Kaçık Prens: Psikoloji ve Günlük Hayat Üzerine Söyleşiler

Sahip olduklarımızın değerini kaybedince mi anlıyoruz? Mutlaka böyle mi olmak zorunda? Bundan kaçınmanın bir yolu var mı? Ya da kaybettikten sonra yaşanan hasarı azaltmanın?

Geleneksel yaz sezonu çay bahçesi bölümünde günlük hayatta sosyal dışlanmayı konuştuk. İnsanlar günlük hayatlarında ne kadar sıklıkta dışlanıyor? Hangi ilişkilerinde dışlanıyor? Dışlanma hangi eğilimileri ve davranışları artırıyor hangilerini azaltıyor? 

Bu bölüm zaman çok hızlı geçiyor diye hayıflanan dinleyicilerimize geliyor. Neden zaman bazen daha hızlı akmış gibi hissediyoruz? Hayat rutine bindiği için mi? Yoksa tam tersi yeni şeyler hayatımıza girince mi? Ya keyifli anlar hızlı akıyor ve biz kaçırıyorsak?

185. bölümde Melih'in "mutluluk köpürtülüyor mu" sorusu bizi esenliğin farklı biçimleri hakkında düşünmeye itti. İnsanların birbirinden farklı esenlik anlayışlarını, esenliği sadece hayattan keyif alma ve haz ile eşitleyen bakış açısının sınırlılıklarını ve neden bu dar mutluluk tanımının özellikle Batı ve Kuzeybatı Avrupa'da yaygın olduğunun bir nedenini konuştuk. 

İnsanın mutluluk seviyesinin değişip değişmeyeceğine dair birbirinden farklı inançlarımız var. Bu bölüm değişmezci tarafa yakın olanlar için!

Geleneksel hale gelmiş yeni yıl bölümümüz! Ama bir farkla. İleriye dönük planlar veya  hedefler konuşmak yerine geçmişimize bakıyoruz bu sefer. Bir Harry Potter, bir Frodo, bir Keloğlan perspektifiyle hayat hikayemize bakıyoruz.

Kıdemli dinleyicilerimiz hatırlar; sosyal psikoloji perspektifinden yakın ilişkilerin özellikleri ve işlevlerinin ne olduğunu çok konuştuk. Bu temel özellik ve fonksiyonların her biri için yapay zekaya bir puan verdik ve eş-dost olabilme karnesini çıkardık. 

Stresin zararlarından çok konuştuk. Peki ya faydaları? Bu bölümde stresli insanların yeni sosyal çevrelerin normlarını nasıl daha hızlı öğrendiğini konuştuk. Stresli bir insansanız yeni ortamlara çabuk uyum sağlarsınız!

Bu defa konumuz yatak odasında politik kutuplaşma: Çiftlerde politik kutuplaşmanın oranı ne? Politik görüşlerin zıt olduğu ilişkilerin özellikleri neler? Politik kutuplaşmanın ilişki mutluluğu üzerinde olumsuz etkisi var mı? Varsa bundan korunmak mümkün mü?

Günlük hayatın çoğunun geniş aileyle geçmesinin psikolojik etkilerini tartıştık. Bölümün sonuna doğru insanlarla sincapların aileye yakın yaşarken benzer davranışlar göstermesinden bahsettik!

Tükenmişlik sendromu için verdiğimiz reçete özensiz kullanılırsa sürekli işlerini erteleyen birine dönüşme riskiniz var mı? Hangi tür ortamlarda erteleme davranışını görme sıklığımız artıyor? Geleneksel yılın çay bahçesi bölümünde hepimizin bir miktar muzdarip olduğu yumurta kapıya dayanmadan harekete geçememe üzerine konuştuk. Erteleme davranışından konuşurken çay bahçesindeki cırcır böcekleri de manidar oldu.

Çevremizin ve bulunduğumuz ortamın davranışlarımız üzerinde çok güçlü bir etkisi var. Ortamdan etkilenmemenin bir yolu güçlü alışkanlıklara sahip olmak. Ancak dikkat, alışkanlıkların etkisi otomatik. Olumsuz çevreden koruyabileceği gibi olumlu çevreden faydalanmayı da zorlaştırabilir.

Tükenmişlik (burnout) üzerine duyduklarımızın çoğu iş işten geçtikten sonrasını kapsıyor. Bu bölümde erken işaretleri yakalayarak kendimize önleyici müdahalelerde bulunmanın mümkün olup olmadığını ele aldık.

Kısa bir süre önce Oksijen TV'deki söyleşimizde yıllardır gelmekte olan ve şimdilerde kendini iyice hissettiren "ilişki resesyonu"ndan bahsettik. Bu bölümdeyse resesyonda henüz dibi görüp görmediğimizi ve bizi gelecekte nelerin beklediğini kestirmeye çalıştık.

Liderlere yaranma, yaranan için avantajlar getirebilir. Peki yaranmaya şahit olanların gözünde liderin imajına ne olur? Bonus içerik: Melih Kavukçu'nun mutfakta beslediği kefirle fırtınalı ilişkisi!

Yeni bölümde stresin farkında bile olmadan diğer insanlardan bize bulaşabileceğini konuştuk. İkili ilişkilerden büyük arkadaş ağlarına kadar farklı büyüklüklerdeki gruplarda stresin nasıl yolculuk ettiğini ele aldık.

En sevdiğimiz dizinin yeni bölümünü bir hafta boyunca sabırla beklediğimiz günler çok geride kaldı. Artık sınırsız sayıda video arasında zap yapabiliyoruz. Dijital zaplamaya neden meylediyoruz? Dijital zaplama can sıkıntısını azaltmak için iyi bir yöntem mi? Yeni araştırmalar ışığında bu sorulara yanıt aradık. Bonus: Eski bölümlerimize atıfta bulunurken bölümü hangi sezonda çektiğimizi tahmin etmeye çalıştık. Sizce ne kadar isabetli tahminler yapmışızdır? 

İlişkiler üzerine beş bölümlük kısa serimizin son halkasında fedakarlıkların fayda-maliyet analizini yaptık.

Bölümün açılışında Melih Kavukçu Google NotebookLM'in podcast yaratabilen yapay zekasına meydan okudu. Ardından bir ilişkide sürekli değişe değişe "ben"i yitirmek ne kadar ciddi bir risk olabilir diye tartıştık.

Son iki bölümde konuştuğumuz süreçlerin ilişki mutluluğuna etkisinin tahmin edilenden az olması Melih'i kızdırınca serinin üçüncü bölümünü ilişkide mutluluğu artıran süreçlere ayırdık.

Yurt gezilerine İç Anadolu'da devam eden Melih Kavukçu telefondan yeni bölüm kaydı için bağlandı. 43 ülkeden 49 laboratuvarın zihnimizdeki ideal eş standartlarının ilişki doyumuna etkisini incelediği yeni bir araştırmayı konuştuk.

Eşinizin yaşadığı stresli bir olay karşısında sizin olumsuz duygularınızın artması eşinizi ilişkinizde daha mutlu mu yapar daha mutsuz mu? Mevzu mühim, tüyolar kritik olunca Melih Kavukçu seyahatti, internet erişim problemiydi dinlemedi; bir kafede cep telefonundan bağlandı ve bölümü kaydettik.

Bir işi iyi yapmak için en iyi tavsiyeyi o işin ustasının mı vereceğini düşünüyoruz? Peki ustalardan alınan tavsiye usta olmayanlardan alınan tavsiyeye göre performansı gerçekten artırıyor mu? Artırmıyorsa niye ısrarla ustalardan tavsiye istiyoruz?

GPT-4o'nun sahne almasıyla ortamlarda AI sohbetleri yeniden ısındı. Sosyal psikoloji araştırmalarında AI'ın yeni ve henüz çok basit uygulamalarını konuştuk. Sınırını göremediğimiz olasılıklar bizi bir gün AI sevgiliyle ilişki üzerine bölüm yapmaya götürür mü sorusuna ilişkin spekülasyonlarımızı kayda geçirdik.

Önünüzde iki iş teklifi var: Birinin ücreti yüksek fakat işi anlamlı bulmuyorsunuz, diğer işi anlamlı buluyorsunuz ama ücreti düşük. Hangisini seçersiniz? Haliniz vaktiniz yerindeyse seçiminiz ne olur? Tüm bunların Matrix'te Morpheus'u satan Cypher karakteriyle ne ilgisi var? Bütün soruların cevapları yeni bölümümüzde!

Her sene Mart ayında yaptığımız gibi önce olabildiğince cehaletimizle Oscar'ları yorumladık. Sonra dümeni biraz daha iyi bildiğimiz bir alana kırdık ve sosyal psikolojinin kendimizce beş büyük fikrini sıraladık.

Yardıma ihtiyacı olan biri var ve etrafta sadece siz varsınız. Yardım eder misiniz? Peki ya etrafta başkaları da varsa? Yardım etmeye yatkınlığınız halen aynı mı olur yoksa düşer mi? 

Onuncu yılımızın ilk bölümünde yeni yıl kararlarına farklı bir perspektiften bakalım dedik. Hiç yeni yıl kararı almasak karar alanlardan bir farkımız olur mu? Kararları aldık diyelim, büyük ihtimalle hepsinin gereğini yerine getiremeyeceğiz. O durumda ne yapmak lazım?

Yakın ilişkilerimizin esenliğimize etkisini bu podcastte çok konuştuk. Yakın olmadığımız tanıdıklar ya da hiç tanımadığımız insanlarla yaşadığımız günlük küçük etkileşimler de mutluluğumuzu artırıyor olabilir mi? Yeni bölümde, KONDA ile iş birliği yaptığımız Türkiye genelindeki bir araştırmamızın ışığında bu soruya yanıt aradık.

Yeni bölüme kendimizi ait hissettiğimiz grupların üyelerinin ahlaki ihlallerine neden sert tepki veriyoruz sorusuna cevap arayarak başladık. Laf lafı açıp nazımızın geçtiği yakınlarımıza neden sert davrandığımıza kadar geldi.

Bazı kültürlerin görece daha bireyci bazılarınınsa toplulukçu olmasının belirleyicilerinden biri o kültürlerin nasıl bir sosyal, fiziksel, ekonomik çevrede oluştuğu. Yeni bölümde kültürlerin oluşumunda tarihsel olarak baskın geçim kaynaklarının rolünü konuştuk. Atası buğday yetiştirenin mi pirinç yetiştirenin mi Starbucks'ta ortamın sahibiymiş gibi davranacağı sorusunu irdeledik!

Son haftalarda sosyal psikoloji ve davranışsal ekonomi alanları iki büyük araştırma yolsuzluğu ile çalkalanıyor. Ünlü bilim insanları Dan Ariely (Duke Üniversitesi) ve Francesca Gino'nun (Harvard Üniversitesi) araştırmalarında usulsüzlük olduğuna dair ciddi iddialar var. Dan Ariely'nin çalışmalarından bazılarına biz de 8 sene önceki bir bölümümüzde değinmiştik. Olayların iç yüzünü, neler yaşandığını, 8 sene önce bahsettiğimiz hangi çalışmaların artık hükümsüz olduğunu uzun uzun konuştuk. Magazini, gıybeti bol bir bölüm oldu.

Kapın bir avuç çiğdem gelin! Melih Barbie filminin çekilmesini dünyanın kötüye gittiğini gösteren kanıt olarak sundu. Gerçekten her şey kötüye mi gidiyor yoksa iyiye giden şeyler de var mı? Her şeyin kötüye gittiğini düşünmenin riskleri neler? Bu risklerden korunmak için ne yapmak gerekir? Siz iyisi mi iki avuç çiğdem alın gelin, muhabbet uzadı!

İşler birbiri ardına yığılıp hepsi nasıl yetişecek stresi başlayınca ne yapacaksınız? Önce derin bir nefes alıp ardından da bir yandan üretkenliği korurken diğer yandan veriminizi artıracak beş önerimizi dinleyeceksiniz. Sonra her şey hallolacak!

Bu bölümün ana sorusu yine bir dinleyicimizden: Herkesin kaynaklarının, imkânlarının, sermayelerinin birbirinden farklı olduğu bir ortamda başarılı olup olmadığımıza karar vermek için kendimizi kimle karşılaştıracağız? Bu güzel sorunun yanına biz de bir bonus soru ekledik: Madem oyunu oynadığımız şartlar, kimin neyi başardığında bu kadar etkili, o halde şartları eşitlemek önemli bir toplumsal katkı. Şartları eşitlemeyi ve dezavantajlı grupları desteklemeyi amaçlayan programlar etkili oluyor mu?

Beyin göçünün ve genç bireylerin yurt dışında yaşama isteğinin çok konuşulduğu bu dönemde 10 yıldan fazladır yurt dışında yaşayan bir dinleyicimizden samimi bir mesaj geldi. Gitmek mi kalmak mı? Gitmeden önceki beklentilerle gittiğindeki gerçekler ne kadar örtüşüyor? Kendini ne oraya ne buraya ait hissedip arada kalma riski var mı? Yeni bölümde gurbetin kısa ve uzun vadede hissettirdikleri üzerine konuştuk.

6 Şubat depreminden sonra çektiğimiz ilk bölümümüzü savaş, sığınma, doğal afet gibi travma yaratma potansiyeli olan olayların etkilerini inceleyen çalışmalara ayırdık. Böylesine vahim olaylarda bile insanlarda gözlemlenen psikolojik dayanıklılık bir meslektaşımızın söylediği gibi umutlarımızı taze tutabilmemize yardımcı oluyor.

Bu bölümü 6 Şubat 2023 depreminden önce çekmiştik. Deprem felaketinin ardından yayınlarımıza bir süre ara verdik. Tekrar yayınlarımıza dönerken hem bu bölümü (152) hem de deprem sonrası çektiğimiz ilk bölümü (153) aynı anda yayınlamaya karar verdik. Çiğdemle Baş Başa'nın bu bölümünde konumuz pesimizm.

Son Dünya Kupası'nda birçok maçın penaltılara kalmasıyla biz de futbolcuların penaltı atışları sırasında yaşadıkları yüksek baskı ve bu baskının performanslarına etkisi üzerine verileri inceledik. Ardından bu verilerin kendi hayatımızda yüksek baskı altında kaldığımızda bununla nasıl başa çıkacağımıza dair ne fikir verebileceğini konuştuk. Ve sonunda dedik ki, buradan çıkaracağımız dersler her şeyden önce bizi iş hayatında öngöremediğimiz performans kazalarından korur.

Aralık sonuyla birlikte iddialı yeni yıl kararları kayda geçirildi, 1 Ocak ile birlikte de kararların peşinden koşulmaya başlandı. Biz de Kaçık Prens olarak yeni yıl kararlarınızda sizi yalnız bırakmıyoruz. 2023'teki ilk bölümümüzde, büyük bir örneklemle yapılmış bir deneyin bulguları ışığında sizleri neyin bekleyebileceğini konuştuk. İnsanlar en çok hangi konularda değişimi hedefliyor? Yeni yılın hangi ayları hedeflere bağlılığımızın düştüğü aylar? Çok spesifik hedefler koymak işimizi kolaylaştırır mı yoksa geri mi teper? Hedeflerimize ulaşmak için en gerçekçi planı nasıl yapabiliriz? Yeni yıl hedeflerinize doğru ilerlerken bu bölüm yoldaşınız olacak!

"Ben bana söylenenin içeriğine bakarım, başka bir şeyine bakmam" diyorsanız tekrar düşünmekte fayda var. Bazen bir mesajın bizi ikna etmesinin sebebi muhteviyatından ziyade paketi olabilir.  

Çok para kazanmanın kişinin sağlığından, mutluluğundan çaldığına dair yaygın bir inanışımız var. Bu gerçekten böyle mi yoksa biz garibanların teselli arayışı mı? Araştırmalar ışığında, eğrisiyle doğrusuyla tartıştık.

"Başarısızlıktan ders çıkarın" tavsiyesine bir itirazımız yok da neden bir türlü bunu yapamıyoruz yahu? Bu bölümde zihnimizin başarısızlıklardan ders çıkarmaya engel olan tuzaklarını ve bu tuzaklara düşmemek için neler yapabileceğimizi konuştuk.

Çok inandığımız bir şey eleştirildiğinde söz konusu fikre eskisinden daha sıkı sarılıyoruz. Çiğdemle Baş Başa'nın yeni bölümünde birçoklarına göre günümüzdeki kutuplaşmayı da artıran bu bilişsel eğilimi ele aldık.

Eylül'ün ikinci haftasında Kaçık Prens ekibinden Emre ve Gül Sabancı Üniversitesi'nden bir grup meslektaşla birlikte Nesin Matematik Köyü'ne misafir oldu. Emre, Psikoloji Yaz Okulu kapsamında köyün "sakinlerine" bir hafta Aşk Bilimi anlattı. Yeni sezonun ilk bölümünde Melih'in sorularıyla köyde konuştuğumuz araştırmaların üzerinden geçtik. Başta Ali Nesin hoca olmak üzere tüm Nesin Matematik Köyü ekibine ve Psikoloji Yaz Okulu'nun harika öğrencilerine teşekkürlerimizle…

Yeni sezon öncesi bir ısınma bölümü daha: Bildiğiniz bir şeyin size çok aşikâr geldiği ve karşınızdakine anlattığınızda anlamamasına şaşırıp kızdığınız oluyor ya… Sorun karşınızdakinde değil maalesef. Çiğdemle Baş Başa'da bu bölümün konusu bilginin laneti. Önemli not: Emre'nin çok önemli bir eseri masaya vurarak icra edişi Zoom'un azizliğine uğradı, yoksa şarkıyı çok güzel çalmıştı; hepiniz tak diye bilecektiniz hangi şarkı olduğunu :)

Yeni bir ülkede yeni evine taşınan Melih'in açılmamış kutular arasında zor şartlar altında katıldığı, yeni sezon öncesi ısınma bölümü. Önce Melih'in haklı isyanını dindirmek için insanların çağlar boyunca neden taşınmak zorunda olduğunu kısaca tartıştık, ama Melih'i yatıştıramadık. Ardından bölümün konusuna geçtik: Küçük ilerlemelere hakkını veriyor muyuz yoksa büyük hedefe ulaşılmadıkça kat edilen yolu hiçe mi sayıyoruz? Küçük ama anlamlı ilerlemeleri gözden kaçırmamak için ne yapmalıyız? Hem kendi yaşam hedeflerimizi değerlendirirken hem de etrafımızdaki kişilerin, kurumların ilerlemelerine bakarken dikkat etmemiz gereken dersler çıkardık. Bölüm sonunda Melih biraz sakinleşti!

Kaçık Prens'in yapımcı ve sunucularından Melih Kavukçu ani bir çıkışla "Çok gezmek, çok okumak ve paylaşmak köpürtülüyor arkadaş" dedi. İçerik danışmanımız Gül Günaydın'ın da katılımıyla döktük verileri masaya, köpürtülüyorlar mı gerçekten diye tartıştık. İyi dinlemeler!

Kendinizi bir kitabın sırf kapağı güzel olduğu için içeriğinin de güzel olduğunu; bir insanın sırf görünüşü güzel olduğu için diğer özelliklerinin de güzel olduğunu düşünürken bulur musunuz bazen (ya da sıkılıkla)? Cevabınız Evetse, yalnız değilsiniz; hepimiz böyleyiz. Çiğdemle Baş Başa'nın bu bölümdeki konusu hepimize çok çektiren "hale etkisi."

Psikoloji biliminin son 10 yılı çoğu araştırmacıya göre en büyük krizlerden birine sahne oldu. Araştırma bulgularının doğruluğunun, güvenirliğinin, tekrar edilebilirliğinin sorgulandığı bu sürede popüler medyada da kendine yer bulmuş bazı bulguların gerçeği yansıtmadığı anlaşıldı. Yeni bölümde krizin ortaya çıkışını, "tekrar edilebilir" bulgunun ne demek olduğunu ve sekiz sezonluk serüveninde Kaçık Prens'in size doğru ve güvenilir bulguları ulaştırmak için sahne arkasında nasıl kontroller yaptığını konuştuk.