Brakująca Połowa Dziejów

W sercu Stambułu stoi Muzeum Niewinności - stworzone przez noblistę Orhana Pamuka. Muzeum opowiada nie o imperialnych tureckich dziejach, lecz o pojedynczej kobiecie Füsun - młodej mieszkance tego miasta, która w latach 70. XX wieku stała się bohaterką historii miłości, obsesji i pamięci zamkniętej w gablotach.

4 maja 1929 roku urodziła się Audrey Hepburn - przyszła ikona kina, której dzieciństwo naznaczyła wojna w okupowanej Holandii i doświadczenie niedostatku. W naszym cyklu sprawdzamy, kim była, zanim założyła perły i "małą czarną".

Anna Bilińska - polska malarka uznana m.in. w Paryżu, nagradzana w Europie, a po powrocie do Warszawy przygotowująca otwarcie szkoły malarskiej dla kobiet. To pierwsza polska malarka doceniona na arenie międzynarodowej. W naszym kraju jest wciąż znana tylko koneser(k)om sztuki. W tym odcinku naszego cyklu, razem z autorką jej nowe biografii - Małgorzatą Ziewiecką, przyglądamy się cenie tej drogi: sukcesu, emigracji i ambicji. Wyjaśniamy dlaczego ta droga skończyła się przedwcześnie...

Na wyspie Gozo stoją Ġgantija Temples - jedne z najstarszych świątyń świata. W tym odcinku naszego cyklu Anna Kowalczuk pyta, kto je zbudował i dlaczego tak wiele wskazuje na to, że ich centrum stanowiło kobiece ciało...

Monika Raspen opowiada o procesach "wiedźm z Sudetów" - dobrze udokumentowanej historii przemocy z XVII wieku. Przyglądamy się mechanizmowi oskarżeń i temu, dlaczego jego ofiarami najczęściej były kobiety uznawane za "niewygodne".

Stanisława Walasiewiczówna - jedna z najwybitniejszych polskich lekkoatletek, mistrzyni olimpijska i rekordzistka świata. W tym odcinku naszego cyklu jej droga od emigracji do sportowej kariery między Polską a Stanami Zjednoczonymi oraz okoliczności śmierci, które wywołały dyskusję o płci i zasadach w sporcie...

Anna Kowalczyk opowiada o Juanie Dantisce nieślubnej córce Jan Dantyszka - wielkiego poety, dyplomaty renesansu i późniejszego... biskupa warmińskiego. Juana Dantisca stała się ważną postacią hiszpańskiej kultury.

Anna Kowalczyk zaprasza na swoje spotkanie autorskie, które 17 marca odbędzie się w studiu im. Agnieszki Osieckiej. Opowie o pracy nad drugim tomem "Brakującej połowy dziejów", który ukazał się właśnie pod patronatem Trójki. Szkicuje też kilka postaci bohaterek swojej książki.

9 marca 1959 roku na targach zabawek w Nowym Jorku pojawiła się lalka, która zmieniła aspiracje dziewczynek na całym świecie. Nazywała się Barbie... Jej twórczynią była businesswoman o polskich korzeniach - Ruth Handler. Opowiadamy historię narodzin zabawki wszech czasów: o matce, która chciała dać dziewczynkom coś więcej niż lalkę-niemowlę i zaproponowała figurę dorosłej kobiety... z własnym życiem, pracą i ambicjami. A także o tym, dlaczego Barbie od początku była jednocześnie symbolem emancypacji i źródłem sporów o to, jak powinno wyglądać nie tylko kobiece ciało, ale też kobiece ambicje.

Zabieramy Was w podróż przez obchody Miesiąca Historii Kobiet - od amerykańskich archiwów i muzeów Smithsonian, przez brytyjskie i australijskie programy edukacyjne, po festiwale, wystawy i debaty, które przywracają kobietom należne miejsce w pamięci zbiorowej.

Emancypantki - kobiety, które jako pierwsze w nowoczesnej Polsce domagały się edukacji, pracy i pełni praw obywatelskich. Z autorka powieści "Parasolki" - Dominika Buczak, opowiada o tym, kim naprawdę były, z czym się mierzyły i dlaczego ich historia wciąż domaga się opowiedzenia na nowo.

W chwilę po walentynkach i chwilę przed urodzinami Mikołaja Kopernika wraz z Mają Wolny autorką książki "Ciała niebieskie" opowiadamy o ukochanej wielkiego astronoma Annie Schilling.

Zaglądamy do Florencji i ten odcinek poświęcamy Artemisii Gentileschi - barokowej włoskiej artystce, która osobisty dramat przekuła w sztukę pełną siły i gniewu. To historia kobiety, która mimo doznanej przemocy i upokarzającego publicznego procesu, nie zniknęła, lecz opowiedziała swoją prawdę obrazami, których bohaterki nie zamierzają być ofiarami i biorą swe losy we własne.

Odwiedzamy Bolonię i Florencję i przyglądamy się niezwykłym portretom autorstwa Lavinii Fontany - jednej z nielicznych kobiet, które już na przełomie XVI i XVII wieku utrzymywały się z pracy artystycznej. Choć nie mogła studiować sztuki, to miała własną pracownię i wielu wpływowych klientów, a po latach zapomnienia wraca na karty historii sztuki we wspaniałym stylu.

W Elblągu w Galerii EL trwa wystawa prac Maryny Tomaszewskiej "Bona Fide", która przypomina jak łatwo historię królowej Bony zamienić w legendę i plotkę. A więc wracamy do faktów... Kim była, jaką miała realną władzę i dlaczego od pięciu wieków tak chętnie robi się z niej "czarny charakter" oraz co dla odmiany uważają na jej temat mieszkańcy i mieszkanki rodzinnego Bari?

W tym tygodniu minie 125. rocznica śmierci królowej Wiktorii (22 stycznia). To władczyni, od której imienia wzięła nazwę cała epoka nazywana  "wiktoriańską” i kojarzona z surowymi obyczajami oraz potęgą imperium brytyjskiego. Opowiadamy, kim była naprawdę i dlaczego przypisywany jej model kobiecości stał się punktem odniesienia na długo po jej śmierci.

Styczeń to miesiąc, która w polskiej historii kobiet jest szczególnie ważny - to w tym miesiącu przypada rocznica pierwszych wyborów parlamentarnych z udziałem Polek w 1919 roku. 26 stycznia, 107 lat temu, kobiety w Polsce po raz pierwszy nie tylko miały prawo głosu, ale faktycznie z niego skorzystały. I dlatego tego dnia wracamy do postaci, bez której tamta chwila wyglądałaby zupełnie inaczej. Maria Dulębianka - malarka i sufrażystka - była jedną z tych kobiet, które jeszcze przed 1918 rokiem testowały granice prawa, kandydując do parlamentu i zmuszając państwo do uznania kobiet za pełnoprawne obywatelki.

W 2026 roku Senat RP ustanowił jedną z patronek roku Elżbietę Różę Czacką. Dziś więc opowieść o kobiecie, która po utracie wzroku nie wycofała się z życia, lecz zbudowała w Laskach nowoczesny ośrodek edukacji i pracy dla osób niewidomych - jeden z najtrwalszych projektów społecznych XX-wiecznej Polski.

Ponad 50 odcinków "Brakującej połowy dziejów" złożyło się na opowieść o tym, co w 2025 roku działo się w historii kobiet. Jakie biografie wracały do obiegu, jakie nazwiska odzyskiwano, jakie archiwa otwierały się na nowe czytania. Dziś podsumowanie roku, w którym kobiece doświadczenie - zbyt długo traktowane jak margines - stało się wreszcie jednym z głównych tematów.

22 grudnia, w dniu przesilenia zimowego, gdy noc jest najdłuższa, a światło zaczyna powoli wracać, spoglądamy w niebo wraz z... Elżbietą Heweliusz - astronomką z Gdańska, która w XVII wieku nie tylko u boku, ale i ręka w rękę ze słynnym mężem prowadziła obserwacje, redagowała wyniki badań, a po jego śmierci doprowadziła do wydania jednego z najważniejszych atlasów nieba epoki.

15 grudnia to rocznica elekcji Anny Jagiellonki, ale nie na króla, jak nam wielokrotnie powtarzano, a jednak na.... królową. Co nie znaczy wcale, że miała być tylko “żona króla”. Ten i inne mity na temat najbardziej niesprawiedliwie zapamiętanej polskiej władczyni prostuje dr Agnieszka Pawłowska-Kubik - historyczka, która odkrywa zupełnie nowe oblicze Anny Jagiellonki. 

Joanna Ostrowska - badaczka historii wykluczonych, która od lat przywraca głos tym, którym go systemowo odmawiano. W najnowszej książce "Ślady. Historia pewnego archiwum" odkrywa niezwykłą historię kobiet z własnej rodziny - prababci Władysławy i babci Zofii.

1 grudnia, w Światowy Dzień Walki z AIDS, w naszym cyklu tym razem prezentujemy biografię Françoise Barré-Sinoussi - francuskiej wirusolożki, współodkrywczyni wirusa HIV. Od bezpłatnego stażu w Instytucie Pasteura po Nagrodę Nobla i pracę nad strategiami walki z HIV na świecie... Opowiadamy jak wyglądała jej droga i czego dokonała, by do dziś uchodzić za jedno z kluczowych nazwisk w historii medycyny.

26 listopada w Muzeum Miasta Łodzi zostanie otwarta wystawa "Łodzianki Inicjatorki" -  pierwsza tak duża, herstoryczna opowieść o kobietach, które współtworzyły historię miasta i Polski: od lekarek i nauczycielek, przez działaczki społeczne, po artystki i projektantki. Opowiadamy kim są bohaterki Roku Łodzianek Inicjatorek i dlaczego Muzeum Miasta Łodzi świętuje swoje 50-lecie właśnie z nimi.

17 listopada przypada Międzynarodowy Dzień Studenta. Wracamy do momentu, gdy na ziemiach polskich po raz pierwszy pojawiły się kobiety z indeksami. W 1894 roku próg Uniwersytetu Jagiellońskiego przekroczyły trzy pionierki: Jadwiga Klemensiewicz, Janina Kosmowska i Stanisława Dowgiałłówna. Jak wyglądał ich start na uczelni, która przez stulecia była tylko męską przestrzenią, i jak ich obecność zmieniła akademicki krajobraz Polski na zawsze?

Maria Klementyna Sobieska była wnuczką króla Polski Jana III Sobieskiego i miała zostać... królową Anglii, Szkocji i Irlandii. Niestety, nigdy do tego nie doszło, mimo jej zaangażowania i wsparcia dla męża, pretendenta do tronu - Jakuba III Stuarta. Jej historia to dramat kobiety rozdartej między rodziną, wiarą i obowiązkiem. 

Astrid Lindgren z małej wsi w Smalandii trafiła do milionów domów na całym świecie, tworząc literackie królestwo dziecięcej wolności. Anna Kowalczyk odwiedziła miejsce, w którym dorastała ta niezwykła pisarka i w nowym odcinku „Brakującej połowy dziejów” opowie, jak życie jednej niepokornej kobiety zmieniło nasze myślenie o dzieciństwie i wychowaniu.

Wrześniowo-październikowy cykl o kobietach, które zmieniły edukację, kończymy opowieścią o Marii Grzegorzewskiej, która poświęciła się pracy na rzecz tych, których świat łatwo odsuwał na margines. Pedagożka, psycholożka i twórczyni polskiej pedagogiki specjalnej. Kształciła nauczycieli empatii i odpowiedzialności, powtarzając: "Trzeba w każdym dziecku umieć dostrzec jego słaby punkt, który trzeba leczyć, i ten mocny - dzięki któremu można wydobyć z niego nieznane, a wielkie siły."

Przypominamy sylwetkę Ellen Key - szwedzkiej filozofki i pisarki, która ponad sto lat temu ogłosiła nadejście stulecia dziecka. To ona jako pierwsza powiedziała, że szkoła ma wychowywać przez miłość, nie przez kary, a dziecko ma prawo być sobą. Jej idee zainspirowały całe pokolenia - także Astrid Lindgren i jej Pippi Pończoszankę.

Ten odcinek naszego cyklu powstał w Rzymie. W mieście, gdzie ponad sto lat temu Maria Montessori otworzyła pierwszy Dom Dzieci - małą szkołę, która... zmieniła sposób myślenia o edukacji. To opowieść o kobiecie, która uwierzyła, że szkoła może uczyć nie posłuszeństwa, ale dążenia do wolności.

Stefania Sempołowska zajmowała się edukacją, wspierała więźniów politycznych, pisała o sprawach, które inni woleli przemilczeć. W tym odcinku naszego cyklu opowiadamy o jej pracy i codzienności - o tym, jak łączyła misję nauczycielki z działalnością społeczną w trudnych czasach przełomu XIX i XX wieku.

Faustyna Morzycka - popularyzatorka wiedzy, nauczycielka analfabetów, konspiratorka i działaczka oświatowa, której dramatyczne życie i śmierć stały się inspiracją dla Stefana Żeromskiego. Opowiadamy jej historię. Jan Peszek czyta fragmenty noweli "Siłaczka", bo najsłynniejsza nauczycielka polskiej literatury - miała swój pierwowzór w realnej postaci. 

Miała wszystko: talent, upór i międzynarodowe uznanie. A jednak, kiedy wróciła do wolnej Polski, drzwi do uniwersytetu zatrzasnęły się przed nią z hukiem. Jej historia pokazuje, jak trudno było kobietom wywalczyć sobie miejsce w nauce. I jak, mimo tego, kobiety pozostawiły w niej niezatarty ślad. Opowieść o Józefie Joteyko. 

Cecylia Plater-Zyberkówna – krewna słynnej Emilii Plater, konserwatystka w poglądach, a jednocześnie nieprawdopodobnie pracowita i skuteczna organizatorka. W Warszawie stworzyła pierwszą szkołę zawodową dla dziewcząt, a w Chyliczkach pod Piasecznem - szkołę gospodarstwa kobiecego. Pisała książki, prowadziła pogadanki, zakładała stowarzyszenia. Chciała, by kobiety były przede wszystkim dobrymi matkami i obywatelkami, ale dała im także solidne wykształcenie i narzędzia do samodzielności. O tym, co jej zawdzięczamy  i jakie można mieć do niej zastrzeżenia opowiadamy w odcinku naszego cyklu.

We wrześniu i październiku w naszym cyklu opowiadamy o kobietach, które zmieniły edukację. Bohaterką odcinka będzie Narcyza Żmichowska - pisarka, nauczycielka, konspiratorka. Przywódczyni Entuzjastek, pierwszej grupy feministycznej w Polsce. 

We wrześniu i październiku w naszym cyklu przyglądamy się kobietom, które zmieniły... edukację. Nie tylko w Polsce. Zaczynamy od o Klementyny z Tańskich Hoffmanowej – autorki najsłynniejszego poradnika wychowania dziewcząt w historii, która  - z pozoru niezwykle konserwatywna - otworzyła kobietom drogę do wykształcenia znacznie wykraczającego poza naukę "cnót niewieścich" i podobania się mężowi. A w dodatku... sama żyła jak chciała, stając się pierwszą polską zawodową pisarką. 

Kto z państwa już wekuje? A kto zawekował co miał lub miała do zawekowania? Trudno w to uwierzyć, ale umiejętność robienia przetworów to nie jest coś, co od zawsze mamy w genach albo rodzinnej tradycji. Jeszcze 100-150 lat temu w polskiej kuchni nie ceniono aż tak bardzo owoców i warzyw, a już naprawdę mało kto umiał się z nimi obchodzić tak, żeby przetrwały zimę. Aż przyszła ona - bohaterka dzisiejszego odcinka - Lucyna Ćwiercakiewiczowa.

Antoni Cierplikowski wymyślił i spopularyzował krótką fryzurę a la garsonne (na chłopczycę) - symbol nowoczesnej kobiecości i emancypacji. Pochodził z Sieradza, ale podbił Paryż, gwiazdy Hollywood i koronowane głowy zjeżdżały do jego salonów, a on sam dorobił się fortuny i sławy, choć dziś jest niemal zupełnie zapomniany. Antoine de Paris - kreator, wizjoner i rewolucjonista fryzjerstw, którego nożyczki przyniosły kobietom wolność i lekkość.

Gdy na polskich szosach trwa kolarski wyścig Tour de Pologne kobiet, warto przypomnieć tę, która wystartowała w swoim własnym wyścigu… ponad sto lat temu. Karolina Kocięcka - "latająca diablica" polskiego kolarstwa. Kobieta, która w XIX wieku biła mężczyzn na torze i samotnie wyruszyła rowerem z Warszawy do Paryża. Pionierka polskiego kolarstwa, która wyprzedziła swój peleton o całe stulecie.

Olga Drahonowska-Małkowska - wychowawczyni, organizatorka, współtwórczyni polskiego skautingu. Razem z mężem stworzyła ruch, który wychował pokolenia - a gdy on zginął, to ona poniosła go dalej.

Wyobraźcie sobie świat, w którym bladość była oznaką elegancji, a słońce kojarzyło się z ciężką pracą w polu. Wszystko zmieniło się w latach 20. XX wieku, gdy Coco Chanel powróciła z wakacji na Riwierze Francuskiej z wyraźnie złocistą skórą. w tym odcinku o tym, jak jedna kobieta odwróciła wielowiekowe kanony piękna oraz jak wraz z modą ewoluowała nasza wiedza o opalaniu: od fascynacji promieniami słońca, przez olejki i kremy z filtrem, aż po dzisiejszą świadomość zdrowotną.

Przenosimy się do początku XIX wieku, kiedy to pierwsza patentowana (dosłownie, bo był to pierwszy kobiecy patent w amerykańskiej historii) wynalażczyni - Mary Dixon Kies - opracowała nowatorski sposób wyplatania słomkowych kapeluszy. Jej pomysł pomógł kobietom zarabiać, gospodarce przetrwać embargo handlowe, a amerykańskiej modzie - rozkwitnąć bez Europy. Jak to się stało, że kapelusz roboczy stał się symbolem letniego stylu i emancypacji?

Kiedy Iga Świątek wznosiła w górę wymarzony puchar Wimbledonu, wiele osób przypomniało sobie, że tylko dwukrotnie wcześniej Polki były o krok od tego sukcesu - Agnieszka Radwańska 12 lat temu i Jadwiga Jędrzejowska przed 88 laty. W tym odcinku dowiadujemy się o pierwszej z wielkich polskich tenisistek - dziewczynie z robotniczego Podgórza, która zmieniła zasady gry i utorowała drogę Radwańskiej, Świątek i tysiącom dziewczyn, ale też chłopaków z niezamożnych środowisk, którzy wcześniej o uprawianiu tego elitarnego sportu mogli tylko pomarzyć.

Tym razem ruszamy w Tatry - śladami Heleny Dłuskiej - siostrzenicy Marii Skłodowskiej-Curie, pionierki kobiecego taternictwa, społeczniczki, publicystki oraz jednej z pierwszych obrończyń przyrody w Polsce. Jej życie to gotowy scenariusz na film - nielegalna wyprawa w góry, wspinaczki bez asekuracji, dramatyczny wypadek, polityczne zaangażowanie, samotność, emigracja - i tragiczna śmierć w Chicago.

Tym razem przenosimy się na początek XX wieku, kiedy kobiety wchodziły do morza w ciężkich, wełnianych tunikach i pantalonach, a odsłonięte kolano uchodziło za zgorszenie. Wtedy na scenę - i na plażę - weszła Annette Kellerman. Pływaczka, performerka, aktorka, a przy tym projektantka i bizneswoman, która jednoczęściowym kostiumem kąpielowym wywołała rewolucję. Z dziecięcej choroby wyszła dzięki sportowi, by potem bić rekordy, występować w oceanariach i filmach, a wreszcie stać się ikoną niezależności kobiet. Jej historia to opowieść o odwadze, wytrwałości i przekraczaniu granic - także tych stawianych kobiecemu ciału. 

Przenosimy się do XIX-wiecznej Europy i Ameryk, by opowiedzieć o kobiecie, która wyprzedziła swoją epokę - a nazywała się Felicita Vestvali. Była śpiewaczką operową, aktorką, celebrytką, a także bodaj pierwszą artystką o polskich korzeniach, która zdobyła sławę na światową skalę. Występowała w La Scali, czarowała nowojorską i meksykańską publiczność, grała Hamleta i Romea, a wśród jej wielbicieli znajdował się sam Abraham Lincoln. Vestvali była fenomenem - dysponowała niezwykłym głosem, słynęła z ról en travesti, czyli męskich partii granych przez kobiety, i odważnie kwestionowała obowiązujące normy płci i kobiecości. Żyła z niemiecką aktorką Elise Lund w długoletnim związku, razem wychowywały córkę i wspólnie występowały na scenie jako Romeo i Julia. Choć drwiono z jej wyglądu i "podejrzanej" niezależności, dla wielu może być dziś ikoną odwagi, osobistej wolności i queeru. Gość: prof. Piotr Szarota, praprawnuk i autor pierwszej biografii Vestvali.

Była tłumaczką literatury francuskiej - "panią na Stawisku", kobietą głęboko zanurzoną w świecie kultury i duchowości, też osobą zmagającą się przez większość życia z chorobą psychiczną, samotnością i egzystencjalnym niepokojem. Anna Iwaszkiewicz, przez lata znana głównie jako żona Jarosława, dziś coraz częściej postrzegana jest jako niezależna postać i ważny głos XX wieku - autorka niezwykłych dzienników, listów i zapisków, w których zaskakująco nowocześnie opowiada o własnym świecie wewnętrznym. Gościni: dr Sylwia Góra, kulturoznawczyni, badaczka literatury i autorka książki "W stronę Anny. Biografia Anny Iwaszkiewicz", która dosłownie kilka dni temu miała swoją premierę.

Maria Jadwiga Strumff - jedna z pierwszych polskich masażystek, pionierka w zawodzie, który dopiero się rodził i cieszył dwuznaczną sławą? Pod koniec XIX wieku pracowała w Warszawie, a jej niezwykły pamiętnik przetrwał do dziś - zapisując nie tylko jej własną historię - zamożnej mieszczanki porzuconej przez męża z czwórką dzieci, bez środków do życia. Jest w nim też wiele bezcennych szczegółów dotyczących ówczesnej obyczajowości, ciała, kosmetyki i miejskiej codzienności kobiet. Gościni prof. Monika Rudaś-Grodzka, szefowa Archiwum Kobiet w Instytucie Badań Literackich PAN. 

Twórczość Jadwigi Stańczakowej zasługuje na szczególne miejsce w historii polskiej literatury. O jej życiu i twórczości opowie Justyna Sobolewska - krytyczka literacka, autorka książki "Jadwiga. Opowieść o Stańczakowej" a prywatnie wnuczka poetki. Rozmowa z gościnią poprzedza rozpoczęcie tegorocznej edycji Festiwalu Sztyki Kobiet PERSONA, którego tegoroczną matronką została właśnie Jadwiga Stańczakowa. 

Przybliżamy sylwetkę znakomitej pisarki - Zofii Nałkowskiej, autorki przełomowych powieści, opowiadań i dramatów, które weszły do kanonu literatury, m.in. "Granicy" czy "Medalionów". Zofia Nałkowska była nie tylko wybitną literatką, ale też osobą głęboko zaangażowaną w sprawy społeczne, polityczne i kobiece. Jej życie, pełne pasji, intelektu i wewnętrznych rozterek, zostało szczegółowo opisane na niemal 900 stronach monumentalnej biografii autorstwa prof. Hanny Kirchner - badaczki, która poświęciła ponad 60 lat swojej kariery naukowej Zofii Nałkowskiej. Prezentujemy unikalne nagrania archiwalne z zasobów Polskiego Radia, a także jedno z nielicznych zachowanych nagrań głosu samej... Zofii Nałkowskiej.