Botanitopya

İngiliz romancı Jane Austen'in bahçelerini, bahçecilik sevgisinin edebiyatında nasıl yer bulduğunu konuşuyoruz🌿Romanlarında ve mektuplarında bitki yetiştirmenin ona verdiği mutluluğa dair birçok göndermesi var yazarın🌿 

19. yüzyılda orkide çılgınlığın yolunu açan orkidelerin kraliçesi Cattleya labiata türünü konuşuyoruz🌿Bu egzotik orkide, gönülleri fethetmek için her şeye sahipti: Güzeldi, nadirdi, gizemliydi ve aynı zamanda çok da değerliydi🌿 

Viktorya dönemi bahçıvanlarından, orkide çılgınlığının önemli bir figürü James Bateman'ın hikayesini konuşuyoruz🌿Kendisi, Meksika ve Guatemala Orkidegilleri kitabı ve "serin" serada yetiştiricilik konusunda öncülüğüyle tanınıyor🌿 

İngiliz bahçıvan ve fotoğrafçı Charles Jones'un -1895 -1910 yılları arası çekildiği sanılan meyve, sebze ve çiçek fotoğraflarını konuşuyoruz🌿Her bir konu nesnesinin uhrevi varlıklarmış gibi göründüğü fotoğraflar tesadüfen keşfedilmiş🌿 

Kelebek Çalısı'nı (Buddleia) konuşuyoruz🌿Yaz bahçelerine kelebeklerin akın etmesini sağlayan hoş kokulu bir bitki🌿İstilacı olması tehdit oluşturabiliyor ama güzelliği nedeniyle bu kötü huyu gözardı da edilebiliyor🌿 

Bektaşi üzümünün (Ribes uva-crispa) hikayesini anlatıyoruz. 🌿17. yüzyılın ortalarında yaşanan Tulipmania'yı, Viktoryenlerin orkide ve eğrelti otu merakını biliyoruz ama bunlara bektaşi üzümü çılgınlığını da eklemek gerek🌿 

Charles Darwin'in bitki hareketi üzerine yaptığı araştırmaları konuşuyoruz 🌿Onun yaşadığı dönemde bitkiler ve hayvanlar arasındaki en önemli farklardan birinin bitkilerin hareket etmemesi olduğuna inanılıyordu🌿

Kanada yerlileri İrokuaların şifalı ağacı Batı mazısını (Thuja occidentalis) konuşuyoruz🌿Ağacın şifasıyla iskorbüt hastalığından kurtulan Fransız kaşif Jacques Cartier (1491-1557) ve mürettebatının da "yaşam ağacı" (arbor vitae)🌿 

Hollandalı ressam Eelke Jelles Eelkema'nın (1788-1839) hikayesine yer veriyoruz🌿Olağanüstü bir teknikle resmettiği güller, laleler, nergisler, guguk çiçekleriyle dolu kompozisyonları Friesland'ın botanik zenginliğini de gösteriyor🌿 

23. Radyo Şenliği özel yayınında Benan Kapucu ile Botanitopya’nın bitkiler ve insan arasındaki eşsiz dünyasına dalarken; Apaçık Radyo’nun doğayla yeniden bağ kurmaya açtığı alana vurgu yapıyoruz: “Radyo, doğayı yeniden duymayı ve kendimizi hatırlamayı mümkün kılar.” 

İngiliz botanikçi ve kaşif Francis (Frank) Kingdon-Ward'ı (1885 - 1958) konuşuyoruz 🌿Kendisi; 50 yıllık kariyeri boyunca Kuzeybatı Çin, Tibet, Assam ve Myanmar'a 25 sefere çıkmış, Tibet mavi gelincik çiçeği dahil birçok bitki keşfetmişti🌿

Şili topraklarına özgü Sabun ağacı (Quillaja saponaria) ve onu Avrupa'ya getiren bitki avcılarını anlatıyoruz. 🌿Şili'nin güneyinde yaşayan Mapuche yerlilerinin gündelik yaşamındaki varlığı yüzyıllar öncesine dayanıyor bu ağacın.🌿

Hesperidlerden ilham alan kitapları konuşuyoruz🌿 17. yüzyılda Ferrari, Commelin ve Volkammer gibi botanikçiler, Hera'nın bahçesindeki altın ışıklı meyvelerin turunçgiller olduğunu düşünüp kitaplarına Hesperides adını vermişlerdi🌿 

Adı cennet kuşu çiçeğinde yaşayan Kraliçe Charlotte'un (1744-1818) bahçeciliğini konuşuyoruz 🌿Buckingham, Kew ve Frogmore bahçelerinin tasarımı ve bitki toplayıcılığındaki bilimsel bakış açısıyla botaniğe de etkisi olmuş🌿 

Romancı ve reformist Charles Dickens'ın bahçe merakını konuşuyoruz.🌿Birçok büyük zihin gibi Dickens da gerçekten bitkilerle çok ilgileniyor, "İnsan zihninde bahçecilik sevgisinden daha güçlü bir duygu muhtemelen yoktur" diyordu.🌿 

Dünyaya yayılmış Tarla sarmaşığını (Convolvulus arvensis) konuşuyoruz 🌿 Güzel, trompet biçimli çiçekleriyle antik şairlere ilham olmuş ama agresif bir istilacı olduğu için artık çiftçilerin korkulu rüyası olduğu kesin🌿

İskoç bitki avcısı Francis Masson (1741-1805)'ı konuşuyoruz🌿Cape başta olmak üzere dört kıtadan bini aşkın bitki toplayan Massoni çoğu bugün tanıdık, ıtır, funda, dişbudak, kadife çiçeği, gardenya, krizantem ve leş kaktüsü gibi bitkleri de topladı 🌿 

🌿Güzel çiçekleri, her daim yeşil, parıl parıl yapraklarıyla bahçeleri güzelleştirmenin ötesinde kimi kültürlerde zenginliğin ve lüksün, kimi kültürlerde ise yasın ya da gelip geçiciliğin de sembolü olan Kamelya bitkisinin hikayesine yer veriyoruz 🌿 

Amerika coğrafyasına özgü ağaçları konuşuyoruz: Patagonya Selvisi ( Fitzroya cupressoides ), Maymun Çıkmaz ağacı ve Douglas Göknarı (Pseudotsuga menziesii) 🌿Hepsi de görkemli, metrelerce boylanabilen, uzun yaşayan ağaçlar🌿 

Friedrich Nietzsche hep bahçelerde, parklarda ve koruluklarda düşünür; ne zaman belli bir ağacın altında dursa aklına bir düşünce "düşermiş"🌿 Onun külliyatındaki bahçe metaforlarını, doğayla ilişkisini konuşuyoruz🌿 

16. yüzyılda yaşamış İspanyol doğa bilimci Francisco Hernández'i konuşuyoruz🌿Ne diplomatik, ne gizli, ne devletle ilgili, ne de dini bir görevle çıkmıştı Amerika yolculuğuna... Hernandez'in seferi, modern dünyanın ilk büyük bilimsel keşif gezisiydi🌿 

Tüm dünyada fenomene dönüşmeden çok önce, Aztek kültürünün önemli parçası olan Dahlia'yı konuşuyoruz🌿Engebeli arazilerde bile gelişebildiği için Aztekler, bu çiçeği güç, kuvvet ve cesaretin sembolü olarak görüyordu🌿

Britanya'nın en ünlü bahçıvanı ve tasarımcısı Lancelot 'Capability' Brown (1716–83)'ı anlatıyoruz 🌿İngiltere’deki pek çok malikane arazisini tasarlayan Brown, pitoresk tarzıyla 18. yüzyıl İngiltere'sinin manzaralarını dönüştürdü🌿

İskoç kaşif, botanikçi ve paleobotanikçi Robert Brown'ı (1773-1859) konuşuyoruz🌿Mikroskopla yapılan bitki çalışmalarının öncüsü; Avustralya'da önemli keşifler yapan, hücre biyolojisiyle bitki sınıflandırmasına yön veren bir isim Robert Brown🌿 

Kuzey Amerika'nın hem ekolojisinde hem de kültüründe önemli yeri olan iki ağacı konuşuyoruz🌿İlki, yerli halkların kutsal saydığı Amerikan karaçamı; diğeri adını bir Cherokee şefinden alan, ağaç dünyasının titanı, Sekoya🌿

Konuğumuz Volkan Yalazay, Anadolu'ya yayılmış güzelim Sakız ağacını anlatırken; Florya'da, Kadıköy'de arzı endam eden İstanbul'un anıtsal Atlas sakızlarından da (Pistachia atlantica) dem vuruyor🌿 

Döneminin en iyi ressam ve gravürcülerinden Bavyeralı Barbara Regina Dietzsch (1706–1783)'i konuşuyoruz🌿Hiper gerçekçi detaylarla çizdiği eşsiz çizimleri, bilimsel doğruluğu ötesinde doğaüstü ve uhrevi görüntüye sahipler🌿 

Eski İstanbullu Ağaçlar: İstanbul'un Anıtsal Ağaçları kitabının yazarı Volkan Yalazay ile Kayın (Fagus sp.) ağacıyla ilgili doğru bildiğimiz yanlışları; kültürde nasıl bir iz bıraktığını, Beş Kardeş kayınının hikayesini konuşuyoruz🌿 

Harriet ve Helena Scott kardeşler Avustralya güve ve kelebeklerinin yaşam döngüsünü çizen ilk kişiler arasındaydı🌿Yeni Güney Galler'in botanik hazinesi dahil göz alıcı resimleri bugün bilim insanlarına ışık tutmaya devam ediyor🌿 

Bugün kökleri tarih öncesi çağlara uzanan ve gezegenimizin evrimine tanıklık eden bitkilerden bahsediyoruz ve bunların hepsi de Proteaceae ailesinden: Protea, Banksia ve Macademia🌿

Değerli mikolog Jilber Barutçiyan ile sohbetteyiz🌿Kendisiyle mikoloji bilimi ve mantar toplayıcılığının kökleri, Türkiye'nin mantar çeşitliliği ve olağanüstü bir çalışmanın ürünü, kitaplarından dem vuruyoruz.🌿

Ateş kırmızısı-turuncu çiçekleri olan Gulmohar (Delonix regia) ağacını konuşuyoruz🌿Madagaskar'da 'keşfedildikten' sonra tüm kıtaya yayılan yolculuğu Hindistan'a uzandığında buranın hem kültürünü hem de manzaralarını değiştirdi🌿

Japon botanikçi, zoolog, entomolog ve samuray olan Iwasaki Tsunemasa'yı (1786-1842) ve başyapıtı Honzo zufu'yu konuşuyoruz🌿Yaklaşık 2 bin bitkinin yaşam döngüsünü de belgeleme özeniyle Edo döneminin en değerli eserlerden biri🌿 

Antik çağlardan beri parfümlerin, tütsülerin, kutsal yağların elde edildiği, Mür (Commiphora myrrha) ve Günlük (Boswellia sacra) ağaçlarının hikayesi... Anka kuşunun yuva yaptığı ve onun gözyaşlarıyla beslendiği ağaçlardı bunlar.

 Bembeyaz çiçekleri ve kıpkırmızı meyveleriyle bahçelerimizi süsleyen Kartopu çiçeği (Viburnum opulus)'un hikayesini konuşuyoruz 🌿Ukraynalıların halk kültüründe, şarkılarında, "bağımsızlığın ve kimliğin" sembolü olarak yücelttikleri bir bitki🌿 

Uygarlığın başından beri insanlığı doyuran 'Buğday'ı (Triticum) konuşuyoruz🌿Kültürde, sanatta yaşam yolculuğu ve yeryüzünün döngüleri için güçlü bir metafor; bereketten yeniden doğuşa her şeyi temsil ediyor🌿 

Virginia ve Leonard Woolf'un evi (Monk's House) ve bahçesini konuşuyor; hala onların tasarladığı gibi - asterler, klarkiyalar, zinyalar,  hezarenlerle dolu -bahçede dolanıp yazarların zihin dünyasına doğru bir yolculuğa çıkıyoruz🌿

Zarafeti ve güzel kokusuyla bizi büyüleyen, 'Tanrının hediyesi' Yasemini (Jasminum) konuşuyoruz.🌿O sadece bir bitki değil; kültürel bir sembol, hem ruhumuza, hem tüm duyularımıza seslenen bir botanik harikası🌿

Bitki avcılarının Indiana Jones'u, İskoç George Forrest'ı konuşuyoruz🌿Kendisi, Çin'de, Tibet bölgesinde zor bir coğrafyada maceradan maceraya atılırken yüzlerce orman gülünü, çuhaları, gentiyanları ve sayısız başka çiçeği keşfetmişti🌿 

17. yüzyıldan, ilk kadın ölüdoğa ressamı Anversli Clara Peeters üzerine konuşuyoruz.🌿Hiper-gerçekçi stiliyle gündelik nesneleri sanat eserlerine dönüştüren ressamın çiçek buketleri de eklediği 'ziyafet' temalı ölüdoğaları büyük ilgi görmüştü.

Dünyanın ilk tohum bankasının kurucusu, bitki genetikçisi Nikolai Vavilov'u (1887-1943) konuşuyoruz🌿Vavilov, ömrünü gıda kıtlığına son vermeye adamış ama sonunda Stalin'in gazabına uğrayıp hapiste, açlıktan ölerek hayatını kaybetmişti🌿 

Rebecca Solnit'in Orwell'in Gülleri kitabının sayfalarında geziniyoruz🌿Biyografiden öte, yazarın bahçecilik sevgisi, edebi ilhamları ve anti-faşist ideolojisi arasındaki bağlantıları araştıran; biraz da güller hakkında bir kitap🌿

Britanyalı doğa bilimci, gezgin Alfred Russel Wallace'ı (1823-1913) konuşuyoruz🌿Doğal seçilim teorisini Darwin'den bağımsız olarak keşfeden bilim insanı, biyocoğrafyanın da babası sayılıyor🌿 

Hugo van der Goes imzalı Portinari altar Panosu'nun (1475-1478) çiçek sembolizmini konuşuyoruz🌿Işığın ustası Flaman ressam, anıtsal üslubu, olağanüstü gerçekçiliği, renk paleti ve portreciliğiyle İtalyan Rönesansı'nı da etkiledi🌿 

İngiliz bitki avcısı ve ressam Charlotte Wheeler-Cuffe'ı (1867-1967) konuşuyoruz🌿Kendisi, Burma'da (Myanmar) en ücra bölgelere gitmiş ve  'cennetin dört rüzgarına meydan okuyan kızıl bir ormangülü' dediği Rhododendron cuffeanum'u keşfetmişti🌿 

Amazonların bilge ağacı, mavi jakandayı (Jacaranda mimosifolia) konuşuyoruz🌿Bütün çiçeklerini açtığında, o neon ışıklı morumsu mavi rengiyle adeta bir peri masalından fırlamış gibi görünüyor🌿 

Kuzey Amerika'nın bereketli ağacı Pikan cevizini (Carya illinoinensis) konuşuyoruz 🌿Amerikan kültüründe yalnızca gıda ürünü olarak değil, bir miras öğesi olarak varlığını sürdürmüş ve 'köklerini iyice derinlere salmış' bir ağaç🌿 

Amsterdam Hortus Botanicus'daki egzotik bitkileri belgeleyen Moninckx Atlası'nı (1686-1709) konuşuyoruz🌿Nesiller boyunca bitki ressamlarına ilham veren illüstrasyonların çoğu baba-kız ressamlar Jan ve Maria Monnickx'e ait🌿 

Kauçuk endüstrisini kurma çabaları ve Malay yarımadası florası kitabıyla bilinen İngiliz doğa bilimci Henry N. Ridley (1855-1956) üzerine konuşuyoruz🌿Kendisi, kauçuk tutkusu nedeniyle 'Çılgın Ridley' diye de anılıyor🌿 

Yolda giderken bozkırın ortasında ya da tepelerde, kayalıklarda tek başına duran ağaçlar görürsünüz ya bazen, işte onlar genelde alıç ağaçlarıdır 🌿 Alıç ağacını (Crataegus) anlatıyoruz.