Eerste hulp bij klassiek

De Russische componist Sjostakovitsj schreef deze geniale muziek enkele jaren na de dood van Stalin onder wiens Sovjetregime hij stevig gebukt ging. Dit is zijn eerste concerto dat hij schreef voor cello en het is een storm aan energie. Het is traditioneel ook een werk dat veel gekozen wordt tijdens de finale van de Koningin Elisabethwedstrijd. Hoeveel keer zou dat deze editie van de wedstrijd zijn? (Clara gokt 4, Sander 6… maar eerlijk, het mag ook 12 maal gespeeld worden!)

Koningin Elisabeth richtte in 1937 een vioolwedstrijd op ter ere van haar vioolleraar Eugène Ysaÿe. Ondertussen bekend als dé Koningin Elisabethwedstrijd. Ysaÿe werd niet alleen op handen gedragen door de koningin, hij toerde de wereld rond als violist en kreeg de bijnaam ‘koning van de viool’. Rond zijn 65e schreef hij zelf zijn vioolsonates, opgedragen aan zes vrienden. Muziek die volgens Sander niet moet onderdoen voor die van Bach. Een groot compliment voor een grootse componist en violist!

De Italiaanse componiste Barbara Strozzi was ver vooruit op haar tijd. Ze maakte zichzelf onvergetelijk met een levensverhaal dat genoeg inspiratie geeft voor vier seizoenen van Bridgerton, maar vooral door haar prachtige muziek. Haar aria Che si può fare snijdt door elk hart dat al eens gebroken is door liefdesverdriet. Welkom in de broken hearts club van Clara en Sander!

Nadat Robert Schumann zijn grote droom van een leven als concertpianist had opgeborgen, kreeg hij in Düsseldorf een job als muziekdirecteur. Hij was er amper gesetteld en de stad gaf hem al bakken inspiratie. Vol energie schreef hij zijn Derde Symfonie, de Rheinische Symfonie. Alle hoorns nog aan toe, wat een meesterwerk! Je vraagt je af hoe hij zoiets wervelend kon schrijven in een klein appartement met 8 kinderen. Maar hij was niet af te remmen, want hij werkte deze symfonie af in 5 weken!

De Braziliaanse componist Heitor Villa Lobos had een missie, hij wou met zijn Bachianas Brasileiras zijn land muzikaal op de kaart zetten. Hij ging all the way met muziek voor een heel orkest, minstens 8 cello’s, een sopraan en piano. Je hoort de Braziliaanse natuur, carnaval, zwoele avonden en één prachtige laatste hoge zangnoot. Maar hoeveel noten op hun zang hebben Clara en Sander bij het horen van deze muziek?

Samuel Coleridge-Taylor componeerde op zijn 22e de cantate Hiawatha’s Wedding Feast, genoeg om hem in één klap wereldberoemd te maken. Al hield hij er ook een financiële kater aan over. Dat zou je niet zeggen want met deze muziek arriveer je op een bont trouwfeest. Alle toeters en bellen, lange speeches en wegpinkende traantjes incluis. Clara en Sander moeten het natuurlijk ook over de hoofdzaken in het leven hebben: de perfecte roze trouwjurk en hoe je ochtendadem naar bloemen laten ruiken.

Alles wat componiste Caroline Shaw aanraakt, lijkt in goud te veranderen. Grote sterren schuiven aan om met haar samen te werken en in haar kast prijken vijf Grammy’s en een Pulitzer Prize. Hoog tijd dus voor een aflevering over Caroline Shaw en haar prachtig werk And the Swallow. Want hoe ga je als componist om met wat er in de wereld gebeurt? En hoe hang je het best in een hangmat? (Hangen met Caroline Shaw = goals!)

Clara en Sander op een hommeldrafje, want deze muziek van de Rus Rimsky-Korsakov duurt maar anderhalve minuut. Hij componeerde dit sprookje over een prins die als hommel naar zijn vader vliegt. En je zou denken dat die hommel echt rond je oren zoemt wanneer je deze muziek hoort. Bonus: Sander zijn ultieme tip om muggen te verjagen!

Filmische muziek met een snuifje Italië, dit harpconcerto van Nino Rota doet dromen van de zomer! En dat je aan een film moet denken wanneer je deze muziek hoort is geen toeval, want Nino Rota was jarenlang de vaste componist van Federico Fellini, een legende uit de Italiaanse filmwereld. Voor liefhebbers van Aperol Spritz, The Godfather of de betere zonsondergang boven de Adriatische kust.

De vogeltjesdans van een Finse componist, dat is de Cantus Arcticus van Einojuhani Rautavaara. In de hoofdrol geen geschoolde zangers deze keer, maar echte vogels. Van de kraanvogel tot de zwaan, en zelfs het noordpoolleeuwerikje: allemaal kwaken ze lustig mee. Muziek voor ornithologen (dank je wel, synoniemen.net!) en andere dierenliefhebbers.

De aria onder de aria's, in deze aflevering luisteren Clara en Sander naar Casta Diva uit de opera Norma. Vincenzo Bellini schreef deze opera voor een zangeres met de iconische naam Giuditta Pasta, maar echt legendarisch werd het door Maria Callas. De rol leek haar op het lijf geschreven. En over pasta gesproken: wat hebben deze aria en een 'pasta norma' gemeen? Je ontdekt het nu!

Clara en Sander zijn terug! Ze beginnen met een klassieker onder de klassiekers: Also Sprach Zarathustra, het meesterwerk van Richard Strauss (geen familie van Johann Weense Wals Strauss). Richard haalde de mosterd bij een filosofisch traktaat van Friedrich Nietzsche. Zware kost? Think again! Zarathustra is legendarisch geworden door de films 2001: A Space Odyssey en Barbie.

Kerstbomen, cadeautjes, poffertjes op de kerstmarkt en feeststress… Clara en Sander zijn helemaal in kerstsfeer. En daar hoort een echte Christmas classic bij – sorry Mariah Carey – Stille Nacht van Franz Gruber. De Oostenrijkse componist kribbelde deze muziek nog net voor kerstavond bij elkaar. Hoe komt het dat dit dan toch zijn bekendste hit werd? En wie ging met zijn muziek lopen?

Carmina Burana: you hate it or love it. In welk kamp zitten Clara en Sander? Het geluk grijpen was het pleidooi van de Duitse componist Carl Orff met deze bombastische muziek. Maar hoe komt het dat we enkel het begin van dit muziekwerk kennen en wat hebben Mariah Carey en een gebraden zwaan met Carmina Burana te maken? Disclaimer: Sander zingt ultrahoog in deze aflevering – sorry voor de tinnitus, Clara!

Clara en Sander kiezen een werk dat helemaal op 1 vel papier past: In C van de Amerikaanse Terry Riley. Een man die timmerde aan zijn weg als componist, want hij werkte eerst op de luchthaven en als chauffeur. Clara vindt het lijken op een plaat die blijft hangen, terwijl Sander helemaal zot is van deze minimal music waar muzikanten zelf de patronen mogen kiezen. Een aflevering die spacey voelt, vol woordmopjes en fails van klassieke muzikanten op YouTube.

Eindelijk kunnen onze bloemetjes Clara en Sander samen zingen, gelukkig want Sander kon nog geen enkele keer zingen dit seizoen (echt nooit, hè... niet gelogen). Maar gaat dit duet gewoon over rozen en tulpen of zit er een donkerder verhaal achter? En hoe komt het dat dit duet simpel lijkt om te zingen, maar eigenlijk aartsmoeilijk is? Een boeket aan vragen, waar Clara en Sander vrolijk induiken… tot Clara een schokkende bekentenis doet.

Hold your tears want dit Adagio for Strings van Samuel Barber is het droevigste werk ooit geschreven. Houden Clara en Sander het droog? Gelukkig biedt het liefdesleven van Barber afleiding (al loopt dit - spoiler -ook niet al te gelukkig af). Waarom snijdt deze muziek zo diep en hoe ongelukkig was Barber nu echt?

Een jaar voor haar dood schreef de Franse componiste Lili Boulanger haar D’un matin de printemps. Ze was 23 en hoe vrolijk en licht deze muziek klinkt, deze muziek was toen eigenlijk al een afscheid van het leven. Gelukkig noteerde haar zus Nadia de muziek die Lili vanuit haar ziektebed dicteerde. Hebben Clara en Sander een even goede band met hun siblings? Wat zou Lili Boulanger nog allemaal gedaan hebben als ze langer had geleefd? En wat heeft deze muziek met schrijnwerkers en bijen te maken?

Hoezo schreef György Ligeti deze muziek niet voor instrumenten, maar wel voor 100 metronomen? Verloor hij helemaal zijn verstand of kan een metronoom als muziek klinken? Een XL-aflevering vanop Iedereen Klassiek, waar Clara al koude rillingen krijgt zodra die metronoom aangaat en Sander smult van de partituur. Intens of prachtig, een publiek van meer dan 100 man is wel ideaal voor een live uitvoering.

Mahler beschreef zijn symfonie zelf als 'de wereld samengevat in één symfonie'. En hij heeft niet overdreven, deze symfonie in 5 delen is een emotionele rollercoaster. Een XL-aflevering vanop Iedereen Klassiek, vol waanzinnige muziek en over hoe Mahler dan wel een geweldige componist was, maar als echtgenoot tegelijk super romantisch en toxisch was. Clara spoilt tussendoor filmplots en Sander wil op huwelijksreis naar VRT.

Eindelijk duiken Clara en Sander nog eens in de muziek van een componist van bij ons. De West-Vlaming Peter Benoit trok naar Parijs om daar aan zijn operacarrière te timmeren, maar keerde terug met zijn prachtige Derde Fantasie voor piano waar alle Parijzenaars oh la la bij uitschreeuwden. Daar bleef het niet bij, de componist leerde zijn volk zingen in het Nederlands toen Frans de voertaal was. Verder zoeken we nog steeds naar de link tussen puree en Peter Benoit.

Second time is a charm en dat geldt zeker voor het Vioolconcerto van Sibelius. Na een eerste versie af te haspelen om geld in het laatje te krijgen, zette de Finse componist zich opnieuw aan de partituur en die keer werd het een groot succes. Wat heeft deze muziek met een polonaise voor ijsberen te maken? En de hamvraag: zal Clara hoofdpijn krijgen van deze vioolmuziek?

Clara en Sander zijn terug, met een echte meezinger: de monsterhit Nessun Dorma van Giacomo Puccini. En meezingen dat moet je Sander geen twee keren zeggen. Clara kan wel een ijskoud shotje gebruiken bij al dat gekweel. Eerste hulp bij klassiek, over hoe Puccini de Harry Styles van zijn tijd was, zijn grote begrafenis in Brussel en hoe niemand zal slapen in de opera Turandot – en nee, niet omdat het een steamy, wilde nacht is.

Voor de laatste aflevering halen Clara en Sander nog één keer alles uit de kast met Richard Wagner en zijn indrukwekkende Walkürenritt. Laat het duidelijk zijn, de Duitse componist leefde volgens het motto ‘more is more’. In zijn muziek, maar ook zijn eigen leven was er één van excessen en grootste uitgaven. Verder razen deze aflevering vooral de stoere Walküren lustig in het rond op hun briesende paarden. In galop met deze filmische muziek! PS We komen terug! xoxo Clara en Sander

Ethel Smyth: componiste, activiste en queer feministe. En dan ook nog eens Dame, want ze werd als eerste muzikante ooit geridderd in Engeland. Clara en Sander geraken niet uitgepraat over deze vrouw die nooit ‘zomaar’ iets deed. Ze componeerde heel wat meesterwerken bij elkaar, met als één van de hoogtepunten haar serenade. Haar eerste grote orkestwerk. Een aflevering vol power én het verhaal achter haar bijnaam ‘de componiste met haar tandenborstel’.

Giuseppe Verdi – La donna è mobile uit Rigoletto 1851, Verdi schreef op 40 dagen tijd een nieuwe opera: Rigoletto met de beroemde aria La donna è mobile. De Italiaanse componist wist meteen dat hij een dikke hit had geschreven. Clara en Sander zingen deze oorwurm luid mee, tot ze de tekst eindelijk eens opzoeken. Want blijkbaar zingt het personage nogal wat vrouwonvriendelijke vuilbekkerij bij elkaar. En dan is er nog dit grote vraagstuk: wat is de link tussen Verdi en tomate-crevettes?

1772, Joseph Haydn schrijft tijdens een lange zomer zijn 45e symfonie, de Afscheidssymfonie. Muziek waar een plan achter zat, Haydn wou de muzikanten van zijn orkest zo eindelijk naar huis laten gaan. Dus schreef hij muziek als een echte vakbondsman! Clara en Sander zoeken uit hoe dat masterplan nu precies in elkaar zat. En ook wat het verhaal is achter de twee schedels in het graf van Hadyn en waarom zijn bijnaam papa Haydn is - sexy daddy of niet?!

1976. De Amerikaanse componist Steve Reich zet een nieuwe stap in zijn carrière met Music for 18 Musicians en breekt ermee helemaal door bij het grote publiek. Een heerlijke trip en monument van de minimal music! Al twijfelt Clara toch nog of dit ook muziek is voor tijdens haar barbecue en ze heeft zeker niet genoeg stoelen voor Sander zijn 18 vrienden. Geen probleem voor Sander, hij vindt wel een andere manier om Clara helemaal te overtuigen van de kunst van deze muziek.

1855. De Hongaarse componist Frans Liszt verbluft iedereen met zijn eerste pianoconcerto. Als een echte rockster vult hij bomvolle concertzalen met superfans op de eerste rij, die allemaal vechten om een plukje haar van hem. Hoe komt het dan dat het werk nu zo weinig gekozen wordt tijdens de Koningin Elisabethwedstrijd? Clara en Sander voelen de Lisztomania en checken hoeveel noten ze per seconde kunnen spelen.

1911, de Spaanse componist Enrique Granados schrijft misschien wel zijn bekendste hit: zijn Goyescas. 6 delen, geïnspireerd door zijn held, de Spaanse kunstenaar De Goya. Sander en Clara vertoeven helemaal in Spaanse sferen. Het worden dus een dikke 20 minuten vol Spaans met serieus wat haar op, misschien net zoveel haar als de snor van Granados zelf. Maar ook eindelijk het antwoord op wat die pedalen aan een piano nu eigenlijk doen, en het tragische verhaal van hoe Granados aan zijn einde kwam.

1689, de Engelse componist Henry Purcell is nog geen dertig wanneer hij misschien wel de ontroerendste aria ooit schrijft: When I am laid in earth. Een klaaglied gezongen door de mythologische koningin Dido die achtergelaten wordt door de knappe held Aeneas. Ook al was Purcell componist in Westminster Abbey, toch schreef hij deze tearjerker voor een amateurkoor op een kostschool. Clara kan haar tranen niet bedwingen bij deze muziek, maar waarom begint Sander te roepen als het emotioneel wordt?

1943, de Hongaarse componist Béla Bartók vindt nieuwe levenskracht wanneer hij de opdracht krijgt om een werk voor het Boston Symphony Orchestra te componeren. Het resultaat is een enorme tour de force, zijn Concerto voor orkest. Muziek waar heel het orkest een belangrijke rol speelt. Maar wat heeft dit met wedstrijdpaarden te maken? Clara moet een beurs aanvragen om volksmuziek op te nemen en Sander strooit deze aflevering kwistig in het rond met levenslessen.

1897, Paul Dukas tovert L'Apprenti sorcier uit zijn componeerhoed. Een symfonisch gedicht over een tovenaarsleerling die zijn spreuk niet meer kan terugroepen. Clara denkt meteen aan de Fantasia films van Disney, waar Mickey Mouse de tovenaarsleerling speelt. Sander die herkent zich dan weer zelf in de tovenaarsleerling, want hij kuist ook met véél te veel water. Een ondergelopen aflevering vol zelfverzonnen spreuken en aanstekelijke muzikale thema’s.

1925. Pianiste en componiste Amy Beach schrijft het prachtige kleine pianowerkje By The Still Waters. Minder groots dan haar Eerste Symfonie waar ze bekend mee werd, maar Clara en Sander worden er helemaal stil van. Het leven van Beach was daarentegen minder rustig, van haar relatie met een rijke topdokter uit Boston, tot een lege erfenis… spannend genoeg om heel wat roddelboekskes mee te vullen. En doet Beach haar muziek jou ook zo denken aan die van Satie? Hoe zou dat komen?

1680, Johann Pachelbel componeert de ultieme one-hit wonder van de klassieke muziek: zijn Canon en gigue voor drie violen en basso continuo. Maar wat is die basso continuo nu eigenlijk? Hoe heeft prinses Diana ervoor gezorgd dat deze muziek dé hit tijdens huwelijksceremonies werd? En herkennen Clara en Sander nu echt de Canon en gigue in de muziek van Maroon 5?

1957, Leonard Bernstein componeert de ultieme musical: West Side Story. Een hartverscheurend liefdesverhaal over Tony en Maria, gevangen tussen twee rivaliserende bendes in NY. Tijdens deze XL live-opname duiken Clara en Sander in de musical, samen met relatietherapeut en grote fan Rika Ponnet. Welk liefdesadvies zou zij Tony en Maria geven? En waarom is de hit Maria zo moeilijk om te zingen? Over niet geleefde liefdes, de swingende ritmes in West Side Story en het vurige karakter van Bernstein.

1573, de Engelse componist Thomas Tallis schrijft Spem in Alium, een koorwerk voor 40 stemmen. Niet toevallig 40 want hij schreef het voor de 40e verjaardag van Queen Elisabeth I. Clara en Sander stressen over wie wanneer dan precies moet invallen tijdens deze indrukwekkende muziek. En wat heeft dit muziekwerk met knoflook te maken? Er wordt alleszins al gefantaseerd over scampi’s in knoflooksausje door deze twee foodies.

1829, Felix Mendelssohn vaart naar de Hebriden, een eilandengroep voor de Schotse Westkust. Hij is zo onder de indruk van dit natuurwonder dat hij meteen zijn zus een bericht stuurt met de eerste maten van wat zijn Hebriden Ouverture zou worden. Muziek die golft, klotst én naar gezouten kabeljauw smaakt. De zeeziekte nam Mendelssohn er maar bij en ook Sander voelt al een golf misselijkheid opkomen bij deze muziek. Clara daarentegen plant haar volgende vakantie al, richting de Hebriden.

1977, de Poolse componist Henryk Górecki schrijft zijn derde symfonie, oftewel de Klaagsymfonie. Hij baseert zich op drie klaagliederen, over moeders die hun kind missen en omgekeerd. Een herkenbaar verdriet voor Górecki want hij verloor zijn moeder zelf al vroeg. Zijn muziek is breekbaar, minimalistisch en snijdt recht door je hart. Vooral het tweede deel van de symfonie werd een megahit na het vallen van het IJzeren Gordijn. Zo’n succes dat Górecki niet wist wat hij aan moest met al het geld.

1874, Offenbach componeert zijn eerste operette Orphée aux Enfers. Eentje waar hij meteen mee tegen de schenen van het publiek schopt. Maar slechte reclame is gelukkig ook reclame: iedereen in Parijs wil de operette gezien hebben. Ook Clara en Sander werpen de beentjes in de lucht. Een verhaal van dronken goden en Orpheus die het liefst zijn vrouw Eurydice helemaal niet wil redden. Maar ook: hoe dans je die Can Can nu? Sander heeft nog steeds spierpijn en Clara doet auditie als Crazy Girl.

1873. De Russische componist Modest Moessorgski krijgt het droevige nieuws te horen dat zijn goede vriend en kunstenaar Viktor Harmann plots is overleden. Een grote postuum overzichtstentoonstelling met schilderijen brengt Moessorgski op ideeën voor een nieuw pianowerk: de Schilderijententoonstelling. Een aflevering vol kabouters en kuikens maar ook een prachtig eerbetoon van Moessorgski aan zijn bestie.

Dit moet de stilste aflevering van Eerste hulp bij klassiek ooit zijn. De Amerikaanse componist John Cage schrijft in de jaren 50 van de vorige eeuw zijn compositie 4’33’’, vier minuten 33 seconden – nu ja – stilte. De een vindt het geniaal, de andere een grap. Sander is enthousiast, maar hoe spannend kan 4’33’’ stilte echt zijn? En wat is dat met John Cage en zijn paddenstoelen, zitten die hier voor iets tussen? Moeilijke woorden: prepared piano, aleatorische muziek.

1927. De Franse componiste Germaine Tailleferre laat Parijs achter zich en verhuist naar New York. Voor haar kersverse Amerikaanse echtgenoot schrijft ze een concertino voor harp en orkest. Opvallend want hun huwelijk klinkt helemaal niet als muziek in de oren. Maar ondanks haar zware leven klinkt dit concertino licht en vrolijk en wordt zo een groot succes in de roaring twenties. Germaine Tailleferre, een vrouw van contrasten! Moeilijke woorden: Les Six, concertino. Uitvoering: Nicanor Zabaleta

1816, de Italiaanse componist Giaochino Rossini schrijft zijn komische opera Il barbiere di Siviglia, over een barbier uit Sevilla. Die barbier moet de graaf Almaviva helpen bij zijn aanzoek aan een knappe vrouw. En Figaro bewees ook Rossini een dienst, want de opera werd een instant hit. De beroemde aria, Largo al factotum, is een huzarenstukje voor elke bariton en behoort nog steeds tot de bekendste aria’s aller tijden. Moeilijke woorden: opera buffa, cavatina. Uitvoering: Sherill Milnes.

1914. Bij het uitbreken van WO I begint de Engelse componist Ralph Vaughan Williams aan The Lark Ascending, een vioolwerk over een opstijgende leeuwerik. Tijdens een strandwandeling schrijft Vaughan Williams de eerste noten op, waardoor hij verkeerdelijk gearresteerd wordt op verdenking van oorlogsspionage. Het keert uiteindelijk helemaal voor deze vogelmuziek, want het groeit uit tot het symbool van troost in woelige tijden. Moeilijke woorden: senza misura, pastorale. Uitvoering: Hilary Hahn.

1638. De Italiaanse componist en koorzanger Gregorio Allegri schrijft voor de Sixtijnse kapel een uniek werk, zijn Miserere. Ontroerende muziek die alleen mocht gezongen worden binnen de muren van het Vaticaan. Maar dat was buiten Mozart gerekend, die het na één beluistering helemaal uit het hoofd neerschreef. Het Miserere werd wereldberoemd door de hoge do. Alleen jammer dat dit een schrijffout blijkt te zijn. Moeilijke woorden: Miserere. Uitvoering: Choir of King's College Cambridge.

1834. De getalenteerde Fanny Mendelssohn leeft lang in de schaduw van haar broer Felix. Tot ze trouwt met de schilder Wilhelm Hensel, die haar enorm aanmoedigt om te blijven componeren. Een reis naar Rome verandert alles en motiveert Fanny om haar eigen muziek te componeren en uit te geven. Zo schrijft ze op haar 29 een eigenzinnig strijkkwartet, los van alle regels. Moeilijke woorden: fantasie. Uitvoering: Quatuor Ebène.

1982. De Amerikaanse componist Philip Glass krijgt een platencontract en komt naar buiten met Glassworks. Een album als een kamersymfonie in zakformaat. Met de combinatie van akoestische en elektronische instrumenten, korte tracks en repetitieve patronen speelt Glass in op de smaak van een breed publiek. Niet voor niets werd van deze klassieker ook een speciale versie gemixt om je walkman te kunnen beluisteren. Moeilijke woorden: minimal music, polyritmiek. Uitvoering: Philip Glass Ensemble.

1875. De Franse componist Camille Saint-Saëns schrijft de perfecte Halloweenmuziek met zijn Danse Macabre. Een orkestwerk waarin alle doden uit hun graf komen en samen walsen op het kerkhof, met de xylofoon die bibbert als dansende skeletten. Ook de viool maakt een duivelse entree! Clara en Sander vertellen er alles over in deze live-aflevering met publiek vanop het festival Iedereen Klassiek in Brugge. Moeilijke woorden: duivelsinterval, tremolo. Uitvoering: Renaud Capuçon (viool).

1935. De Russische componist Sergej Prokofjev keert na een carrière in Amerika en Parijs terug naar de Sovjet Unie. Hij componeert er het ballet Romeo en Julia. Net zoals het verhaal was ook de productie tragisch. De muziek werd ondansbaar verklaard en Prokofjev stond erop de Shakespeare-klassieker een happy end te geven. Uiteindelijk kon het ballet toch in première gaan en werd het een immens succes. Moeilijke woorden: Romeo en Julia, leidmotief. Uitvoering: Brussels Philharmonic.