Ebedi Yokoluş - Forever Extinct

Ebedi Yokoluş / Forever Exctinct'te Virginia Patrone ve Çiğdem Fidan tehlike altındaki  Anadolu Parsı'nı konuşuyor.

Dünya üzerinde yalnızca 40 birey kalan Tara-iti'nin hikayesini anlatıyoruz. Üremeleri çevresel faktörlere sıkı sıkıya bağlı olan bu canlıların nesli küresel ısıtmadan doğrudan etkileniyor.

Bazik göllerde yaşayan küçük flamingoların nesli, göllere ulaşan sular barajlar nedeniyle tutulduğu için, yaşam alanları ağır metal ve sanayi atıklarıyla zehirlendiği için ve avlanıldıkları için tehlike altında!

Dünya insan nüfusunun yaklaşık yüzde 12'sinin havzasında yaşadığı Yangtze nehrine endemik olan Çin nehir yunusunun nesli yaşam alanındaki yoğun trafik, kirlilik ve aşırı ve etik olmayan avlanma yüzünden tükendi.

"Dostumuzun vücudu ve bacakları yer yer pembe yer yer siyah. Siyah bir kuyruğu var. Yassı kafası ve boynunun arkasındaki kalın sorgucuyla fiziki olarak öteki iguanalardan ayrılıyor. Bu dostumuz, kuyruğu hariç yaklaşık 50 cm uzunluğunda."

IUCN’e göre nesilleri hassas kategorisinde yer alan bu tosbağaların nesli yaşam alanlarının daralması ve tahribatı, esaret altına alınmaları, orman yangınları, vahşi kentleşme, kötü ve sorumsuzca yapılan tarımsal faaliyetler sebebiyle giderek azalmakta.

Ekosistemde geri dönüştürme vazifesi gören Amerikan ölügömen böceğinin neslinin, tarım ilaçlarının aşırı kullanımı yüzünden ‘kritik tehlikede’ olduğu düşünülüyor.

Bir zamanlar yaşam alanları Andlar ve Patagonya’ya kadar uzanırken şu anda yalnızca Arjantin ve Şili’de görülüyorlar.

Türkiye’de soyu tükenen bu dostumuzun bu topraklarda son olarak 1962 yılında görüldüğüne dair bir kayıt bulunuyor.

Anadolu, 50’ye yakını yalnızca bu topraklara özgü olan yaklaşık 380 kelebek türüyle Avrupa’nın en zengin kelebek faunasına sahip. Hatta bazı şehirler ya da bölgeler bir ülke kadar kelebek türünü barındırıyor, örneğin Artvin’de görülebilen kelebek sayısı, Slovenya, İsveç, Finlandiya’dan daha fazla.

Nesli tükenmiş ya da tehlike altındaki bir dostumuzun hikayesini ele almak yerine, bugüne kadar programlarımızda nelerden bahsettiğimizi gözden geçirmek, neden bu programı yaptığımıza yeniden değinmek ve yakında yitirdiğimiz türlere bir göz atıp 2019’un muhasebesini yapmak istiyoruz.

Kökenleri Madagaskar’a dayanan su tavuklarının aileleri, Madagaskar’dan ayrılıp diğer adalarda da koloni kuruyorlardı. Aldabra’da koloni kuran ak boyunlu su tavuklarının nesli, suların yükselmesi ve adanın sular altında kalması nedeniyle tükendi.

Aşırı avlanma, göç yollarındaki barajlar, yaşam alanlarının daralması, çevre kirliliği, okyanus akıntılarının değişmesi ve bazı hastalıklar Avrupa Yılanbalığı neslinin kritik tehlikede olmasının nedenleri.

Nesillerinin yabanda tükenme tehlikesiyle karşı karşıya olmasının temel nedenleri avlanmaları, yaşam alanlarının tahribatı ve kentleşme. Koalalar özellikle 20. yüzyılda kürkleri için yoğun olarak avlanmışlar.

Pembe Peri Armadillo'nun nesli, insan eliyle gerçekleşen faaliyetler yüzünden tehlikede: "Gececil olan bu hayvanlar Arjantin'e endemikler; Mendoza bölgesinin güneyinde, Rio Negro’nun kuzeyinde ve Buenos Aires’in güneyinde yaşıyorlar."

Bugün toplamda yaklaşık 1000 kadar birey oldukları tahmin edilen dağ gorillerinin sayıları, Ruanda, Uganda ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin sınırında yer alan Virunga Masifi’nde uygulanan koruma programları sayesinde, artmaya başladı.

Deniz samuru olmasa, deniz kestaneleri diğer pek çok deniz hayvanına yer ve yiyecek sağlayan yosun ormanlarını yok eder. Ayrıca, deniz samurları, dolaylı olarak, yosunlar karbon bağladığı için, yaygın bir sera gazı olan atmosferik karbondioksit seviyelerini azaltmaya da yardımcı olur.

Virginia Patrone ve Çiğdem Fidan şarkılara, masallara konu olmuş, yaklaşık 5 bin yıl önce evcilleştirildiği düşünülen ve o günden bu yana insan ile yan yana yaşamış olan, uzun kulakları, güzel gözleri ve kendine has sesiyle tanınan 'Afrika yaban eşeği'ni anlatıyor.

Aşırı ve yasadışı avlanma ile üreme koşulları tehlikeye giren bu kıymetli canlı Japonya'da bir lüks tüketim metası. Mavi yüzgeçli orkinos ayrıca Saros Körfezi'ndeki kaçak avlanma vakaları ile yakın zamanda yine haberlere konu olmuştu.

Yerel adıyla Sa-Ola olarak anılan bu canlının bilimsel adı Pseudoryx nghetinhensis. Dünya üzerindeki en ender olan büyük memelilerden biri ve ne yazık ki Güneydoğu Asya’da tükenme tehlikesi en yüksek olan türlerden biri.

Tavşancılın nesli bugün İtalya’da tehlike altında. Uzmanlara göre şu anda 44 çift bulunuyor. Tavşancıla bugün sadece Sicilya’nın kimi bölgelerinde rastlanabiliyor.

Araba çarpması ve silahla vurularak öldürülmesinin yanı sıra yaşam alanlarının insan faaliyetleri nedeniyle daralması da karşılaştığı tehditler arasında. Bugün kızıl kurtlar yaşam alanlarının %99,7sini kaybetti ki bu da diğer etçillere kıyasla çok çok yüksek bir oran. Günümüzde kızıl kurt IUCN’nin listesinde “kritik tehlikede” kategorisinde ve gezegendeki yok olma tehlikesi en yüksek canis cinsi üyesi.

Küçük akbaba, atmacagiller familyasından Neophron cinsinin tek türü ve Türkiye ve Avrupa'daki akbabaların en küçüğü. 60–70 cm boyunda olan küçük akbabanın kanat açıklığı 155-180 cm arasında. Gövdesi ve kanat örtüleri beyaz, kanat telekleri ise siyah. Kafası göz alıcı bir sarı-turuncu renkte. Ayrıca kama şeklindeki kuyruk yapıları ile de diğer kuş türlerinden kolayca ayrılıyor. Yuva olarak genelde kayalıkları tercih eden küçük akbaba, tek eşli ve çoğunlukla iki yumurta yumurtluyor.

Pirene dağ keçisi, İspanyol dağ keçisinin soyu tükenmiş iki alt türünden biri, diğeri 1892'de soyu tükenmiş olan Portekiz dağ keçisi. Andorra, Fransa ve İspanya'da bir dağ silsilesi olan Pirenelere endemik bu tür, on binlerce yıldır bu dünya üzerindeydi; bu saydığımız ülkelerde 50.000’i bulan nüfusları vardı. 1900'lerin başlarında, sayıları 100’ün altına düşmüştü ve 6 Ocak 2000’de, Celia adlı dişi dağ keçisinin, düşen bir ağacın altında kalarak ölmesiyle nesilleri tamamen tükendi.

Bugün bahsedeceğimiz canlı bitkiler aleminden nesli tehlikede bir ağaç. Bu ağaç IUCN listesine göre nesli “kritik tehlikede” olan, Akdeniz’in tehlike altındaki elli bitkisi listesinde de yer alan, 2018’de Sicilya’nın simgesi olarak kabul edilen, Sicilya köknarı, bilimsel adıyla Abiens nebrodensis.

Orman ekosisteminde, özellikle tohumların taşınması açısından önemli bir yere sahip bu kuşun popülasyonu oldukça düşük. Miğferli guguk kuşları insanlardan, gürültülü ve insan eli değmiş ormanlardan uzak durma eğilimindedirler. Çok uzun süredir bu gezegende yaşıyorlar, dolayısıyla bu şekilde evrimleşmeleri için yeterli zamanları vardı.

İngilizce Vaquita, Türkçe Körfez muturu, bilimsel adıyla Phocoena sinus olarak anılan dostumuz Meksiko Körfezi’nin kuzeyine endemik, küçük bir deniz memelisi. IUCN’in listesinde ‘kritik tehlikede’ kategorisinde ve bugün nesli tükenmek üzere olan canlılardan birisi. “Vaquita” İspanyolcada “küçük inek” anlamına geliyor. Dostumuz yunusa benziyor ama yunusa benzemesine karşın farklı bir familyadan.

En son 1952’de görülen Karayip keşiş fokunun neslinin tükendiği 2008’de açıklandı ve bu dostumuz şu ana kadarki nesli tükenen tek yüzgeçayaklı. Avrupalılara göre, bu hayvan ilk defa Colombus’un 1494’teki ikinci seferinde keşfedilmiş, kayıtlarda sekiz fokun eti için öldürüldüğü yazılmıştı.

Bugünkü dostumuz aslında kuyruklu bir kurbağa türü olan Anadolu Benekli Semenderi. Anadolu’da efsanelere konu olmuş semenderlerin ateşte yanmadığına inanılıyor. Semenderlerin yaklaşık yirmi türü bulunuyor. Bunlardan biri de Türkiye’ye endemik olan Anadolu benekli semenderi. Dostumuz IUCN’in Kırmızı Listesinde VU: Vulnerable / Hassas kategorisinde yani “vahşi yaşamda soyu tükenme tehlikesi büyük olan türler” arasında yer alıyor.

1994 ve 2018 arasında ayıların %63’ü insanlar yüzünden öldü ve ölenlerin %40’ı, inanması hala güç olsa da, kaçak avlanma nedeniyle öldürüldü. Genel olarak bu dostumuzun öldürülmesinin başlıca nedenleri şöyle: Silahla avlanma, tren ya da araba kazaları, zehirlenme ya da çeşitli hastalıklar.

Bugünkü dostumuz eski kıta Afrika’dan, “siyah gergedan”, bilimsel adıyla Diceros bicornis. IUCN’nin kırmızı listesinde “nesli tehlikede” kategorisinde yer alıyor. Siyah gergedan Kenya, Tanzanya, Kamerun, Güney Afrika, Namibya ve Zimbabve'de yaşayan "tek toynaklılar" takımından bir hayvan.

IUCN verilerine göre 1918’de (Amerikan Ornitolog Birliği’ne göre ise 1939’da) ne yazık ki nesli tükendi. Yabandaki son birey, 1904'te Okeechobee’de (Florida) öldürüldü. Son erkek birey ise 21 Şubat 1918'de tutsak olduğu Cincinnati Hayvanat Bahçesi'nde, bir kafesin içinde öldü. Dört yıl önce, son göçmen güvercin “Martha” da yine aynı kafeste ölmüştü.

Nesli tehlike altında olan bu kuşlar, 2000 yılından beri IUCN’nin kırmızı listesinde yer alıyor. Sayıları giderek azalıyor; yetişkin bireylerin sayısının 5300 ila 8700 olduğu tahmin ediliyor.

Kaplumbağalar pek çok insanın aşina olduğu, birçoğumuzun birlikte yaşadığı hayvanlar, yine de ne kadar özel oldukları fazla bilinmez: Kaplumbağa bedeni eşsiz bir şekilde evrilmiştir; bu omurgalının gövdesi kemiksi bir kabukla çevrilidir. Bazı paleontolojistlerin belirttiği gibi, kaplumbağaların soyu çoktan tükenmiş olsa, onları sadece fosillerden tanıyor olsaydık, bu canlıyı hiç şüphesiz büyük bir şaşkınlıkla karşılardık.

Bugünkü dostumuz Breviceo macrops, başka bir deyişle çöl yağmur kurbağası. Amfibik bir canlı olmasına karşın yüzemiyor. Bu kurbağanın kalın ve güçlü bacakları var; bu şekilde çukur kazıp kendini gömüyor.

Ebedi Yokoluş: 17 Haziran 2019

Hepsi son derece iyi huylu hayvanlardır, koca bir avı hunharca yakalarken bile çekiciliklerinden bir şey yitirmezler: Zarafetleri güçle birleşince, daha hayranlık uyandırıcı bir hale bile gelebilirler.

Mozaik kuyruklu sıçan dostumuz gibi endemik türlerin yok olması doğamızın alarm sistemi olarak düşünülmeli. Bugün kulaklarımızı dört açarak bu alarmları duymamız ve harekete geçmemiz gerekiyor.

Bu güzel hayvanlar yalnızca Madagaskar’da bulunuyor, adanın güneybatı kesimindeki envai çeşit orman ve kanyonda yaşıyor ve diğer lemur türlerine kıyasla çok daha çetin şartlarda bile varlıklarını sürdürebiliyorlar. Doğal yaşam alanları olan Madagaskar’daki kuru orman alanı giderek daraldığı, kaçak olarak avlandıkları ve evcil hayvan olarak satıldıkları için tehlike altındalar.

Tek eşli olan bu hayvanlar ortalama 20-25 yıl gibi oldukça uzun denebilecek bir hayat sürebiliyorlar, hatta bu güne kadar kaydedilen en yaşlı deniz papağanı 38 yaşında ölmüş. Ne yazık ki, Dünya Kuşları Raporu’na göre, 2018’de bu güzel, görkemli hatta neredeyse fantastik hayvanların nesli tükenme tehlikesi altında.

Açık Dergi içinde bu yayın dönemi başlayan Ebedi Yok Oluş/ Forever Extinct programının ilk bölümü yayınlandı. Virginia Patrone ve Çiğdem Fidan'ın hazırlayıp sundukları yayında, "insanlar yüzünden nesli tükenmiş ya da tehlike altında olan ve hiçbir şey değişmeden böyle giderse de kısa zamanda ebediyen yok olacak olan türler" hakkında konuşacağız; her hafta yokolan bir türün tarihine ve sesine kulak vereceğiz. İlk bölüm program ve konseptine ilişkin bir girizgâhın ardından, bu ilk bölümünde artık yaşamayan Kauai 'O'o kuşuna ses veriyor.