Illustere levens

Julius Spier, leerling van Carl Gustav Jung, gebruikte de kunst van het handlezen om het karakter van zijn patiënten te duiden. In 1938 vluchtte de Joodse fabrikantenzoon naar Nederland, waar hij zijn praktijk als ‘psychochiroloog’ voortzette. In Amsterdam verzamelde zich een club vertrouwelingen om hem heen, de ‘Spierclub’ , die gepassioneerd zijn handlijnkunde bestudeerden. Etty Hillesum was een van hen, zij viel als een blok voor Spier. “Z’n zware buik was een heerlijk oord voor mijn slaperig hoofd. En de zware, expressieve kop, zo levenswarm en agressief en goedmoedig en wellustig, alles tegelijk. En over dat alles heen ligt altijd weer, als een overkapping, die olympische rust,” schreef ze in haar dagboek dat zij op zijn aanraden ging bijhouden. Petra Teunissen ging met Alexandra Nagel in gesprek.

Beeldend kunstenaar, schrijver, illustrator, kunstcriticus en dichter Dirkje Kuik werd op 7 oktober 1929 geboren in Utrecht als William Diederich Kuik. Ze leidde als één van de eerste transvrouwen in Nederland een activistisch en kleurrijk leven. Haar aanwezigheid in de Utrechtse kunstscene was prominent, onder andere als oprichter van het kunstenaarscollectief De Luis. Haar inzet voor de Lhbtq+-gemeenschap was groot. Zo klaagde ze de Nederlandse staat aan toen het onmogelijk bleek haar geslachtsverandering in haar paspoort vast te leggen. In 1985 won zij dat proces. In haar proza, zoals Huishoudboekje met rozijnen, getuigde zij vrijmoedig over haar transitie tot vrouw. Verval en teloorgang zijn belangrijke thema’s in haar grafische werk. Vivian de Gier, die eerder leven en werk van jeugdboekenschrijver Thea Beckman documenteerde, schrijft haar biografie. Wat zijn de drijfveren van De Gier? Hoe pakt ze haar onderzoek aan? Waar legt ze de accenten? Eric Palmen vroeg het haar.

Op zijn bannelingeneiland Sint-Helena verzuchtte Napoleon: ‘Ik moet achteraf wel toegeven dat het een superieure vrouw is met groot talent en veel esprit.’ Hij had het over Germaine de Staël, zijn grootste criticaster, die hij in 1803 uit Frankrijk had verbannen. Haar chateau Coppet aan het meer van Génève groeide uit tot een ontmoetingsoord van Europese denkers en kunstenaars, die de idealen van de Franse Revolutie – vrijheid, gelijkheid en broederschap – bleven koesteren en doordenken. Bovenal was Germaine de Staël een begenadigd schrijver en essayist, een belangrijke grondlegger van de Romantiek in Europa, maar bovenal een vrije geest, die zich niet ringeloren door de kleine generaal. Margot Dijkgraaf schreef een sprankelende biografie van deze schrijver, balling en feminist avant la lettre. Eric Palmen ging met haar in gesprek.

Matthijs van Heijningen is als producent van onschatbare waarde geweest voor de filmindustrie in Nederland. Hij wist talentvolle regisseurs aan zich te binden als Ate de Jong (Een vlucht regenwulpen), Nouchka van Brakel (Van de koele meren des doods) en Guido Pieters (Ciske de Rat). Opgegroeid in een streng gereformeerd gezin was de wereld van de verbeelding een uitlaatklep, eerst in het Amsterdamse theaterleven, daarna in de film. Harry Hosman, die eerder een boek schreef over Frans Weisz, werkt aan een biografie van Matthijs van Heijningen. Eric Palmen is de gespreksleider van dienst.

Jan Blokker meende na zijn dood herinnerd te worden als het ‘mannetje van de krant’. Niet als scenarioschrijver of VPRO-bons, laat staat als hotemetoot van het Filmfonds die Paul Verhoeven – aldus de regisseur – ‘naar Amerika had verdreven’. Blokker ambieerde aanvankelijk een literair schrijverschap, hij won zelfs de prestigieuze Reina Prinsen Geerligsprijs, maar zijn eerste aanstelling bij Het Parool in 1951 was een openbaring. ‘Hier hoor ik thuis, hier wil ik zijn.’ Met zijn columns wist hij een groot publiek aan de Volkskrant te binden. Zijn oudste zoon Jan Blokker jr. schreef met Mannetje van de krant een persoonlijke biografie van Jan Blokker. Aleid Truijens, voormalig columnist van de Volkskrant en biograaf van F.B. Hotz en Hella Haasse, gaat met hem in gesprek.

Marie, gravin van Bylandt – stichtster en naamgeefster van de Van Bylandtstichting – leidde een boeiend en geëmancipeerd leven. Ze beheerde het landgoed Oostduin en het vermogen dat ze op haar 28ste van haar ouders erfde als geen ander, en groeide daarmee uit tot een van de rijkste vrouwen van Nederland. In 1918 leerde ze Elisabeth des Tombe kennen, met wie ze haar activisme binnen de dierenbescherming deelde en die bij haar introk op Oostduin. De relatie tussen de twee vrouwen is in nevelen gehuld. Marie was, getuige haar zakagenda, zeer onder de indruk van haar nieuwe vriendin, op het verliefde af. In ieder geval onttrok ze zich met verve aan de huwelijkse stoelendans die binnen adellijke kringen placht plaats te vinden. Ze bleef haar hele leven vrijgezel. Alies Pegtel schreef een biografie van deze eigenzinnige dame en biedt daarmee een bijzondere inkijk in het reilen en zeilen van de Nederlandse adel in de twintigste eeuw en de unieke positie van vrouwen daarin. Petra Teunissen gaat met haar in gesprek.

Lizzy van Dorp (1872-1945) en Esther Welmoet Dyserinck (1876-1956) zijn niet de meest bekende namen in de vrouwenbeweging van de eerste feministische golf in Nederland. Veelal denken we dan aan Wilhelmina Drucker of Aletta Jacobs. Toch speelden beide vrouwen een prominente rol in de emancipatiestrijd. “De vrouw wordt geëxploiteerd – aan de vrouw de taak zich daar krachtig tegen te verzetten,” was het parool van Dyserinck. In 1907 richtten Van Dorp en Dyserinck de Nederlandsche Bond voor Vrouwenkiesrecht op. Dit na een intern conflict met de reeds bestaande Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, die werd geleid door Aletta Jacobs. Agnes van Steen werkt aan een dubbelbiografie van deze fascinerende vrouwen, die uiteindelijk tegenover elkaar kwamen te staan in hun strijd voor de gelijkberechtiging van man en vrouw.

Als dochter van een van de meest toonaangevende kunstenaars van het fin de siècle was Charley Toorop wellicht voorbestemd om uit te groeien tot de belangrijkste schilderes van de twintigste eeuw in Nederland. Wessel Krul maakt in zijn vuistdikke biografie van Charley Toorop duidelijk dat haar levensloop allerminst vanzelfsprekend was. Toorop was eigenzinnig, recalcitrant en karaktervol. Van de katholieke levensovertuiging van haar ouders moest ze niets weten, laat staan van hun afkeer voor haar partnerkeuze (Henk Fernhout). Charley ging haar eigen weg. Dat resulteerde in een rijk oeuvre van (zelf-)portretten, stillevens, sociaal realisme, stadsgezichten en landschappen. Wie was deze vrouw die beweerde dat schoonheid niets anders is dan ‘de waarheid van de ziel’? Eric Palmen is de gespreksleider van dienst.

Rémon van Gemeren, biograaf van onder anderen Louis Couperus, werkt aan een biografie van Herman Hendrik ter Balkt (1938-2015). Op de boerderij van zijn grootouders kreeg Ter Balkt de liefde voor de natuur en het boerenbestaan met de paplepel ingegoten. Maar het is allesbehalve een lieflijke wereld die hij ons in zijn gedichten voorschotelt. ‘Er is zoiets droefs in de wijze / ogen van varkens / dat zij wel profeten lijken voor /de slachttijd.’ Zijn afkeer van de gevestigde poëzie resulteerde in ontboezemingen als: ‘Ik loop liever door brandnetels / dan dat ik poëzie lees, / laat staan schrijf.’ Niettemin werd hij als dichter gelauwerd, onder andere met de P.C. Hooftprijs in 2003. Petra Teunissen gaat met Rémon van Gemeren in gesprek.

Barbara van Houten, oudste dochter van de liberale politicus Samuel van Houten, kreeg haar liefde voor de schone kunsten met de paplepel ingegoten. Ze groeide op bij de Mesdags aan de Laan van Meerdervoort en ging naar de Haagse Academie voor Beeldende Kunst toen ze vijftien was. Jaargenoten waren onder anderen Jozef en Isaac Israëls en George Hendrik Breitner. Hun verzet tegen de classicistische vormleer resulteerde in het Hollandse impressionisme, waarin het dagelijkse leven in al zijn kleurenpracht bezongen werd. In Barbara van Houten en de Mesdags. Het mooie is het leven dat langs je stroomt schets Margreet den Buurman de fascinerende levensgeschiedenis van deze opmerkelijke vrouw. Eric Palmen gaat met haar in gesprek.

Diederik Smit voltooit met het tweede deel van de biografie van Wm Kok, Een leven op eigen kracht, een project dat Marnix Krop (1948-2022) in 2017 begonnen is. Het betreft de periode van de genocide in Sebrenica, de perikelen rondom het koninklijke huwelijk tussen Willem Alexander en Maxima en de moord op Pim Fortuyn. Ook stelde Kok in zijn Den-Uyl-lezing van 1995 de fundamenten van de klassieke sociaaldemocratie ter discussie. Een teloorgang? Joep Boerboom maakt met Diederik Smit – vijf maanden voor het verschijnen van zijn biografie – een eindbalans op.

Erik de Bruin ontdekte al vrij vroeg in zijn leeszame leven het werk van Maarten Biesheuvel. Een fascinatie was geboren. Dit jaar verschijnt zijn biografie Besta ik eigenlijk wel? Het fantastische leven van J.M.A. Biesheuvel.

Zelden veroorzaakte een biografie zoveel reuring als Zwaag. De zeven levens van Joost Zwagerman van Maria Vlaar. Op 8 december was ze onze gaste in Biografie op de bühne. Eric Palmen interviewde haar.

Willem Otterspeer schreef met In alles ben ik groot een biografie van zijn dierbare vriend Michaël Zeeman, de schrijver, dichter, recensent en presentator die 2009 op 50-jarige overleed. Of Otterspeer vanwege die persoonlijke band de nodige distantie heeft weten te betrachten is ongetwijfeld een vraag die we hem zullen stellen in deze aflevering van Biografie op de bühne. Zelf schrijft hij erover. ‘Het enige leesbare wat ik erover kan zeggen, is dat dit boek geen pleidooi is voor Michaël Zeeman, geen poging om zijn donkere kanten te verdoezelen of zijn feilen goed te praten. (…) Dit boek is vooral een poging hem te begrijpen.’ Liliane Waanders is de interviewer van dienst.

Toen schrijfster, essayiste en activiste Cornélie Huygens (1848-1902) zichzelf in een vijver van het Vondelpark verdronk, nog geen maand na haar huwelijk, stonden de kranten er vol van. Tegenwoordig kennen slechts enkelen nog de ‘rode freule’. Die bijnaam heeft ze met name te danken aan haar bekendste werk, Barthold Meryan (1897). Die roman leest als een gefictionaliseerde geschiedenis van de vroege sociaaldemocratische beweging én van Huygens’ eigen ontwikkeling tot socialiste. Carla Stiekema schrijft de biografie van deze markante vrouw.

Samen met Evert de Vos en Zoran Bogdanovic buigt Erik Schaap zich over de vraag of André Engwirda goed of fout was in de oorlogen waarin hij partij koos. Engwirda vocht tijdens de Spaanse Burgeroorlog tegen Franco, maar werkte tijdens de Bezetting voor de Gestapo. Hij was een man van extremen, en schrok er niet voor terug om de opdracht om Tito te vermoorden op zich te nemen. Wat maakte dat hij van links naar rechts opschoof?

Martine van Poeteren houdt zich al enkele jaren bezig met het leven van Afra Geiger, studente Filosofie bij Martin Heidegger en Karl Jaspers. Geiger gaf haar studie op nadat Edmund Husserl haar niet wilde toelaten tot zijn lessen. Heidegger en Jaspers hebben nog voor haar geprobeerd om Husserl over te halen, maar zonder succes. Over vrouwen in de filosofie, het noodlot van de tijd en de volharding van een biografe

Peter van der Aa schreef een biografie van Ageeth Scherphuis, prominent journaliste en boegbeeld van de tweede feministische golf.

Larisa Pans hoopt in 2026 te promoveren op haar biografie van Mary Zeldenrust-Noordanus, voorzitster van de NVSH in de jaren zestig. In Biografie op de bühne maakten we een tussenbalans op.

Catharina Th. Bakker werkt aan een biografie van Fré Dommisse die in 1929 debuteerde met haar autobiografische roman Krankzinnigen. Op 16 juni was ze onze gast in Biografie op de bühne.

Florette Dijkstra houdt zich al dertig jaar bezig met kunstenaar Marlow Moss, tijdgenoot van Piet Mondriaan. De weerslag van die fascinatie is haar boek De sprong in het licht. Op 16 juni was Florette onze gast in Biografie op de bühne.

In deze aflevering van Biografie op de bühne praat Petra Teunissen met Yra van Dijk en Judit Gera over hun biografie in wording van Marga Minco, die in 1957 een onuitwisbare indruk maakte met haar oorlogsnovelle Het bittere kruid.

Op 12 mei interviewde Hans Renders Victor Laurentius over zijn onlangs verschenen biografie van Peter Tazelaar: Engelandvaarder, verzetsheld en maatje van Soldaat van Oranje Erik Hazelhoff Roelzema.

Tot diep in de jaren zestig van de vorige eeuw was Willem Pijper (1894-1947) de toonaangevende componist in Nederland. Totdat de Notenkrakers de – in hun ogen – gezapige muziekcultuur wilden opschudden en vernieuwen. Met Een lied dat niet sterven zal schreef Arthur van Dijk een biografie van Willem Pijper. Eric Palmen interviewt hem.

Componist, bandleider en pianist Misha Mengelberg (1935-2017) heeft de wonderlijke wereld van de geïmproviseerde muziek in Nederland een gezicht gegeven. Muziekjournalist Erik van den Berg werkt aan zijn biografie.

Arjen Fortuin over Louis Paul Boon by Biografieportaal

Han van Bree Greet Hofmans by Biografieportaal

In deze aflevering van Biografie op de bühne spreekt Petra Teunissen met Gé Vaartjes over zijn biografie van Godfried Bomans, Vleugelman getiteld.

In deze aflevering van Biografie op de bühne praat Liliane Waanders met Merel Leeman over haar biografie van Anna Blaman

Elsbeth Etty schreef de biografieën van Henriette Roland Holst en Willem Wilmink. In deze aflevering van Biografie op de bühne praat zij over haar onlangs verschenen biografie van Hugo Brandt Corstius.

Historicus en journalist Niels Mathijssen schrijft de biografie van Poncke Princen. In deze aflevering van Biografie op de bühne vertelt hij over zijn project

Iris Pronk is bezig met de biografie van de Nederlandse schrijfster Renate Dorrestein (1954-2018). Zij praat daarover in Biografie op de bühne, het praatprogramma van Biografieportaal.

Johan van Merriënboer praat over zijn onlangs verschenen biografie van Ruud Lubbers in Biografie op de bühne.

Voor Biografie op de bühne, het praatprogramma van Biografieportaal, interviewde Petra Teunissen Rick Honings over zijn biografie in wording van Nicolaas Beets, de auteur van de Cameria Obsucra

Marco Entrop werkt aan een biografie van kunstenaar, schrijver en verzetsman Willem Arondéus die in 1943 in de duinen van Overveen door de Duitse bezetter werd geëxecuteerd. Wie was deze man?

Mario Molegraaf schreef met Opperhuidmens een biografie van zijn partner Hans Warren met wie hij 23 jaar samen was. Liliane Waanders ging met hem in gesprek.

In de eerste aflevering van het tweede seizoen van Biografie op de bühne interviewde Hans Renders Sylvester Hoogmoed over zijn onlangs verschenen biografie van PvdA-politica Ien Dales: Pontificaal sociaal.

In de achtste aflevering van Biografie op de bühne interviewt Petra Teunissen Anton de Goede over zijn biografie in wording van Heere Heeresma.

In de zevende aflevering van Biografie op de bühne spreekt Hans Renders met Ariëtte Dekker over haar biografie van Sam van Deventer, directeur van museum Kröller-Müller tijdens de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog werd hij vervolgd vanwege collaboratie met de bezetter.

In de zesde aflevering van Biografie op de bühne spreekt Liliane Waanders met Jacqueline Oskamp over haar biografie in wording van Louis Andriessen.

In de vijfde aflevering van Biografie op de bühne spreekt Liliane Waanders met Martien Frijns over zijn fotobiografie van Maria Austria.

In de vierde aflevering van Biografie op de bühne, een podcast van Biografieportaal, spreekt Liliane Waanders met Hein Aalders over zijn biografie in wording van F.C. Terborgh

In de derde aflevering van Biografie op de bühne, de podcast van Biografieportaal, spreekt Hans Renders met David de Poel over zijn biografie van plastisch chirurg, schaakkampioen en kunstkenner Johannes Esser: Ik wil koning zijn.

In de tweede aflevering van Biografie op de bühne, het praatprogramma van Biografieportaal, spreekt Petra Teunissen met Esther ten Dolle over haar biografie in wording van schrijfster Helga Ruebsamen

In de eerste aflevering van Biografie op de bühne, het praatprogramma van Biografieportaal, interviewt Hans Renders Jaap Cohen over zijn biografie van Theo van Gogh: De bolle Gogh

Een interview met John A Farrell over zijn biografie van Ted Kennedy waarop hij onlangs is gepromoveerd aan de Rijksuniversiteit Groningen. Farrell schreef eerder de biografieën van Richard Nixon en strafrechtadvocaat Clarence Darrow. Hij was redacteur bij The Boston Globe. Eric Palmen is de interviewer. Interview with John A Farrell, author of Ted Kennedy. A Life. Only the intro is in Dutch.

In deze laatste aflevering van onze audiobiografie over leven en werk van Piet Mondriaan gaan we dieper in op de betekenis van zijn werk. Mondriaan wilde een wereld van zuivere verhoudingen creëren. “Hoe veel schoner zou de wereld worden, als de strijd der staten, der sekten en zelfs der seksen plaats maakte voor harmonische evenwichtigheid!”, zei hij in een interview met W.F.A Roëll. De nationaalsocialisten moesten weinig hebben van het werk van Piet Mondriaan. Zij bombardeerden het tot Entartete Kunst. In 1938 verliet Mondriaan zijn geliefde Parijs en vestigde zich in Londen. Toen de oorlog hem ook daar inhaalde, waagde hij de grote oversteek naar de Verenigde Staten. Zijn laatste doek, Victory Boogie Woogie, is het slotakkoord van deze serie. Mondriaan gaf uitdrukking aan een ongebreideld optimisme. De op handen zijnde bevrijding van de naziterreur werd nog niet verduisterd door de gruwelijke werkelijkheid van Auschwitz en Hiroshima.

In de tweede aflevering van Illustere Levens over Piet Mondriaan staan we stil bij zijn Larense jaren, zijn terugkeer naar Parijs in 1919, de eerste successen in Duitsland, maar ook de slagschaduw van de opkomst van het fascisme en nationaalsocialisme in Europa.

Piet Mondriaan kwam uit een gereformeerd nest. Zijn vader, Pieter Cornelis Mondriaan senior, was een anti-revolutionair van het eerste uur. Mondriaan heeft altijd beweerd dat hij zich moest ontworstelen aan de invloed van zijn vader, en dat senior hem in zijn artistieke ontwikkeling heeft geremd. Maar is dat zo? In deze eerste aflevering van Illustere Levens over Piet Mondriaan staan we stil bij zijn jonge jaren: de jeugd in Amersfoort en Winterswijk, de studententijd in Amsterdam en zijn eerste oriëntatie op een nieuwe kunst.

Prins Bernhard groeide op in het hart van Duitsland, in het vorstendom Lippe. Het ressentiment over de Vrede van Versailles zat er bij de Lippe-Biesterfelds diep ingebakken. De Novemberrevolutie van 1918 berooide de familie van de macht, de hyperinflatie van 1923 van haar kapitaal. In hoeverre stond onze toekomstige prinsgemaal open voor het opkomend nationaalsocialisme? Annejet van der Zijl publiceerde in 2010 een onthullende biografie over de jeugdjaren van Bernhard.