους;Η Κάτια Μαργαρίτη είναι διδάκτωρ Κλασικής Αρχαιολογίας με σπουδές στο τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και στο University College London. Η διδακτορική της διατριβή έχει θέμα τον θάνατο της αγάμου κόρης στην Αθήνα των κλασικών χρόνων και έχει εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Archaeopress στην Αγγλία. Έχει δημοσιεύσει εκτενώς σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν στην ταφική τέχνη, στις ταφές και στα ταφικά έθιμα, στη γλυπτική και στην αγγειογραφία της αρχαίας Αθήνας καθώς και στα ζώα στην αρχαία τέχνη. Το βιβλίο της για τον θάνατο και την ταφή στην κλασική Αθήνα κυκλοφόρησε το 2021 από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας. Αυτό το διάστημα συγγράφει μια μονογραφία για τον σκύλο στην αρχαία αττική τέχνη και ένα βιβλίο για τα ζώα στην αρχαία Ελλάδα μαζί με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης Kenneth Kitchell, το οποίο θα εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Routledge. Είναι research associate του τμήματος Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Reading.

Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον αρχαιολόγο και ερευνητή Στέλιο Λεκάκη για τον ποταμό Ηριδανό, τον μικρό αλλά σημαντικό υδάτινο άξονα που επηρέασε βαθιά την εξέλιξη της αρχαίας Αθήνας.Υπήρξε καθοριστικός για την οργάνωση της πόλης: τροφοδότησε την Αγορά, όρισε συνοικίες, υπαγόρευσε τα όρια του Κεραμεικού και αποτέλεσε σημείο αναφοράς για τους αρχαίους Αθηναίους. Σήμερα, αν και το μεγαλύτερο μέρος του ρέει υπόγεια, τμήματά του αποκαλύπτονται μέσα από ανασκαφές στον Κεραμεικό, στον σταθμό του μετρό στο Μοναστηράκι αλλά και σε υπόγεια σημεία της σύγχρονης πόλης που διασχίζουμε καθημερινά χωρίς να το γνωρίζουμε.Η συζήτηση φωτίζει τη διαδρομή του ποταμού από τις αρχαίες πηγές του έως την κατάληξή του στον Ιλισό, αποκαλύπτει τον συμβολισμό του στη μυθολογία, αναδεικνύει τη σημασία του για την πολεοδομία και τη διαχείριση των υδάτων στην Αθήνα και εξετάζει τις σύγχρονες περιβαλλοντικές προκλήσεις που θέτουν τα υπόγεια υδατορεύματα.Ο Ηριδανός παραμένει ένα «ζωντανό απολίθωμα» κάτω από τον αστικό ιστό της Αθήνας – μια υπενθύμιση ότι η πόλη χτίστηκε πάνω στο νερό, και αυτό, αν και αόρατο, συνεχίζει να τη διαμορφώνει.Ο Στέλιος Λεκάκης σπούδασε Κλασική Αρχαιολογία και Διαχείριση Πολιτιστικής Κληρονομιάς στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και στο University College London. Είναι ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Newcastle με αντικείμενο την αρχαιολογία, τον χαρακτηρισμό, την πρόσληψη και τη διαχείριση του πολιτιστικού τοπίου, ενώ παράλληλα διδάσκει Πολιτική Οικονομία στο Ελληνικό Ανοιχτό Πανεπιστήμιο.Συνεργάζεται με ΜΚΟ –είναι ιδρυτικό μέλος της MONUMENTA– καθώς και με πανεπιστήμια ως Σύμβουλος Διαχείρισης Πολιτιστικής Κληρονομιάς, με έμφαση σε συμμετοχικές στρατηγικές και στην πολιτιστική πληροφορική. Αρθρογραφεί για τα νησιωτικά τοπία, την πολιτική διάσταση της αρχαιολογίας και τη διαχείριση μνημείων.Είναι επίσης δημιουργικός διευθυντής της εταιρείας Mazomos Landscape and Heritage Consultants BVBA.

Ποια ήταν η θέση της Χαλκίδας στο δίκτυο επικοινωνίας και εμπορίου του Ευβοϊκού Κόλπου μετά την πτώση των μυκηναϊκών ανακτόρων; Πώς τα ταφικά ευρήματα και τα εργαστήρια στο Λευκαντί αποκαλύπτουν κοινωνικές ιεραρχίες, τεχνική δεξιοτεχνία και πρώιμες μορφές αστικοποίησης; Και πώς οι Ευβοείς, μέσα από τη ναυτική τους δραστηριότητα, άνοιξαν τον δρόμο για τη μεγάλη διασπορά προς την Ιταλία και τη Σικελία;Η Αγιάτη Μπενάρδου συνομιλεί με την αρχαιολόγο Ξένια Χαραλαμπίδου, απόφοιτη του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, και μαζί αναζητούν την ταυτότητα μιας περιοχής που υπήρξε κοιτίδα καινοτομίας, θαλάσσιων διαδρομών και πρώιμης πόλης.Η Ξένια Χαραλαμπίδου είναι αρχαιολόγος και ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Σπουδών του ΙΤΕ, καθώς και υποψήφια υφηγεσίας στο Université Paris 1 Panthéon-Sorbonne. Απόφοιτος του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του ΕΚΠΑ, με μεταπτυχιακές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και διδακτορικό με Άριστα από το ΕΚΠΑ, έχει πραγματοποιήσει μεταδιδακτορική έρευνα σε πανεπιστήμια της Ελλάδας, της Πολωνίας και της Ολλανδίας – στο ΕΚΠΑ, το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, τη Βαρσοβία και το Vrije Universiteit Amsterdam.Έχει συνεργαστεί με το Εργαστήριο Fitch της Βρετανικής Σχολής Αθηνών και το Ινστιτούτο Νανοεπιστήμης και Νανοτεχνολογίας του «Δημόκριτου», ενώ συνδυάζει τη μακροσκοπική με την αρχαιομετρική προσέγγιση στην έρευνά της. Το έργο της εστιάζει στις σχέσεις ανάμεσα σε ελληνικές μητροπόλεις, αποικίες και αυτόχθονες πληθυσμούς στην Κάτω Ιταλία και Σικελία (8ος–6ος αι. π.Χ.), καθώς και στην τεχνολογία, παραγωγή και χρήση της κεραμικής.Διευθύνει την ανασκαφή στο Τσικαλαριό Νάξου και συνδιευθύνει το πρόγραμμα στη Μητρόπολη–Γρόττα, ενώ συμμετέχει σε διεπιστημονικά ερευνητικά έργα σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας. Έχει διδάξει στα Πανεπιστήμια Θεσσαλίας, Βαρσοβίας, Κύπρου και στο Vrije Universiteit Amsterdam, ενώ το 2026 θα διδάξει ως επισκέπτρια καθηγήτρια στο Université Paris 1.Στις δημοσιεύσεις της περιλαμβάνονται τρεις συλλογικοί τόμοι (και ένας υπό έκδοση), καθώς και πολυάριθμα επιστημονικά άρθρα για την αρχαιολογία και την υλική κουλτούρα του αρχαίου ελληνικού κόσμου.

Στο νέο επεισόδιο της σειράς «Ιστορία Μιας Πόλης», η Αγιάτη Μπενάρδου συναντά τον καθηγητή Κλασικής Αρχαιολογίας, Δημήτρη Μποσνάκη, και μαζί ξετυλίγουν το συναρπαστικό χρονικό της ανακάλυψης του Ασκληπιείου, ενός από τα σπουδαιότερα ιερά του ελληνιστικού κόσμου.Μέσα από την έρευνα, τα αρχεία και τις ανθρώπινες ιστορίες που τη συνοδεύουν, αποκαλύπτεται ένα πολύπλευρο αφήγημα: από τον αρχαιολόγο Ρούντολφ Χέρτζογκ και τον σκηνοθέτη Βέρνερ Χέρτζογκ έως τον Ιάκωβο Ζαρράφτη και τον Paton, πρόσωπα που με διαφορετικούς τρόπους συνέβαλαν στην ταύτιση του ιερού χώρου και στη διάδοσή του στο διεθνές κοινό.Μέσα από την έρευνα και το βλέμμα του Δημήτρη Μποσνάκη, το Ασκληπιείο αποκαλύπτεται όχι μόνο ως τόπος ιστορικής σημασίας αλλά και ως πεδίο ανθρώπινων ιστοριών, όπου τα «σημάδια ζωής» των αρχαιολόγων, των δημιουργών και των ίδιων των μνημείων συνεχίζουν να ζουν μέχρι σήμερα.Ο Δημήτρης Μποσνάκης είναι καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης. Σπούδασε Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας.Έχει εργαστεί ως επιμελητής εκθέσεων στο Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης και για είκοσι χρόνια υπηρέτησε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία, αρχικά ως συμβασιούχος και στη συνέχεια ως μόνιμος αρχαιολόγος, διευθύνοντας δεκάδες σωστικές ανασκαφές σε νησιά της Δωδεκανήσου.Η ερευνητική του δραστηριότητα επικεντρώνεται στην Αρχαιολογία του Θανάτου (γλυπτική, εικονογραφία, επιγραφές και ταφικά έθιμα). Το 2020 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Κατηφείη και Όνειδος - Ταπεινωμένοι και Καταφρονεμένοι Νεκροί» από τις εκδόσεις του Ταμείου Αρχαιολογικών Πόρων, μια μελέτη που φωτίζει άγνωστες όψεις της αρχαίας κοινωνίας μέσα από τα μνημεία των ταπεινωμένων και λησμονημένων νεκρών.

Στην καρδιά των Κυκλάδων, δίπλα στο ιερό νησί του Απόλλωνα, βρίσκεται η Ρήνεια: ένας τόπος που έμεινε για αιώνες στη σκιά, χρησιμοποιήθηκε ως νεκρόπολη, ως χώρος εξορίας και τελετουργικής «κάθαρσης». Από τις παιδικές ταφές και τα σπάνια κοσμήματα μέχρι τις ενδείξεις βίαιων θανάτων, οι αρχαιολογικές ανασκαφές φανερώνουν ότι το νησί δεν ήταν ποτέ πραγματικά ακατοίκητο – απλώς δεν είχε φωνή. Τι κρύβει το χώμα της Ρήνειας; Και τι μας λέει αυτός ο σιωπηλός τόπος για τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι αντιμετώπιζαν τον θάνατο, την απώλεια και τη μνήμη; Ένα αρχαιολογικό μυστήριο που παραμένει εν μέρει θαμμένο κάτω από το φως του Αιγαίου.

Η Δήλος δεν είναι απλώς ένας ακόμη αρχαιολογικός χώρος. Είναι ένας τόπος που υπήρξε το ιερό νησί του Απόλλωνα και της Άρτεμης αλλά και κομβικό οικονομικό κέντρο του αρχαίου κόσμου. Από τις ανασκαφές αποκαλύπτονται ίχνη ζωής που ξεκινούν από τους πρώτους οικισμούς και φτάνουν ως τη ρωμαϊκή εποχή: αγορές, οικίες, αποθήκες, ναοί, αγάλματα, αγγεία, επιγραφές και απομεινάρια πολιτισμών από Ανατολή και Αφρική. Υπάρχουν ακόμη αινιγματικές μαρτυρίες για μυστηριακές τελετές και απόκρυφες λατρείες. Σήμερα, η Δήλος παραμένει ένας αρχαιολογικός θησαυρός σε εξέλιξη, με τις νέες τεχνολογίες να αποκαλύπτουν λεπτομέρειες που δεν βλέπει το γυμνό μάτι. Και για όσους εργάζονται εκεί –αρχαιολόγους, συντηρητές, επισκέπτες– είναι ένας τόπος όπου το παρελθόν δεν έχει σιωπήσει, απλώς ψιθυρίζει πιο προσεκτικά.

Το όνομά του συνδέεται με μερικά από τα πιο εμβληματικά δημόσια κτίρια της Αθήνας — το Ωδείο Αθηνών, το σχολείο της Ακαδημίας Πλάτωνος, το νοσοκομείο «Σωτηρία». Ποιος ήταν όμως ο Ιωάννης Δεσποτόπουλος;Η διαδρομή του ξεκινά από τη Χίο και φτάνει στη Βαϊμάρη και το Βερολίνο, όπου διαμορφώνεται η σχέση του με τις αρχές του Μπάουχαους και γεννιέται η βαθιά του πίστη στην αξία της αρχιτεκτονικής εκπαίδευσης. Στην Ελλάδα, επιχειρεί να φέρει τις ιδέες του μοντερνισμού σε έναν τόπο γεμάτο αντιφάσεις, συγκρούσεις και πολιτικές αναταραχές.Στο έργο του συναντιούνται η μοντέρνα σκέψη με την ελληνική ιστορία. Η αρχιτεκτονική του διαδρομή περνά από διάφορα στάδια, επηρεασμένη έντονα από το κοινωνικό του όραμα. Το Ωδείο Αθηνών, ίσως το πιο εμβληματικό έργο του, λειτουργεί ως σύμβολο αυτής της σύγκλισης: ένα κτίριο που δεν είναι απλώς ένας πολιτιστικός χώρος, αλλά μια πρόταση για το μέλλον της πόλης.Ο Ιωάννης Δεσποτόπουλος αντιμετώπισε την αρχιτεκτονική όχι απλώς ως αισθητική έκφραση, αλλά ως εργαλείο για την αλλαγή της ζωής — της καθημερινότητας, της κοινωνίας, του ανθρώπου.Ο Λουκάς Μπαρτατίλας είναι διδάκτωρ Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής από το Πανεπιστήμιο Bauhaus της Βαϊμάρης. Εξειδικεύεται στην μοντέρνα αρχιτεκτονική του 20ού αιώνα και ιδιαίτερα στη σύγχρονη κληρονομιά της σχολής του Μπάουχαους και στο έργο του Ιωάννη Δεσποτόπουλου. Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Βόλο και έκανε τις μεταπτυχιακές του σπουδές γύρω από την «Τέχνη στον Δημόσιο Χώρο» από το Πανεπιστήμιο Μπάουχαους της Βαϊμάρης. Έχει καταγωγή από την Αθήνα και κατοικεί από το 2010 στο Βερολίνο.Το 2019 επιμελήθηκε την έκθεση «Από το κτίριο στην Κοινότητα: ο Ιωάννης Δεσποτόπουλος και το Bauhaus», η οποία πραγματοποιήθηκε από το Ινστιτούτο Γκαίτε σε συνεργασία με τα Αρχεία Νεοελληνικής Αρχιτεκτονικής του Μουσείου Μπενάκη και το Ωδείο Αθηνών με την υποστήριξη του Ομοσπονδιακού Υπουργείου Εξωτερικών της Γερμανίας. Από το 2022, η έκθεση βρίσκεται μόνιμα στο Ωδείο Αθηνών.Κατά το παρελθόν, έχει συνεργαστεί με ιδρύματα, πολιτιστικούς οργανισμούς και αρχεία στην Ελλάδα και τη Γερμανία, όπως ο Πολιτιστικός Οργανισμός ΝΕΟΝ και η Αντιδημαρχία Κοινωνίας των Πολιτών του Δήμου Αθηναίων για διάφορα συμμετοχικά και ερευνητικά έργα γύρω από την γειτονιά της Κυψέλης, το Ίδρυμα Robert Bosch, και το Αρχείο Αρχιτεκτονικής της Ακαδημίας Τεχνών του Βερολίνου. Αυτή την περίοδο συνεργάζεται με το Ίδρυμα Bauhaus Dessau για τη δημιουργία σειράς συμπεριληπτικών ξεναγήσεων για διαφορετικά κοινά στα ιστορικά κτίρια και το Μουσείο του Ιδρύματος.Εικόνα: Το Ωδείο Αθηνών φωτογραφημένο από τον Λουκά Μπαρτστίλα

Ποια είναι η ιστορική πορεία της πόλης της Κύθνου από την Αρχαϊκή έως τη Ρωμαϊκή περίοδο; Ποια ιερά και λατρευτικά κτίρια έχουν εντοπιστεί και ποιες θεότητες φαίνεται να λατρεύονταν; Υπάρχει κάποιο «ξεχωριστό» εύρημα; Ποια είναι η συνεισφορά των ενάλιων ερευνών στην κατανόηση των λιμενικών εγκαταστάσεων στο Μανδράκι;Οι συστηματικές ανασκαφές των τελευταίων δεκαετιών στην Κύθνο, το γραφικό νησί των Κυκλάδων, τεκμηριώνουν συνεχή ανθρώπινη παρουσία από τα προϊστορικά χρόνια μέχρι σήμερα. Η αρχαιολογική έρευνα στην Κύθνο συνεχίζει να φέρνει στο φως νέα στοιχεία για τη θέση του νησιού στον αρχαίο αιγαιακό κόσμο.Ο Αλέξανδρος Μαζαράκης Αινιάν είναι Καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας. Σπούδασε Ιστορία της Τέχνης και Αρχαιολογία στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών και εκπόνησε διδακτορική διατριβή στο UCL του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Εργάστηκε αρχικά ως αρχαιολόγος στο ΥΠΠΟ. Δίδαξε οκτώ χρόνια στο Τμήμα Ιστορίας του Ιονίου Πανεπιστημίου και από το 1999-σήμερα είναι μέλος ΔΕΠ στο Τμήμα ΙΑΚΑ. Διετέλεσε πρόεδρος του τμήματος, διευθυντής του ενιαίου ΠΜΣ του τμήματος, και του ΠΜΣ «Αρχαιολογία Πεδίου και Υλικός Πολιτισμός» (2021 κ.ε.). Δίδαξε επίσης στα Μεταπτυχιακά προγράμματα του ΕΚΠΑ και του ΕΜΠ. Δίδαξε περιστασιακά ως Επισκέπτης Καθηγητής στη Γαλλία και στο Βέλγιο. Το 2017 εκλέχτηκε από τη Σύγκλητο Διευθυντής των Πανεπιστημιακών Εκδόσεων Θεσσαλίας. Ήταν και είναι Επιστημονικός Υπεύθυνος πολλών Ευρωπαϊκών και Εθνικών Προγραμμάτων. Διηύθυνε και διευθύνει ανασκαφές στη Σκάλα Ωρωπού Αττικής, την Κύθνο των Κυκλάδων (χερσαία και ενάλια), το Σωρό Μαγνησίας, την Κεφάλα Σκιάθου και τη Βάρη Αττικής. Την τρέχουσα περίοδο συμμετέχει στην διαδικασία ίδρυσης του νέου Αρχαιολογικού Μουσείου Κύθνου και εποπτεύει την σύνταξη μελέτης για την ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου Ωρωπού. Έχουν εκδοθεί 4 βιβλία του: From Rulers' Dwellings to Temples. Architecture, Religion and Society in Early Iron Age Greece (1100-700 B.C.), Jonsered 1997, Όμηρος και Αρχαιολογία, Αθήνα 2000, The sanctuaries of Kythnos (Cyclades), Rennes 2019 και Ανασκαφές Ωρωπού. Πρωτογεωμετρική-υποπρωτογεωμετρική περίοδος (10ος – 9ος αι. π.Χ.), Βόλος 2020.

Η ψυχική ασθένεια στην αρχαία Αθήνα δεν ήταν απλώς ένα ιατρικό ζήτημα — ήταν πεδίο ενδιαφέροντος για γιατρούς, φιλοσόφους και καλλιτέχνες. Μέσα από ιατρικά συγγράμματα, φιλοσοφικούς διαλόγους και θεατρικά έργα, μπορούμε να ανιχνεύσουμε τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι κατανοούσαν, ερμήνευαν και απεικόνιζαν τις ψυχικές διαταραχές. Οι αντιλήψεις τους συνδύαζαν την επιστήμη με τη θρησκεία και τη μυθολογία, αντικατοπτρίζοντας μια πολυεπίπεδη προσέγγιση του ψυχισμού. Και καθώς παρακολουθούμε τη στάση της κοινωνίας απέναντι στους πάσχοντες, ξεδιπλώνονται μπροστά μας οι αξίες, οι φόβοι και τα όρια ανοχής ενός ολόκληρου πολιτισμού.Ποιες είναι οι κύριες πηγές από την αρχαιότητα που μας βοηθούν να κατανοήσουμε πώς αντιλαμβάνονταν οι Έλληνες την ψυχική νόσο; Τι μας λένε τα ιατρικά κείμενα, τα φιλοσοφικά έργα και το θέατρο;Πώς παρουσιάζονται οι ψυχικά ασθενείς στη δραματουργία της κλασικής Αθήνας; Τι ρόλο παίζουν οι ψυχικές διαταραχές στις τραγωδίες και τις κωμωδίες; Πώς αντιδρούσε η αρχαία κοινωνία απέναντι σε άτομα που έπασχαν από ψυχικές ασθένειες; Υπήρχε αποδοχή, φόβος ή περιθωριοποίηση;Τι λένε οι φιλόσοφοι, όπως ο Πλάτων και ο Αριστοτέλης, για την ψυχική διαταραχή; Πώς προσπαθούν να την ερμηνεύσουν; Υπήρχαν συγκεκριμένες πρακτικές ή θεραπείες για την αντιμετώπιση των ψυχικών παθήσεων; Μπορούμε να μιλήσουμε για κάποια μορφή «ψυχιατρικής» στην αρχαιότητα; Τι ρόλο είχαν τα Ασκληπιεία και οι θρησκευτικές πρακτικές στη θεραπεία της ψυχής; Ήταν τόποι ίασης, λατρείας ή και τα δύο;Ποια ήταν η σχέση ανάμεσα στην ψυχική ασθένεια και τη λεγόμενη «θεία μανία»; Πώς συνδέεται η ψυχική έξαρση με θεότητες όπως ο Διόνυσος ή ο Απόλλωνας; Υπήρχε διαφορετική αντιμετώπιση των ψυχικά πασχόντων ανάλογα με το φύλο, την κοινωνική τους τάξη ή την ιδιότητά τους ως πολίτες, δούλοι ή ξένοι; Πώς προσεγγίζει η Ιπποκρατική ιατρική την ψυχική υγεία; Τι περιγράφεται για τις ψυχικές διαταραχές στα κείμενα του Ιπποκράτη; Τελικά, οι αρχαίοι Έλληνες θεωρούσαν την ψυχική ασθένεια φυσικό φαινόμενο, ιατρικής φύσεως — ή την απέδιδαν σε υπερφυσικά αίτια και θεϊκή παρέμβαση;Ο Γιώργος Καζαντζίδης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Λατινικής Φιλολογίας στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Πατρών, όπου διδάσκει από το 2015. Σπούδασε Κλασική Φιλολογία στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στη συνέχεια πραγματοποίησε μεταπτυχιακές και διδακτορικές σπουδές στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης (St Hugh’s College).Έχει διατελέσει Fellow in Comparative Cultural Studies στο Center for Hellenic Studies του Πανεπιστημίου Harvard στο Ναύπλιο (2015–2016), Visiting Associate Professor στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins (2024) και Fellow στο Seeger Center for Hellenic Studies του Πανεπιστημίου Princeton (2024). Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζουν στην ιστορία των ψυχικών ασθενειών και των συναισθημάτων στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα, με ιδιαίτερη έμφαση στη συνάντηση της ιατρικής με τη λογοτεχνία. Έχει συγγράψει τη μονογραφία Lucretius on Disease: The Poetics of Morbidity in De rerum natura (De Gruyter, 2021) και έχει επιμεληθεί τους συλλογικούς τόμους Memory and Emotions in Antiquity (De Gruyter, 2022) και Body and Machine in Classical Antiquity (Cambridge University Press, 2023).Αυτή την περίοδο ολοκληρώνει την επιμέλεια δύο νέων συλλογικών έργων με θέμα τον τρόμο και τη μανία στην αρχαιότητα, ενώ παράλληλα συγγράφει τη νέα του μονογραφία με τίτλο Greek and Roman Wonders: Science, Horror, the Sublime. Στο πλαίσιο της διδασκαλίας του, έχει προσφέρει πληθώρα μαθημάτων σε προπτυχιακό και μεταπτυχιακό επίπεδο, καλύπτοντας θεματικές όπως η ρωμαϊκή ιστοριογραφία, η ελληνιστική και ρωμαϊκή φιλοσοφία, ο Ηρόδοτος, ο Λουκρήτιος και ο Οβίδιος. Έχει επίσης επιβλέψει σημαντικό αριθμό διπλωματικών εργασιών και διδακτορικών διατριβών.Στην εικόνα: Ζαν-Μπατίστ Ρενώ – «Ο Ορέστης καταδιωκόμενος από τις Ερινύες» (1790) Εμπνευσμένος από την αρχαία τραγωδία, ο πίνακας αποτυπώνει με ένταση την ενοχή, την ψυχική ταραχή και το υπαρξιακό βάρος που βιώνει ο ήρωας.

Ποια είναι τα κύρια ορυκτά που εντοπίζονται στα μεταλλεύματα του Λαυρίου και ποια η σημασία της οξείδωσης στην εξαγωγή τους; Ποια ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά των αρχαίων μεθόδων εξόρυξης και επεξεργασίας μεταλλευμάτων στο Λαύριο; Και πώς επηρέασαν οι μεταγενέστερες φάσεις εξόρυξης (19ος και 20ος αιώνας) την ερμηνεία της αρχαίας μεταλλευτικής δραστηριότητας;Ποιος ήταν ο ρόλος του Λαυρίου στην ανάπτυξη της Αθήνας κατά τον 5ο αιώνα π.Χ.; Πώς συσχετίζονται οι αρχαιολογικές και γεωλογικές ενδείξεις για την εξόρυξη αργύρου με ιστορικά γεγονότα, όπως η νίκη στη vαυμαχία της Σαλαμίνας; Ποια είναι η σημασία των γεωχημικών αναλύσεων στη σημερινή κατανόηση της μεταλλευτικής ιστορίας του Λαυρίου;Ο Μάρκος Βαξεβανόπουλος είναι γεωλόγος με ειδίκευση στην αρχαία μεταλλευτική και μεταλλουργία, κάτοχος διδακτορικού από το Τμήμα Γεωλογίας του Α.Π.Θ. με θέμα την αρχαία μεταλλευτική δραστηριότητα στο Παγγαίο. Από το 2019 έως το 2022 εργάστηκε στην École Normale Supérieure της Λυών στο πλαίσιο του προγράμματος ERC «SILVER», ενώ από το 2023 είναι μεταδιδακτορικός ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Έχει συμβάλει σε διεθνή συνεργασία για τη δημιουργία τρισδιάστατου γεωλογικού μοντέλου στο Λαύριο και από το 2023 ηγείται του Lavrion Metals Database Project. Έχει συγγράψει 63 επιστημονικές εργασίες και έχει παρουσιάσει 44 μελέτες σε διεθνή συνέδρια, ενώ έχει λάβει υποτροφίες από σημαντικά ιδρύματα. Συμμετέχει ενεργά σε διεθνείς επιστημονικές ομάδες, όπως στην έρευνα υπόγειου ορυχείου ώχρας στη Θάσο και σε ανασκαφές στην Αίγυπτο. Έχει ιδρύσει το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Βόλου και έχει εκπονήσει μουσειολογικές μελέτες για διάφορα γεωλογικά μουσεία, ενώ είναι ομοσπονδιακός εκπαιδευτής σπηλαιολογίας και υπεύθυνος της αποστολής «Gourgouthakas-Liontari 2025».

Η Μαρία Κάλλας, εμβληματική μορφή της όπερας, είχε ιδιαίτερο δεσμό με την Αθήνα, την πόλη όπου πέρασε τα νεανικά της χρόνια και διαμορφώθηκε καλλιτεχνικά. Εκεί έκανε τα πρώτα της βήματα στη σκηνή, καλλιεργώντας το ταλέντο της κάτω από δύσκολες κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες. Η ελληνική πρωτεύουσα δεν ήταν μόνο η αφετηρία εκκίνησής της, αλλά και σημείο επιστροφής και αναστοχασμού. Η σχέση της με την Αθήνα υπήρξε σύνθετη, βαθιά και φορτισμένη συναισθηματικά.Πότε έρχεται στην πόλη η Μαρία Κάλλας και ποια ήταν τα πρώτα καλλιτεχνικά βήματά της; – πώς επηρέασαν την εξέλιξή της; Ποιοι ήταν οι σημαντικοί δάσκαλοι και μέντορες της Κάλλας κατά τη διαμονή της στην Αθήνα; Ποιες προκλήσεις αντιμετώπισε η Κάλλας κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου;Πώς επηρέασε η κοινωνική και πολιτική κατάσταση της Αθήνας την καλλιτεχνική της πορεία; Ποια ήταν η σημασία της συνεργασίας της Κάλλας με την Εθνική Λυρική Σκηνή; Πώς αντιμετωπίστηκε η Κάλλας από το κοινό και τους συναδέλφους της στην Αθήνα;Ποια ήταν η πρώτη της εμφάνιση στην Αθήνα μετά την παγκόσμια αναγνώρισή της και ποια η σημασία της; Ποια ήταν η επίδραση της πόλης στη διαμόρφωση της καλλιτεχνικής ταυτότητας της Κάλλας;Πώς παρουσιάζει το ντοκιμαντέρ «Μαίρη, Μαριάννα, Μαρία: Τα άγνωστα ελληνικά χρόνια της Κάλλας» τη σχέση της με την Αθήνα και ποια νέα στοιχεία αποκαλύπτει;Ο Βασίλης Λούρας σπούδασε μάρκετινγκ στην Αθήνα και συνέχισε με μεταπτυχιακές σπουδές στην Πολιτιστική Πολιτική και Πολιτιστική Διαχείριση στο Λονδίνο. Εργάστηκε στον τομέα της προβολής και επικοινωνίας πολιτιστικών γεγονότων. Ανέλαβε τον συντονισμό του Πολιτιστικού Έτους της Ελλάδας στην Κίνα, στο πλαίσιο των παράλληλων εκδηλώσεων των Ολυμπιακών Αγώνων 2008 του Πεκίνου.Από το 2011 εργάζεται στην Εθνική Λυρική Σκηνή, αρχικά με την ιδιότητα του Επικεφαλής της Προβολής και Επικοινωνίας και πλέον ως Καλλιτεχνικός Σύμβουλος Επικοινωνίας και Προγράμματος. Υπογράφει την έρευνα, το σενάριο και τη συνσκηνοθεσία –από κοινού με τον Μιχάλη Ασθενίδη– του ντοκιμαντέρ «Μαίρη, Μαριάννα, Μαρία: Τα άγνωστα ελληνικά χρόνια της Κάλλας».

Το καλοκαίρι του 416 π.Χ, οι Αθηναίοι αποφασίζουν να εκστρατεύσουν στη Μήλο, με πολύ μεγάλη στρατιωτική δύναμη, με στόχο να εκβιάσουν τη Μήλο ώστε να ενταχθεί στην Αθηναϊκή συμμαχία. Ωστόσο, η ίδια θέλει να κρατήσει μια ουδέτερη στάση κι αυτό θίγει το κύρος των Αθηναίων, οι οποίοι δεν μπορούν να ανεχτούν πως δεν μπορούν να υποτάξουν ένα μικρό και ανίσχυρο νησί.Γιατί ο διάλογος των Μηλίων με τους Αθηναίους συνιστά μοναδική περίπτωση διαλόγου στο ιστοριογραφικό έργο του Θουκυδίδη; Ποιο ήταν το ιστορικό και στρατιωτικό πλαίσιο κατά το οποίο διεξάγεται; Ποια ήταν η στάση των Μηλίων απέναντι στον Πελοποννησιακό Πόλεμο και γιατί αυτή η στάση προκάλεσε την επέμβαση των Αθηναίων; Πώς παρουσιάζεται η αθηναϊκή αντίληψη για τη δύναμη και τη δικαιοσύνη στον Διάλογο;Τι σημαίνει η αθηναϊκή φράση «οι ισχυροί πράττουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υφίστανται ό,τι πρέπει» και τι φανερώνει για τον τρόπο σκέψης της Αθήνας; Ποια είναι η σημασία της απουσίας ρητορικής περί τιμής ή δικαιώματος στην αθηναϊκή επιχειρηματολογία;Ποια είναι η στάση των Μηλίων ως προς τη θεία παρέμβαση και την ελπίδα, και πώς αυτή έρχεται σε αντίθεση με την αθηναϊκή οπτική; Πώς ο διάλογος αποκαλύπτει την ιδεολογική και ηθική απομάκρυνση της Αθήνας από τις αρχές της Δημοκρατίας και της Δικαιοσύνης; Μπορούμε να ερμηνεύσουμε τη στάση των Αθηναίων ως έκφραση ιμπεριαλιστικής πολιτικής;Ποια είναι η θέση του Θουκυδίδη απέναντι στον διάλογο; Παρουσιάζει τις απόψεις αμερόληπτα ή ασκεί κριτική στην αθηναϊκή πολιτική; Μπορούμε να συγκρίνουμε τη στάση των Αθηναίων στον Διάλογο με την προηγούμενη στάση τους κατά τον Περικλή; Τι μας λέει αυτό για την εξέλιξη της Αθήνας κατά τη διάρκεια του πολέμου;Ο Σπύρος Ι. Ράγκος είναι καθηγητής αρχαίας ελληνικής φιλολογίας και φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Πατρών. Με σπουδές κλασικής φιλολογίας στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, εκπόνησε διδακτορική διατριβή στο Πανεπιστήμιο του Cambridge και παρακολούθησε σεμινάρια αρχαίας θρησκείας στην École Pratique des Hautes Études. Διετέλεσε επίσης μεταδιδακτορικός υπότροφος και, αργότερα, επισκέπτης ερευνητής στο Πανεπιστήμιο του Princeton. Τα επιστημονικά ενδιαφέροντά του κινούνται στον χώρο της φιλοσοφίας, της θρησκείας και της ιστορίας των ιδεών στην ελληνική αρχαιότητα.Μελέτες και άρθρα του έχουν δημοσιευθεί σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά και συλλογικούς τόμους. Ενδεικτικές δημοσιεύσεις στα ελληνικά: Η ελληνική αρχαιότητα: πόλεμος – πολιτική – πολιτισμός (σε συνεργασία με τον Δ. Ι. Κυρτάτα), Θεσσαλονίκη: Ίδρυμα Νεοελληνικών Σπουδών, 2010· «Φιλοσοφία και θρησκεία: ελληνικοί στοχασμοί περί θεών και θείου», στο Γ. Καραμανώλης (επιμ.), Εισαγωγή στην αρχαία φιλοσοφία, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2017, σ. 271–327· Μήτε άρρεν μήτε θήλυ: Ιστορίες ευνούχων στην αρχαιότητα, Ηράκλειο: Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 2021.Το απόσπασμα από τον Θουκυδίδη είναι από το «Θουκυδίδη Ιστορία», μετάφραση Ν. Μ. Σκουτερόπουλου, εκδ. Πόλις, 2013.

Ενάμιση χρόνο πριν την αυτοκτονία της, στις 2 Μαΐου του 1941, η Πηνελόπη Δέλτα ολοκληρώνει το τελευταίο της έργο, τις «Ρωμιοπούλες». Η ίδια ζητά να εκδοθεί αργότερα, μετά από τα υπόλοιπα μυθιστορήματα και τις «Αναμνήσεις» της. Οι «Ρωμιοπούλες» κυκλοφορούν 75 χρόνια μετά τη συγγραφή τους, το 2014, από τις εκδόσεις Ερμής και αποτελούν το μεγαλύτερο και πιο «ενήλικο» μυθιστόρημα της Δέλτα. Αλλά και το πιο αθηναϊκό της. Τι συνδέει, λοιπόν, την Πηνελόπη Δέλτα με την Αθήνα; Από τι αποτελείται ο συνεκτικός αυτός ιστός που την ενώνει με την πρωτεύουσα;Η Πηνελόπη Δέλτα γεννήθηκε στις 24 Απριλίου του 1874, στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου, ωστόσο, η ζωή και το έργο της σημαδεύτηκαν από την πόλη της Αθήνας. Πώς αποτυπώνεται η Αθήνα στα έργα της, ιδίως στις «Πρώτες Ενθυμήσεις» της; Σε ποια συνοικία έζησε και τι γνωρίζουμε για το πατρικό της σπίτι, που σήμερα στεγάζει το Μουσείο Μπενάκη; Ποιο ρόλο έπαιξε ο πατέρας της, Εμμανουήλ Μπενάκης, στην πολιτική και πολιτιστική ζωή της Ελλάδας και πώς την επηρέασε; Τι επίδραση είχε στη ζωή και το έργο της ο έρωτάς της με τον Ίωνα Δραγούμη, δεδομένου ότι και ο ίδιος δραστηριοποιήθηκε στην Αθήνα;Ποια είναι η σημασία του έργου της «Οι Ρωμιοπούλες», που εκδόθηκε για πρώτη φορά το 2014, και πώς απεικονίζεται σ’ αυτό η Αθήνα και η κοινωνία της; Ποιοι είναι οι βασικοί θεματικοί άξονές του και πώς συνδέονται με την ταυτότητα της συγγραφέως;Πώς παρουσιάζεται η περιοχή της Καστέλλας στον «Τρελαντώνη» και τι μαθαίνουμε για την εποχή γύρω στο 1880; Πώς συνδέεται το σπίτι της στην Αλεξάνδρεια με το έργο «Μάγκας» και ποια θέση έχει αυτό το περιβάλλον στο σύνολο της δημιουργίας της;Ποια είναι η σημασία της Πηνελόπης Δέλτα στη λογοτεχνική και παιδαγωγική παράδοση μέχρι σήμερα, πέρα από τη στενά «παιδική» ανάγνωση των έργων της;Ο Τάσος Σακελλαρόπουλος σπούδασε σύγχρονη ιστορία στο Πανεπιστήμιο της Σιένα και στο Πανεπιστήμιο Κρήτης. Ασχολείται με την πολιτική λειτουργία του στρατού και του αστικού κόσμου κατά τον 20ό αιώνα στην Ελλάδα. Έχει γράψει σειρά άρθρων και έχει επιμεληθεί ιστορικούς τόμους. Έχει επιμεληθεί ιστορικές εκθέσεις, μεταξύ άλλων την έκθεση «1821 Πριν και Μετά», σε συνεπιμέλεια με τη Μαρία Δημητριάδου. Είναι υπεύθυνος των Ιστορικών Αρχείων του Μουσείου Μπενάκη.

Πώς ορίζεται το γκροτέσκο στο πλαίσιο της αρχαιοελληνικής τέχνης και ποια είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του; Υπάρχουν συγκεκριμένες τεχνικές ή υλικά που προωθούν την συγκεκριμένη αισθητική; Ποια είναι η σχέση μεταξύ του γκροτέσκου και του άσχημου στα ειδώλια; Πώς αντιλαμβάνονταν οι αρχαίοι Έλληνες την έννοια του "άσχημου" και πώς αυτό αντικατοπτρίζεται στην παραγωγή των ειδωλίων;Πώς επηρεάζει η κοινωνική και πολιτισμική συγκυρία της αρχαίας Αθήνας την απόδοση του γκροτέσκου στα ειδώλια; Ποιες οι ερμηνείες που έχουν προταθεί για αυτά τα ειδώλια και πως οι μοντέρνες αντιλήψεις/προκαταλήψεις μας «χρωματίζουν» την ερμηνεία τους;Τι γνωρίζουμε για τα άτομα με αναπηρίες στην αρχαιότητα; Ποιες είναι οι πηγές μας; Σε ποιο βαθμό το γκροτέσκο στα ειδώλια συνδέεται με τη λαϊκή θρησκευτικότητα ή τις τελετουργικές πρακτικές; Υπάρχουν συγκεκριμένες κατηγορίες μορφών ή θεμάτων που απεικονίζονται με γκροτέσκες ιδιότητες στα αθηναϊκά ειδώλια; Και τελικά, πώς διαφοροποιείται η απεικόνιση του γκροτέσκου στα ειδώλια από άλλες μορφές τέχνης, όπως η αγγειογραφία ή η γλυπτική;Η Αναστασία Μεϊντάνη γεννήθηκε στην Αθήνα και είναι αριστούχος απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών. Κάθε έτος λάμβανε την υποτροφία επίδοσης του ΙΚΥ. Ολοκλήρωσε το Master’s in World Archaeology (με επίκεντρο European Archaeology) στο Πανεπιστήμιο του Cambridge. Έλαβε τον διδακτορικό της τίτλο από το Ludwig-Maximilians-Universität του Μονάχου. Οι διδακτορικές της σπουδές στηρίχθηκαν από υποτροφίες που έλαβε από το DAAD και το Ίδρυμα Gerda Henkel. Η διατριβή της με τίτλο The Grotesque Body in Graeco-Roman Antiquity δημοσιεύθηκε το 2022 από τον εκδοτικό οίκο DeGruyter με την υποστήριξη του Ιδρύματος Gerda Henkel και του τμήματος Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Τα τελευταία έξι χρόνια υπήρξε λέκτορας στο Τμήμα Κλασικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Βιέννης. Πλέον είναι μεταδιδακτορική ερευνήτρια με χρηματοδότηση του Ιδρύματος Gerda Henkel. Η μεταδιδακτορική της έρευνα αφορά στη συγκριτική μελέτη ηρωίδων στην αρχαία ελληνική γραμματεία και αγγειογραφία των αρχαϊκών και κλασικών χρόνων.

Kατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής (1941–1944), η καθημερινότητα στην Αθήνα ήταν ένας αγώνας για επιβίωση. Ο λιμός του χειμώνα 1941-42 κόστισε τη ζωή σε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους, κυρίως λόγω της επίταξης τροφίμων από τις δυνάμεις Κατοχής, της καταστροφής των υποδομών και της διακοπής των εμπορικών ροών. Οι κάτοικοι προσπαθούσαν να επιβιώσουν μέσω ανταλλαγών προϊόντων, εξορμήσεων στην επαρχία, συμμετοχής σε συσσίτια και – όσοι είχαν τα μέσα – αγοράς ειδών διατροφής στη μαύρη αγορά.Η ζωή υπό τον κατοχικό ζυγό ήταν ασφυκτική. Απαγόρευση κυκλοφορίας, σημεία ελέγχου, συνεχείς συλλήψεις και φόβος για αντίποινα. Παρά τις συνθήκες, τα σχολεία λειτούργησαν, έστω και με σοβαρές ελλείψεις. Η ενημέρωση του πληθυσμού γινόταν μέσω του κατοχικού Τύπου, παράνομων εντύπων και ραδιοφωνικών εκπομπών του BBC, συχνά με κίνδυνο τη ζωή των ακροατών.Η πολιτιστική ζωή, περιορισμένη αλλά ζωντανή, εξελίχθηκε σε μια μορφή αντίστασης. Θέατρα, λογοτεχνικές ομάδες και καλλιτεχνικές πρωτοβουλίες διατήρησαν την ελπίδα. Παράλληλα, η Αντίσταση στην Αθήνα αναπτύχθηκε δυναμικά, με παράνομες οργανώσεις, σαμποτάζ και δίκτυα πληροφοριών.Την τελευταία χρονιά της Κατοχής, η βία κορυφώθηκε. Εκτελέσεις, βασανιστήρια και τρομοκρατία από τους κατακτητές και τους Έλληνες συνεργάτες τους ενίσχυσαν την αβεβαιότητα. Τις παραμονές της Απελευθέρωσης, η Αθήνα βίωνε ένα μείγμα ανακούφισης και έντασης, προάγγελο των συγκρούσεων που θα ακολουθούσαν.Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης γεννήθηκε το 1970 στην Αθήνα. Σπούδασε οικονομικά στο Πανεπιστήμιο Πειραιά και Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η διδακτορική του διατριβή δημοσιεύθηκε το 2012 με τίτλο Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα, ενώ το δεύτερο βιβλίο του, με τίτλο Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας, κυκλοφόρησε το 2014 – και τα δύο από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Έχει συνεπιμεληθεί τρεις συλλογικούς τόμους σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, ενώ πολλά άρθρα του έχουν δημοσιευθεί σε ιστορικά περιοδικά και εφημερίδες. Ιδρυτικό μέλος του Φόρουμ Κοινωνικής Ιστορίας, έχει συνδιοργανώσει τέσσερα συνέδρια. Από το 2013 ασχολείται συστηματικά με τη Δημόσια Ιστορία. Πραγματοποιεί ιστορικούς περιπάτους στο κέντρο της Αθήνας για την περίοδο της Κατοχής και των Δεκεμβριανών, με τη συμμετοχή εκατοντάδων πολιτών, καθώς και (από τον Δεκέμβριο του 2019) ιστορικούς περιπάτους με μικρά γκρουπ κάθε εβδομάδα στο πλαίσιο του Athens History Walks (λεπτομέρειες στο www.athenshistorywalks.com) Είναι ένας από τους σχεδιαστές του μεταπτυχιακού προγράμματος «Δημόσια Ιστορία» στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, καθώς και ο εμπνευστής και επιστημονικός υπεύθυνος των δράσεων με τίτλο «12 Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα Ελεύθερη», οι οποίες, υλοποιημένες από το 2015 ως το 2019, καθιέρωσαν τον μαζικό εορτασμό της απελευθέρωσης της Αθήνας από τους Γερμανούς και αποτέλεσαν μία από τις μεγαλύτερες εκδηλώσεις δημόσιας ιστορίας στην Ελλάδα (λεπτομέρειες στο www.freeathens44.org).Φωτό: Δημήτριος Χαρισιάδης, Μαύρη Αγορά. Αθήνα, 1944 © Μουσείο Μπενάκη / Φωτογραφικά Αρχεία

Ο λαγός υπήρξε ένα σημαντικό και πολυδιάστατο σύμβολο στην αρχαία Αθήνα, τόσο στην καθημερινή ζωή όσο και στην τέχνη και τις αντιλήψεις περί θανάτου. Στο απόσπασμα από το «Κυνηγετικόν» του Ξενοφώντα, περιγράφεται αναλυτικά το κυνήγι λαγών, η χρήση σκύλων και παγίδων και ο παιδαγωγικός ρόλος της δραστηριότητας αυτής, καθώς εκπαίδευε τους νέους στην αντοχή, την ταχύτητα και το ήθος του πολίτη-πολεμιστή. Η Κάτια Μαργαρίτη, ειδική στην ταφική τέχνη και τη συμβολική των ζώων στην αρχαιότητα, αναλύει τη σημασία του λαγού, ο οποίος συγχέεται συχνά με το κουνέλι, αν και στην Ελλάδα των κλασικών χρόνων υπήρχαν μόνο λαγοί.Ο λαγός εμφανίζεται στην τέχνη ως θήραμα, ερωτικό δώρο, κατοικίδιο ή σύμβολο ταχύτητας, και σχεδόν πάντα συνδέεται με το ανδρικό φύλο – κυρίως με εφήβους και αγόρια. Στην ταφική τέχνη, ο λαγός αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό: ως κατοικίδιο ή θήραμα, συνδέεται με την πρόωρη απώλεια νέων που πέθαναν πριν προλάβουν να τεκνοποιήσουν. Η γονιμότητα του ζώου αντιπαραβάλλεται με τη ματαιωμένη δυναμική γονιμότητας των νεκρών, κάνοντας τον λαγό σύμβολο πρόωρου θανάτου αλλά και της αξίας της συνέχειας του οίκου και της πόλης. Οι παραστάσεις σε αγγεία και επιτύμβια ανάγλυφα, όπου νέοι κρατούν λαγούς με φροντίδα ή θλίψη, αποτυπώνουν αυτή τη συγκινητική διάσταση.Έτσι, ο λαγός λειτουργεί ταυτόχρονα ως κυνηγετικό θήραμα, σύμβολο πολυτελείας, ερωτικό δώρο και, τελικά, μεταφορά της νεότητας που χάνεται πρόωρα.Η Κάτια Μαργαρίτη είναι Διδάκτωρ Κλασικής Αρχαιολογίας με σπουδές στο τμήμα Ιστορίας – Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και στο University College London. Η Διδακτορική της διατριβή έχει θέμα τον θάνατο της αγάμου κόρης στην Αθήνα των κλασικών χρόνων και έχει εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Archaeopress στην Αγγλία. Έχει δημοσιεύσει εκτενώς σε διεθνή επιστημονικά περιοδικά. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν στην ταφική τέχνη, στις ταφές και στα ταφικά έθιμα, στη γλυπτική και στην αγγειογραφία της αρχαίας Αθήνας καθώς και στα ζώα στην αρχαία τέχνη. Το βιβλίο της για τον θάνατο και την ταφή στην κλασική Αθήνα κυκλοφόρησε το 2021 από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Θεσσαλίας. Αυτό το διάστημα συγγράφει μία μονογραφία για τον σκύλο στην αρχαία αττική τέχνη και ένα βιβλίο για τα ζώα στην αρχαία Ελλάδα μαζί με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου της Μασαχουσέτης Kenneth Kitchell το οποίο θα εκδοθεί από τον εκδοτικό οίκο Routledge.Είναι Research Associate του τμήματος Κλασικών Σπουδών του Πανεπιστημίου του Reading

Το μυθιστόρημα «Η ερωμένη της» της Ντόρας Ρωζέττη, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1929 και επανακυκλοφόρησε το 2024 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, αποτελεί ένα πρωτοποριακό έργο για τα ελληνικά γράμματα, καθώς πραγματεύεται μια ερωτική σχέση μεταξύ δύο γυναικών.Το βιβλίο, μέσα από τη μορφή ημερολογιακών καταγραφών, περιγράφει τη ζωή μιας νεαρής φοιτήτριας στην Αθήνα του Μεσοπολέμου, αναδεικνύοντας το φεμινιστικό και φοιτητικό κίνημα, τις κοινωνικές αντιφάσεις που βίωναν οι γυναίκες και τις δυσκολίες μιας ζωής εκτός κοινωνικών προτύπων.​Είναι πολύτιμο όχι μόνο για την τολμηρή θεματική του, αλλά και ως έκφραση μιας επαναστατικής, μοντέρνας συνείδησης της δεκαετίας του ’20 στην Ελλάδα. Αν και παραμένει άγνωστο ποια ήταν η συγγραφέας, η συζήτηση γύρω από το έργο αποκαλύπτει πολλά για τη λογοτεχνία και την κοινωνική ατμόσφαιρα του Μεσοπολέμου.Η Παναγιώτα Βογιατζή είναι υποψήφια διδακτόρισσα στο Πανεπιστήμιο του Birmingham (Τμήμα Σύγχρονων Γλωσσών/Συγκριτικών Σπουδών). Οι προπτυχιακές της σπουδές πραγματοποιήθηκαν στο Τμήμα Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, όπου ολοκλήρωσε επίσης και τις μεταπτυχιακές της σπουδές στη Νέα Ελληνική Φιλολογία. Ο τίτλος της διδακτορικής της διατριβής είναι: «Representations of queer women in French and Greek literature (1880-1940): A comparative reading». Μελετά συγκριτικά τις δύο λογοτεχνικές παραγωγές, αναζητώντας σημεία σύγκλισης και απόκλισης στους λόγους και στις μορφές γνώσης που κάθε πολιτισμικό περιβάλλον διαμόρφωσε και διέδωσε σχετικά με τη γυναικεία ομοερωτική επιθυμία.Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα επικεντρώνονται στη συγκριτική λογοτεχνία και τη μετάφραση, καθώς και στη σύνδεσή τους με τις φεμινιστικές και queer θεωρίες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον δείχνει στη μελέτη των μηχανισμών εξουσίας που συμβάλλουν στη διαμόρφωση έμφυλων προσδοκιών σε συγκεκριμένα πολιτισμικά και ιστορικά πλαίσια, καθώς και στην ανάδειξη και την κριτική ανάλυση των «τιμωριών» απέναντι σε «απείθαρχες θηλυκότητες» που ανέτρεψαν κανονιστικά πρότυπα: την αορατότητα, την αποσιώπηση, την παράβλεψη της ύπαρξής τους ή και του έργου που παρήγαγαν από κάθε «εθνική» και «επίσημη» γραμμή Ιστορίας.

Ένα νησί των Δωδεκανήσων με πλούσια ιστορία, σημαντικός σταθμός στο Αιγαίο ήδη από την προϊστορική περίοδο. Αρχαιολογικά ευρήματα αποδεικνύουν την παρουσία Μινωιτών, Μυκηναίων και Κλασικών πολιτισμών, ενώ τα ρωμαϊκά και βυζαντινά κατάλοιπα μαρτυρούν τη συνεχή κατοίκησή της. Το Βαθύ της Αστυπάλαιας έχει αποκτήσει ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον λόγω των συνεχιζόμενων ανασκαφών που φέρνουν στο φως νέα ευρήματα για την ιστορία του νησιού. Πρόκειται για μια περιοχή που κρύβει ίχνη από διάφορες χρονικές περιόδους, αποδεικνύοντας τη διαχρονική σημασία της.Ένα από τα πιο εντυπωσιακά αρχαιολογικά ευρήματα της Αστυπάλαιας είναι το μοναδικό νεκροταφείο βρεφών, που έχει ανακαλυφθεί στην περιοχή. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη γνωστή νεκρόπολη βρεφών στον κόσμο, χρονολογούμενη στην ελληνιστική περίοδο. Οι αρχαιολόγοι έχουν ανακαλύψει εκατοντάδες ταφές νεογνών μέσα σε πήλινα αγγεία, μια ταφική πρακτική που συνδέεται με συγκεκριμένες λατρευτικές και κοινωνικές συνθήκες της εποχής.Επιπλέον, η ευρύτερη περιοχή του Βαθέος συνεχίζει να αποκαλύπτει στοιχεία για την κατοίκηση και τη ναυτική δραστηριότητα της Αστυπάλαιας, καθώς βρίσκεται σε κομβικό σημείο των θαλάσσιων δρόμων του Αιγαίου. Τα ρωμαϊκά και βυζαντινά κατάλοιπα μαρτυρούν ότι το νησί διατήρησε τη στρατηγική και εμπορική του σημασία για αιώνες.Η αρχαιολογική έρευνα στην Αστυπάλαια παραμένει δυναμική, αποκαλύπτοντας συνεχώς νέα στοιχεία για τον πολιτισμό και την καθημερινή ζωή των ανθρώπων που έζησαν στο νησί.Ο Ανδρέας Γ. Βλαχόπουλος, καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, γεννήθηκε στην Πάτρα το 1965 και σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου ειδικεύτηκε στην Προϊστορική Αρχαιολογία. Έλαβε το διδακτορικό του το 1995 και τιμήθηκε με το Michael Ventris Memorial Award for Mycenaean Studies (1997). Υπήρξε υπότροφος σε πανεπιστήμια όπως το La Sapienza, το Princeton και το NYU, ενώ έχει εργαστεί στην Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή, στο Υπουργείο Πολιτισμού και σε ανασκαφές στη Θήρα, τη Νάξο και την Πυλία. Από το 2011 διευθύνει την Αρχαιολογική Έρευνα Πεδίου στο Βαθύ Αστυπάλαιας και από το 2024 το πρόγραμμα στο Κόκκινο Βουνό Θήρας. Η έρευνα και οι δημοσιεύσεις του αφορούν τη Μυκηναϊκή Νάξο, το Μετανακτορικό Αιγαίο, τις Θηραϊκές τοιχογραφίες και τη Μυκηναϊκή Πυλία. Είναι τακτικός εταίρος της Αρχαιολογικής και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Πώς επιχειρήθηκε η αναθεώρηση της εικόνας των δωσιλόγων τις δεκαετίες που ακολούθησαν μετά την Κατοχή και τα Δεκεμβριανά, και ποια ήταν η επίδραση αυτής της αναθεώρησης στη δημόσια ιστορική μνήμη; Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με τον Μενέλαο Χαραλαμπίδη για ένα θέμα ταμπού.Πώς ορίζεται ο δωσίλογος στην κατοχική Αθήνα; Ποιες κοινωνικές τάξεις, πολιτικά κόμματα, φύλα και ηλικιακές ομάδες συμμετείχαν σε δωσιλογικές δραστηριότητες; Ποιοι παράγοντες συνέβαλαν στην ανάδειξη των δωσιλογικών ομάδων κατά τη διάρκεια της Κατοχής και ποιος ήταν μετέπειτα ο ρόλος τους στα Δεκεμβριανά; Με ποιους τρόπους η βρετανική στρατιωτική διοίκηση αξιοποίησε τους δωσίλογους κατά τις συγκρούσεις του Δεκεμβρίου 1944; Ποιοι ήταν οι στόχοι και οι συνέπειες αυτής της συνεργασίας; Πώς εξελίχθηκε η σχέση των Ταγμάτων Ασφαλείας και άλλων δωσιλογικών σχηματισμών με τις βρετανικές και κυβερνητικές δυνάμεις μετά την απελευθέρωση της Αθήνας; Με ποια μέσα οι δωσιλογικές ομάδες επιδίωξαν να δικαιολογήσουν τη συνεργασία τους με τις δυνάμεις Κατοχής; Σε ποιο βαθμό τα γεγονότα των Δεκεμβριανών επηρέασαν τη δικαστική μεταχείριση των δωσιλόγων μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου; Υπήρξε απονομή δικαιοσύνης ή επικράτησε η ατιμωρησία; Ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης γεννήθηκε το 1970 στην Αθήνα. Σπούδασε οικονομικά στο Πανεπιστήμιο Πειραιά και Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Η διδακτορική του διατριβή δημοσιεύθηκε το 2012 με τίτλο Η εμπειρία της Κατοχής και της Αντίστασης στην Αθήνα, ενώ το δεύτερο βιβλίο του, με τίτλο Δεκεμβριανά 1944. Η μάχη της Αθήνας, κυκλοφόρησε το 2014 – και τα δύο από τις εκδόσεις Αλεξάνδρεια. Έχει συνεπιμεληθεί τρεις συλλογικούς τόμους σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, ενώ πολλά άρθρα του έχουν δημοσιευθεί σε ιστορικά περιοδικά και εφημερίδες. Ιδρυτικό μέλος του Φόρουμ Κοινωνικής Ιστορίας, έχει συνδιοργανώσει τέσσερα συνέδρια. Από το 2013 ασχολείται συστηματικά με τη Δημόσια Ιστορία. Πραγματοποιεί ιστορικούς περιπάτους στο κέντρο της Αθήνας για την περίοδο της Κατοχής και των Δεκεμβριανών, με τη συμμετοχή εκατοντάδων πολιτών, καθώς και (από τον Δεκέμβριο του 2019) ιστορικούς περιπάτους με μικρά γκρουπ κάθε εβδομάδα στο πλαίσιο του Athens History Walks. Είναι ένας από τους σχεδιαστές του μεταπτυχιακού προγράμματος «Δημόσια Ιστορία» στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο, καθώς και ο εμπνευστής και επιστημονικός υπεύθυνος των δράσεων με τίτλο «12 Οκτωβρίου 1944. Η Αθήνα Ελεύθερη», οι οποίες, υλοποιημένες από το 2015 ως το 2019, καθιέρωσαν τον μαζικό εορτασμό της απελευθέρωσης της Αθήνας από τους Γερμανούς και αποτέλεσαν μία από τις μεγαλύτερες εκδηλώσεις δημόσιας ιστορίας στην Ελλάδα.

Πότε και μέσα σε ποιες συνθήκες εμφανίστηκε ο λοιμός των Αθηνών, γνωστός και ως λοιμός του Θουκυδίδη, που έπληξε την Αθήνα κατά το δεύτερο έτος του Πελοποννησιακού Πολέμου, στις αρχές του καλοκαιριού του 430 π.Χ; Τι γνωρίζουμε για το είδος της ασθένειας; Έχει ταυτιστεί με κάποια γνωστή νόσο; Πώς αντιμετώπισαν την επιδημία οι γιατροί της εποχής; Εκτός από τις απόψεις της ιατρικής, δόθηκαν στον λοιμό άλλες ερμηνείες, και ποιες ήταν αυτές; Γιατί είναι τόσο σημαντικός ο τρόπος που αντιμετωπίζονται οι νεκροί, τη στιγμή που κινδυνεύουν άμεσα όσοι είναι ακόμα ζωντανοί;Ποιες ήταν οι επιπτώσεις αυτού του λοιμού στην Αθήνα του 5ου αιώνα; Και οι μακροπρόθεσμες συνέπειες, ποιες ήταν;

Η Ανώτατη Σχολή Καλών Τεχνών υπήρξε θεμέλιος λίθος για την ελληνική τέχνη, με σημαντικούς δασκάλους όπως οι Γιάννης Μόραλης, Γιάννης Μόραλης να συμβάλλουν στην ανάπτυξή της. Η Αγιάτη Μπενάρδου συζητά με την ιστορικό τέχνης Χριστίνα Δημακοπούλου για την καθοριστική τους επιρροή.Ποια ήταν η αρχική μορφή της ΑΣΚΤ και πώς εξελίχθηκε σε αυτόνομη σχολή; Ποιος ήταν ο ρόλος του Πολυτεχνείου στη λειτουργία της ΑΣΚΤ κατά τα πρώτα χρόνια; Πώς επηρεάστηκε η διδασκαλία της τέχνης στην ΑΣΚΤ από τις κοινωνικές και πολιτικές αλλαγές του 20ού αιώνα;Ποιο ήταν το κύριο εκπαιδευτικό πρόγραμμα της σχολής κατά τον 19ο και 20ό αιώνα; Ποιες ήταν οι σημαντικότερες μεταρρυθμίσεις που πραγματοποιήθηκαν στην ΑΣΚΤ τον 20ό αιώνα; Ποια ήταν η σχέση της ΑΣΚΤ με διεθνή καλλιτεχνικά ρεύματα και οργανισμούς;Πώς διαμορφώθηκε η αρχιτεκτονική και οι υποδομές της σχολής μέσα στον χρόνο; Ποια ήταν η θέση των γυναικών στην ΑΣΚΤ και πώς εξελίχθηκε η συμμετοχή τους στην καλλιτεχνική εκπαίδευση;Ποιες ήταν οι επιδράσεις της ΑΣΚΤ στη σύγχρονη ελληνική τέχνη και τους καλλιτέχνες που φοίτησαν εκεί;Η Χριστίνα Δημακοπούλου σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και Ιστορία της Τέχνης στο πανεπιστήμιο Université de Paris I. Το 2018 υποστήριξε την διδακτορική της διατριβή στο Τμήμα Θεωρίας και Ιστορίας της Τέχνης της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Έχει διδάξει ιστορία της τέχνης στην ΑΣΚΤ και είναι μέλος ΣΕΠ στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Είναι επίσης μέλος της επιστημονικής επιτροπής της εξαμηνιαίας επιστημονικής επιθεώρησης ΚΡΙΣΗ.

Από τις ιωνικές κωμοπόλεις Μάκρη και Λιβίσι, στα παράλια της Λυκίας στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία, οι πρόσφυγες από αυτές τις περιοχές εγκαταστάθηκαν στη βορειοανατολική Αττική, ιδρύοντας τη Νέα Μάκρη, το 1924. Η Ευαγγελία Αχλάδη μιλά στην Αγιάτη για τη νεότερη και τη σύγχρονη ιστορία της Νέας Μάκρης που από προσφυγικός συνοικισμός εξελίχθηκε σε λουτρόπολη.Aπό πού προέρχονταν οι πρόσφυγες που ίδρυσαν τη Νέα Μάκρη; Ποια ήταν τα βασικά χαρακτηριστικά της οικονομίας των κοινοτήτων από τις οποίες προέρχονταν οι Μακρολιβισιανοί πρόσφυγες; Ποιοι λόγοι οδήγησαν στη ραγδαία ανάπτυξη της Μάκρης μετά το 1840;Ποιος ήταν ο ρόλος του Παλλύκιου Συλλόγου «Τελμησσός» στην ίδρυση του προσφυγικού οικισμού Ξυλοκέριζα; Ποια ήταν η πορεία του προσφυγικού οικισμού της Νέας Μάκρης από την αγροτική εγκατάσταση στη σημερινή της μορφή; Ποιες ήταν οι κύριες δυσκολίες που αντιμετώπισαν οι πρόσφυγες τα πρώτα χρόνια εγκατάστασής τους; Πώς συνέβαλαν οι πρόσφυγες στη γενικότερη ανάπτυξη της ελληνικής κοινωνίας, τόσο οικονομικά όσο και πολιτιστικά; Ποιοι σημαντικοί άνθρωποι προέρχονταν από τις κοινότητες των Μακρολιβισιανών και πώς διακρίθηκαν;Πώς αποτυπώνεται η ιστορία των Μικρασιατών προσφύγων στη σημερινή πολιτιστική και κοινωνική ζωή της Ελλάδας; Ποια η σημασία της διατήρησης της μικρασιατικής μνήμης από φορείς όπως η Εταιρεία Ιστορικών Ερευνών «Λυκία»;Η Ευαγγελία Αχλάδη είναι Υπεύθυνη της Βιβλιοθήκης και του Προγράμματος Ελληνικών του Πολιτιστικού Κέντρου της Ελλάδας στην Κωνσταντινούπολη (Σισμανόγλειο Μέγαρο-Γενικό Προξενείο της Ελλάδας στην Κων/πολη). Είναι ιδρύτρια της Εταιρείας Ιστορικών Μελετών «Λυκία», που μελετά την ιστορία της Μ. Ασίας με έμφαση στην περιοχή της Λυκίας.Επίσης, είναι ερευνήτρια-ιστορικός του μικρασιατικού ελληνισμού. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εντοπίζονται στην Οθωμανική ιστορία του 20ού αιώνα και ιδιαιτέρως στην κοινωνική και εκπαιδευτική ιστορία των ελληνορθόδοξων κοινοτήτων. Έχει επιμεληθεί σειρά εκδόσεων για τη Μάκρη και το Λιβίσι Μ. Ασίας αλλά και τους Έλληνες της Πόλης (Η Λυκία στον Τύπο του 19ου και του 20ου αιώνα (2021), Δ. Καλαφάτης Σύλλογος «Τελμησσός», Η Λογιοσύνη της Πόλης (2023), «Αριστείδης Γεωργαντζόγλου (Αριστείδη Πασά): «Προσωπικότης της άλλοτε αυτοκρατορίας»», Δελτίο Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών 22 (2023) 245-284.

Οι θηραϊκές τοιχογραφίες, που βρέθηκαν στο προϊστορικό Ακρωτήρι της Σαντορίνης, αποτελούν ανεκτίμητη πηγή πληροφοριών για τον πολιτισμό του Αιγαίου κατά τη Μινωική εποχή. Πώς και διασώθηκαν; Από τι υλικά είναι φτιαγμένες; Και τελικά, τι αποκαλύπτουν για την τοπική κοινωνία, τις συλλογικές αξίες και τη ζωή στο νησί;Ο Ανδρέας Γ. Βλαχόπουλος, καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, γεννήθηκε στην Πάτρα το 1965 και σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου ειδικεύτηκε στην Προϊστορική Αρχαιολογία. Έλαβε το διδακτορικό του το 1995 και τιμήθηκε με το Michael Ventris Memorial Award for Mycenaean Studies (1997). Υπήρξε υπότροφος σε πανεπιστήμια όπως το La Sapienza, το Princeton και το NYU, ενώ έχει εργαστεί στην Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή, στο Υπουργείο Πολιτισμού, στο Υπουργείο Αιγαίου και σε ανασκαφές στη Θήρα, τη Νάξο και την Πυλία. Από το 2011 διευθύνει την Αρχαιολογική Έρευνα Πεδίου στο Βαθύ Αστυπάλαιας και από το 2024 το πρόγραμμα στο Κόκκινο Βουνό Θήρας. Η έρευνα και οι δημοσιεύσεις του αφορούν τη Μυκηναϊκή Νάξο, το Μετανακτορικό Αιγαίο, τις Θηραϊκές τοιχογραφίες και τη Μυκηναϊκή Πυλία. Είναι τακτικός εταίρος της Αρχαιολογικής και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Ο Ανδρέας Γ. Βλαχόπουλος, καθηγητής Προϊστορικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων, γεννήθηκε στην Πάτρα το 1965 και σπούδασε Ιστορία και Αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, όπου ειδικεύτηκε στην Προϊστορική Αρχαιολογία. Έλαβε το διδακτορικό του το 1995 και τιμήθηκε με το Michael Ventris Memorial Award for Mycenaean Studies (1997). Υπήρξε υπότροφος σε πανεπιστήμια όπως το La Sapienza, το Princeton και το NYU, ενώ έχει εργαστεί στην Ελβετική Αρχαιολογική Σχολή, στο Υπουργείο Πολιτισμού και σε ανασκαφές στη Θήρα, τη Νάξο και την Πυλία. Από το 2011 διευθύνει την Αρχαιολογική Έρευνα Πεδίου στο Βαθύ Αστυπάλαιας και από το 2024 το πρόγραμμα στο Κόκκινο Βουνό Θήρας. Η έρευνα και οι δημοσιεύσεις του αφορούν τη Μυκηναϊκή Νάξο, το Μετανακτορικό Αιγαίο, τις Θηραϊκές τοιχογραφίες και τη Μυκηναϊκή Πυλία. Είναι τακτικός εταίρος της Αρχαιολογικής και της Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας και αντεπιστέλλον μέλος του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου.

Ποια ήταν η οικογένεια Χωματιανού; Ποιος ήταν ο ρόλος και η συμβολή της; Τι ήταν το «φαρμακείο» ως είδος επίπλου (κασέλα) και ποια τα χαρακτηριστικά του; Ποια ήταν η γενική κατάσταση της ιατρικής στις αρχές του 19ου αιώνα και κατά τη διάρκεια της Επανάστασης;΄Ηταν η Αθήνα μία ιδιαίτερη περίπτωση;Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά του ιατρικού επαγγέλματος κατά την Επανάσταση; Ποιες ήταν οι κατηγορίες των γιατρών της εποχής; Πώς αντιμετωπίζονταν οι τραυματίες και οι άρρωστοι, και ποια ήταν η χρήση των φαρμάκων; Τι γνωρίζουμε για τις γυναίκες ως επαγγελματίες (λ.χ. νοσοκόμες) και ως ασθενείς;

Η επιγραφή στην μαρμάρινη πλάκα αναγράφει:Τον πριν παλαιόν όντα σου ναόν μάρτυς/και μικρόν και πήλινον και σαθρόν λίαν / ανήγειρε Νικόλαος ο σος οικέτης / ο Καλόμαλος σπαθαροκανδιδάτος ος εύρε σε προστάτην παιδιόθεν μέγαν / βοηθόν και πρόμαχον πολλών κινδύνων/ όν πρέσβευε του άνω τυχειν κλήρου/ λαβόντα την άφεσιν των εσφαλμένων.Μηνί Σεπτεμβρίω ινδικτιώνος γ΄. Έτους ΣΤΦΝΗ Τι μας λέει αυτή η επιγραφή για τον βυζαντινό άνθρωπο: για τις αγωνίες του και τις πεποιθήσεις του;Ο Γιώργος Πάλλης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας της Φιλοσοφικής Σχολής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών. Η έρευνα του επικεντρώνεται στην αρχιτεκτονική γλυπτική, την επιγραφική και την τοπογραφία των μεσαιωνικών χρόνων και της οθωμανικής περιόδου, με έμφαση στην Αττική, τη Στερεά Ελλάδα και τα νησιά των Κυκλάδων. Έχει δημοσιεύσει μονογραφίες και άρθρα σε ελληνικά και ξένα επιστημονικά περιοδικά και πρακτικά συνεδρίων. Είναι γενικός γραμματέας της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας και ενεργό μέλος άλλων επιστημονικών σωματείων.

Πού και πότε βρέθηκε ο εν λόγω σκύφος; Πότε χρονολογείται; Τι μπορούμε να διαβάσουμε πάνω στο σκύφο; Είναι όλα τα ονόματα γραμμένα από τον ίδιο άνθρωπο; Γιατί αυτό το εύρημα έχει ξεχωριστή σημασία; Ποια είναι η περίσταση που αποτυπώνεται στο σκύφο;Γιατί γράφτηκαν αυτά τα ονόματα στην επιφάνεια του αγγείου; Tι σχέση μπορεί να είχαν αυτοί οι άνδρες μεταξύ τους; Ο Άγγελος Π. Ματθαίου σπούδασε Αρχαιολογία και Ιστορία στην Φιλοσοφική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Κατά την διάρκεια της φοιτήσής του, μεταξύ άλλων, διδάχθηκε Κλασική Αρχαιολογία από τον Νικόλαο Μ. Κοντολέοντα και Αρχαία Ελληνική Φιλολογία από τον Αριστόξενο Σκιαδά. Μεταξύ των ετών 1972 και 1977 υπήρξε μαθητής του Στεφάνου Ν. Κουμανούδη, ο οποίος και τον εισήγαγε στην μελέτη των αρχαίων Ελληνικών επιγραφών και της Αττικής Τοπογραφίας. Με τους δύο αυτούς τομείς ασχολείται έκτοτε.Είναι ιδρυτικό μέλος (1985) και Γραμματέας της Ελληνικής Επιγραφικής Εταιρείας. Το 1983 ίδρυσε από κοινού με τον Γιάννη Πίκουλα και τον Άρη Τσαραβόπουλο το αρχαιογνωστικὸ περιοδικό ΗΟΡΟΣ. Είναι μέλος της εκδοτικής επιτροπής και υπεύθυνος των επιγραφικών μελετών και όσων αφορούν στην Αττική Τοπογραφία.Έχει δημοσιεύσει εννέα αυτοτελή βιβλία και 180 άρθρα, και έχει επιμεληθεί την έκδοση των Πρακτικών έξι διεθνών επιγραφικών συνεδρίων.