Nottebohmlezingen

Met Wat ik haar niet vertelde schreef Sigrid Bousset het meeslepende levensverhaal van Ivo Michiels en zijn jongere vrouw Christiane Faes. Ze kende hen van dichtbij sinds haar twaalfde en dringt diep tot hun levens door. Tegelijk schetst ze een beeld van de wereld waarin ze zelf opgroeide, met mannelijke schrijvers en vrouwen in de schaduw. Ivo Michiels was een onvermoeibare vernieuwer in literatuur, film en kunst, maar diep getekend door oorlog, schuld en angst. Welke verborgen last droeg hij met zich mee? Welke rol speelde hij nu echt in de Tweede Wereldoorlog? Wie is zijn zoon, in 1944 in Duitsland verwekt? Wat met de vrouw die haar leven aan hem gaf? Hoeveel heeft hij verhuld en toch geschreven? Sigrid Bousset legt de intieme drijfveren bloot van een man vol geheimen. Ze zocht naar het trauma en het onvertelde, en vond meer dan Ivo Michiels zelf ooit prijsgaf. Een onverwacht breed en diepmenselijk panorama opent zich. Een boek over wat nooit volledig uitspreekbaar is, dat bijna leest als een roman. Tijdens deze Nottebohm-lezing spreekt Bousset over haar jarenlange onderzoek, over ontdekkingen in archieven en bibliotheken, over de herinneringen en gesprekken die haar boek gestalte hebben gegeven. Lezing van 10 mei 2026.

Julie Van Bogaert gaat met Bram De Ridder en Joost Van Meerbeeck in gesprek over hun boek Oproer en omwenteling. Samen nemen ze je mee door het leven van Adriaan van Meerbeeck en tonen hoe hij Antwerpen, de Nederlanden en de wereld van zijn tijd, de zestiende eeuw, beleefde. Een boeiende kijk op geschiedenis door zijn ogen. Eind 16de eeuw staat Antwerpen in het oog van de storm. Oorlog woedt veraf en nabij, ideologische twisten verstoren de politieke orde, armoede en rijkdom hangen af van de wereldhandel en desinformatie doet iedereen aan de waarheid twijfelen. De wereld binnen en buiten de stad lijkt onherkenbaar. Middenin de storm staat Antwerpenaar Adriaan Van Meerbeeck (ca. 1560-1630). Als kind maakt hij de Beeldenstorm mee, als tiener de Spaanse Furie en als volwassene de splitsing van de Nederlanden. Hij zoekt een manier om orde te scheppen in de chaos en vindt die op een vertrouwde plaats: de geschiedenis. Na een lange carrière als schoolmeester schrijft hij de Chronycke van de gantsche werelt, ende sonderlinghe van de seventhien Nederlanden (1620). In zijn eigen woorden ‘een waar verhaal, geschreven door een echte geschiedenisliefhebber’. Het boek is bovenal een eigentijdse bestseller, een spectaculair verhaal voor iedereen die de omwentelingen van de 16de en 17de eeuw beter wil leren kennen. In Oproer en omwenteling wordt de vergeten historieschrijver Adriaan Van Meerbeeck in ere hersteld. Lezing van 22 maart 2026.

Tinneke Beeckman spreekt met Alexander Roose over Essays van Montaigne en de inzichten uit zijn nawoord. Een boeiend gesprek over Montaignes kijk op het leven. Hoe moet je leven en denken? Rusteloos zocht Michel de Montaigne (1533-1592), door velen beschouwd als de eerste echt moderne mens, naar een antwoord op deze vraag. Alexander Roose beschrijft op meeslepende wijze hoe Montaigne tegenslag en ontgoochelingen overwon, en wat wij van hem kunnen leren. Michel de Montaigne schreef niet voor ons. Hij begon zijn gedachten te noteren om greep te krijgen op zichzelf. Zijn Essays behoren tot de boeiendste filosofische teksten ooit. Montaigne leefde in een tijdperk van wetenschappelijke omwentelingen, godsdienstoorlogen en politieke instabiliteit. Zijn ‘probeersels’ zijn een therapie, een zelfportret en een publieke bekentenis. De gentleman-filosoof dialogeert met filosofen uit de oudheid – stoïcijnen, sceptici, epicuristen – voor wie filosofie altijd meer was dan een theorie. Want moedig en waarachtig leven, dat wil Montaigne. Lezing van 22 februari 2026.

Publieke groenruimtes zijn cruciaal voor stedelijke leefomgevingen. Ze bevorderen de levenskwaliteit en gezondheid, versterken steden tegen klimaatverandering en creëren sociale verbindingen. Toch zijn ze niet neutraal: ze evolueren mee met politieke, economische en sociale agenda’s. Groen in een stad roept spanningen op - tussen gentrificatie en toegankelijkheid, privatisering en commons, biodiversiteit en recreatie, veiligheid en uitsluiting, milieurechtvaardigheid en uitbuiting. De tentoonstelling Getemde natuur vertelt onderbelichte verhalen over de geschiedenis van stedelijke ruimtes, terwijl hedendaagse kunstenaars en architecten gangbare ideeën over stedelijke natuur bevragen met een blik op een inclusieve en veerkrachtige toekomst. In deze Nottebohmlezing reflecteert curator Bart Tritsmans over het maken van de tentoonstelling Getemde Natuur en over het achterliggende historisch onderzoek. Lezing op 18 januari 2026.

Thijs Porck neemt je mee in een fascinerend manuscriptenmoordmysterie rond middeleeuwse handschriftfragmenten, verspreid over Europa, die mogelijk leiden naar de gevluchte prinses Gunhild. Een spannende lezing vol historische puzzels, speurwerk en literaire geheimen uit het Oudengels. In de 16e en 17e eeuw werden stroken perkament uit middeleeuwse handschriften hergebruikt ter versteviging van boekbanden. Die handschriftfragmenten (maculatuur) vormen de aanleiding voor spannend onderzoek. Als ware detectives maken onderzoekers gebruik van kleine aanwijzingen om de lotgevallen van het oorspronkelijke middeleeuwse handschrift te reconstrueren. In deze lezing kijken we naar fragmenten die in boekbanden in Engeland, Duitsland, Polen en Nederland zijn gevonden en allemaal onderdeel vormden van een handschrift met Oudengelse glossen. Ze vormen het begin van een fascinerende puzzeltocht: een manuscriptenmoordmysterie dat mogelijk verband houdt met de Engelse prinses Gunhild die in de 11e eeuw naar Vlaanderen vluchtte. Lezing van 23 november 2025.

Joanna Van der Heyden werpt een intrigerende blik op hoe muziekjournalisten tussen 1830 en 1880 via smaak, roddel en ideologie de burgerlijke identiteit mee vormgaven en het maatschappelijke debat beïnvloedden. Tussen 1830 en 1880 speelden muziekjournalisten een invloedrijke rol in het muzikale en maatschappelijke leven. Ze begeleidden luisteraars in hun muzieksmaak en presenteerden muziek als een middel tot sociale regulering, terwijl ze ook ruimte lieten voor roddel en sensatie. Vanuit een overwegend antiklerikale, liberale en stedelijke invalshoek droegen zij bij aan het sociale en politieke discours. Hun positie stelde hen in staat om burgerlijke normen te verspreiden en de waardering voor de West-Europese muziekcultuur te bevorderen. Vrouwelijke musici en publiek werden getoetst aan conventies; emancipatorische stemmen klonken nauwelijks. De muziekpers bewaakte als het ware de burgerlijke identiteit. Lezing van 2 november 2025.

Met haar nieuwe roman schetst Aline Sax een ontroerend en historisch doorleefd portret van de Westhoek na WO I. Ontdek tijdens deze lezing hoe ze bronnenonderzoek omzet in meeslepende fictie die blijft raken. Op 11 november 1918 zwegen de wapens. Maar de oorlog was niet voorbij. Voor zij die hem hadden meegemaakt, brak een moeilijke tijd aan van verwerking. Hoe bouw je je leven weer op? Hoe geef je alles wat je hebt meegemaakt een plaats? Hoe vind je een evenwicht tussen verdergaan en herinneren? Die vragen stellen de personages zich in de nieuwe roman van Aline Sax. Het boek schetst een ontroerend beeld van de Westhoek in het eerste jaar na de Eerste Wereldoorlog. Een plek waar Britten en Belgen, burgers en militairen, levenden en doden met elkaar in contact kwamen. In deze lezing schildert Aline Sax aan de hand van de bronnen die ze voor haar onderzoek gebruikte een beeld van deze fascinerende periode en licht ze toe hoe historisch onderzoek op een invoelbare manier tot fictie herwerkt kan worden, zonder de historische waarachtigheid te verliezen. Lezing van 26 oktober 2025.

Tom Lanoyes boeken zijn telkens ook verschenen in een bibliofiele editie. De gevierde schrijver toont en vertelt over zijn bibliofiele oeuvre én zijn bijzondere band met uitgever Boris Rousseeuw. Goede vriend Rudy Vanschoonbeke leidt de lezing in en licht de kennismaking tussen Tom en Boris toe. Tom Lanoye (1958) is romancier, dichter, columnist, theaterauteur en performer. Hij schreef bestsellers als Ten oorlog, Het goddelijke monster, Het derde huwelijk, Zuivering en De draaischijf. Veel van zijn proza is verfilmd en er werd werk van hem vertaald of gespeeld in meer dan vijftien landen. Als eerste ooit werd hij bekroond met de drie grootste oeuvreprijzen van ons taalgebied: de Gouden Ganzenveer (2007), de Constantijn Huygensprijs (2013) en de Prijs der Nederlandse Letteren (2024). Lezing van 25 mei 2025.

Jeroen Cornilly doet ons verlangen naar zee en brengt voor het eerst het grote verhaal van twee eeuwen kusttoerisme en bouwen aan zee. De Belgische kust ontwikkelde zich in de loop van de negentiende eeuw tot een belangrijke vakantiebestemming voor een elitair publiek uit vijf continenten. Na de Eerste Wereldoorlog werd het de vakantiebestemming bij uitstek van zowat elke Belg. Tweehonderd jaar vakantie aan zee heeft zijn sporen nagelaten in het verstedelijkte landschap van de kust. Architecten uit heel België leverden een belangrijke bijdrage aan hoe de kust evolueerde en er vandaag nog uitziet. De aanwezigheid van al deze architecten – soms met één gebouw, soms de spiegel van een architectencarrière – maakt dat de Belgische kust een boeiende staalkaart van de Belgische architectuurgeschiedenis biedt. Lezing van 4 mei 2025.

In 2020, the already impressive collection of Plantinian editions held at the Bibliothèque Universitaire Moretus Plantin (BUMP) in Namur was considerably enriched by the exceptional collection of Philippe de Dorlodot. The 500th anniversary of Plantin’s birth and the arrival of these new editions provided an opportunity to explore this collection in greater depth and to present it in a book that aims to reconcile scientific rigour with a general public approach. Our conference will present the results of this project, focusing on the issue of multilingualism and translation in Plantin’s work as a printer and publisher. We will show that the angle of translation makes it possible to observe multiple characteristics of these works: their material aspect, their role within a network of humanists or a particular political context, and even, in some cases, the singular history of particular copies. Lecture on 15 March 2025.

Tine De Koninck gaat tijdens haar muzikale lezing in op het bijzondere liedboek voor Dorothea de Berti. In 2023 kon de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience het liedboek voor de Antwerpse Dorothea de Berti verwerven, een uniek manuscript dat in 1621 werd samengesteld ter gelegenheid van haar verloving. Dit prachtig gekalligrafeerde album weerspiegelt de artistieke en literaire smaak van de elite in de Zuidelijke Nederlanden, met Franse hofliederen, liefdesemblemen en poëzie van grote dichters. Tijdens deze lezing wordt de inhoud en cultureel-historische context van dit waardevolle handschrift besproken. Ze wordt muzikaal begeleid door het vocaal ensemble Lyra Antiqua o.l.v. Jan Van Elsacker en luitist Tom Van Eygen van de Podiumacademie Lier, die enkele liederen uit het handschrift laten weerklinken.  Lezing van 16 maart 2025.

In Meesters van de straat toont Martin Schoups hoe Antwerpen in de loop van de negentiende eeuw de meest gepolariseerde stad van het land werd. Antwerpen is een verdeelde stad en dat is al een hele lange tijd zo. In Meesters van de straat toont Martin Schoups hoe Antwerpen in de loop van de negentiende eeuw de meest gepolariseerde stad van het land werd. Liberalen en conservatieven vlogen elkaar in de haren. De bitse schoolstrijd zette de stad onder hoogspanning. Maar ook op andere terreinen werd het hommeles. Politieagenten kregen het zwaar te verduren in de volksbuurten van de stad. Tijdens stakingen zaten stakende arbeiders ‘onderkruipers’ achterna om hen hardhandig mores te leren.  Blote vuisten, gebroken ramen, getier en gebrul: dit boek neemt je mee langs woelige Antwerpse straten en pleinen. Betogers en stakers lopen er kriskras door elkaar. Aan de hand van talloze kleine artikeltjes uit de krantencollectie van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience reconstrueert de auteur de sfeer van al die betogingen, stakingen en vechtpartijen in de stad.   Vanwaar die strijd, vraag dit boek zich af. In die jaren – het laatste kwart van de negentiende eeuw – was de stad letterlijk uit haar voegen gebarsten. De oude stadsmuren waren verdwenen, nieuwe stadsdelen ontwikkeld, en de bevolking was in twintig jaar tijd verdubbeld. Die stormachtige ontwikkelingen zetten traditionele ideeën over gemeenschap en identiteit op de helling. Van wie was de stad? Wie hoorde er bij de stad en wie niet? Als ingebeelde 'spiegel van de gemeenschap' vormden de Antwerpse straten het brandpunt van deze strijd. Laat je meevoeren door een verdeelde stad onder hoogspanning.  Lezing van 16 februari 2025.

Dit najaar geven we het woord aan auteurs en onderzoekers die op basis van de rijke collectie van de Erfgoedbibliotheek nieuw werk hebben gepubliceerd. Matthijs de Ridder vertelt waarom die ene bijzondere druk van Franz Kafka in onze collectie Paul van Ostaijen inspireerde als prozaïst.  Op 6 juni 1924 overleed Franz Kafka aan tuberculose. Anders dan in dit Kafka-jaar stonden de kranten destijds nauwelijks stil bij de dood van de Tsjechische schrijver. Kafka was nog een onbekende in de Lage Landen. Paul van Ostaijen toonde zich wél bijzonder aangedaan. Hij vertaalde meteen een aantal van Kafka's vroege teksten en schreef een persoonlijke nota over de schrijver die was gestorven aan de ziekte die hij op dat moment wellicht al door zijn eigen lichaam voelde razen.  Matthijs de Ridder belicht in deze lezing de bijzondere band tussen Franz Kafka en Paul van Ostaijen. Hij bladert door Van Ostaijens exemplaar van  Die Verwandlung dat recent door de Erfgoedbibliotheek werd verworven en laat zien dat hoe de leergierige schrijver zijn komische talent scherpte aan het proza van Kafka. Hij staat bovendien stil bij de curieuze gelijkenissen tussen Van Ostaijens groteske Het gevang in de hemel (1920) en Kafka’s verhaal Een hongerkunstenaar (1921). Lezing van 8 december 2024.

Toenmalig burgemeester van Antwerpen Bart De Wever schreef een geschiedenis van de Koekenstad, en daarvoor had hij onze collectie nodig. 'Het verhaal van Antwerpen' geeft inzicht in de geschiedenis van de stad. Het vertelt waar we vandaan komen, helpt ons te begrijpen wie we zijn en biedt inspiratie om te beseffen wie we willen worden. Uit de verhalen blijkt een liefde voor de stad en een liefde voor de stadsgemeenschap die er thuis is. Lezing van 17 november 2024.

Steven Van Impe duikt in de collectie van de Erfgoedbibliotheek neemt je mee naar 1140 toen het oudste boek van Antwerpen geschreven werd. Het Missaal van Berchem is het oudste boek uit Antwerpen. Het werd geschreven rond het jaar 1140 in de verdwenen Sint-Michielsabdij. Zo’n driehonderd jaar later verhuisde het boek naar Berchem, waar het eeuwenlang gebruikt, bewaard en gekoesterd werd. Wat is dat Missaal van Berchem juist? Wat staat erin? Wie heeft het gemaakt? Hoe heeft het al die eeuwen overleefd? Op een deel van die vragen kunnen we nog geen uitgebreide of volledige antwoorden geven: het onderzoek is in veel opzichten nog maar net begonnen. Maar we weten toch al genoeg voor een eerste kennismaking. Gedigitaliseerde versie Bekijk het Missaal van Berchem hier alvast integraal online: https://dams.antwerpen.be/asset/dXfKYTVEkDSNJimKZQq7Njk7. Blader door de 205 gedigitaliseerde folio's of bladen van dit eeuwenoude manuscript. Je kan inzoomen op de kleinste details. Veel kijkplezier! Lezing van zondag 27 oktober 2024.

Dit najaar geven we het woord aan auteurs en onderzoekers die op basis van de rijke collectie van de Erfgoedbibliotheek nieuw werk hebben gepubliceerd. Nico Wouters onderzocht hoe Antwerpen zich verzette tegen de Duitse bezetting. Iedereen heeft al wel eens gehoord van de belangrijke rol die het Antwerpse verzet speelde bij de bevrijding van de haven in 1944. Maar waar kwam dat verzet vandaan? Het verzet in Antwerpen blijft vaak nog een grote onbekende. Het boek ‘stad in verzet’ brengt voor het eerst onze kennis samen. Hoe ontstond het verzet in Antwerpen en wat waren de belangrijkste organisaties? Welke rol speelde het verzet in de Antwerpse context? En bestond er zoiets als een specifiek Antwerps verzet? In zijn lezing, geeft Nico Wouters eerst een algemeen overzicht en de belangrijkste conclusies. Hij gaat ook in op de belangrijkste kenmerken van het verzet in Antwerpen en wat ons dat kan leren over het verzet in Vlaanderen en België. Lezing van zondag 6 oktober 2024.

In het boek 'De toekomst van het verleden' luidt de Nederlandse kunsthistoricus Thijs Weststeijn de noodklok: klimaatverandering is een steeds grotere bedreiging voor ons erfgoed. Wereldwijd lopen musea, archieven, erfgoedbibliotheken, maar ook monumenten, binnensteden en cultuurlandschappen acuut gevaar. Naar aanleiding van het boek organiseerden deBuren en FARO een discussie in onze schitterende Nottebohmzaal. De stijgende zeespiegel bedreigt Venetië, in Pakistan overstromen de 4.500 jaar oude ruïnes van Mohenjo Daro. Door inklinking van de Engelse veengrond bezwijkt de Muur van Hadrianus en door de toename van zout ontploffen de bakstenen van het opgegraven Babylon. Dichter bij huis beginnen de houten palen onder Amsterdam te rotten en door de waterbom in het oosten van België in 2021 liepen de collecties van archieven, musea en andere erfgoedplekken onherstelbare schade op. Tal van musea zijn al begonnen om hun collecties te verplaatsen naar klimaatbestendige depots. Maar of dat soelaas biedt? Ook in Vlaanderen en Nederland staat het onderwerp steeds hoger op de agenda. In de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience ging Thijs Weststeijn in op de voornaamste punten in zijn boek. Vervolgens ging hij onder leiding van VRT-journalist Ann De Bie in gesprek met Bert Watteeuw (directeur Rubenshuis en Rubenianum) en Anne van Oosterwijk (directeur Collectie Musea Brugge). Hoe bedreigt de klimaatverandering erfgoed in de Lage Landen en welke locaties staan nu al onder druk? Hoever staan we met de bescherming van ons tastbare verleden? Gastheer was Thomas Martin van de Erfgoedbibliotheek. Lezing van dinsdag 4 juni 2024.

Tom Dieusaert vertelt over het gevecht van één man tegen de machtigste multinational van de zeventiende eeuw: de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC). Een gevecht ‘waarbij hij anderhalf miljoen gulden zou verliezen maar toch zijn eer zou bewaren.’ Na de scheiding van de Nederlanden door de Tachtigjarige Oorlog was Isaac le Maire één van de honderden calvinistische, kapitaalkrachtige Antwerpse kooplui die einde zestiende eeuw in Amsterdam neerstreken. Daar werd hij een van de pioniers van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Maar zijn individualistische en tegendraadse karakter bracht hem onvermijdelijk op ramkoers met het staatsmonopolie van de VOC. Hij was betrokken bij de ontdekking van wat New York zou worden door Henry Hudson. Hij werd een vertrouweling aan het hof van de Franse koning Hendrik IV. En uiteindelijk zou hij de doorgang ontdekken tussen de Atlantische en Stille Oceaan: de mythische Kaap Hoorn. Lezing van 26 mei 2024.

Een vlaag van natte hond wurmt zich door dikke blauwe wierookwolken in de Onze-Lieve-Vrouwekerk. De penetrante geur van lijken in ontbinding vermengt zich met de parfumwalm van opgetutte kooplui. Aan een van de tientallen zijaltaren rinkelt voor de honderdste keer een bel. Orgelspel en klokkengelui overstemmen de kreet van een marktkramer bij het portaal. In het schemerduister, langs monumentale schilderijen en fluwelen gordijnen, turen heiligen naar de wirwar van kerkgangers. En wat te denken van de vrouwen die afgehakte vingers onder het altaar verstoppen? Laat je in ‘De geuren van de kathedraal’ (genomineerd voor de Libris Geschiedenisprijs 2023) meevoeren naar een van dé hotspots van de 16de eeuw: de Onze-Lieve-Vrouwekerk, vanaf 1559 de kathedraal van Antwerpen. Dit majestueuze bouwwerk was het kloppend hart van de stad, waar diepgelovige parochianen het pad kruisten met hondenslagers, pelgrims en veehandelaars. Lezing van 14 april 2024.

Alexander Reeuwijk neemt je mee in de tijd, op ontdekkingsreis, einde achttiende, begin negentiende eeuw. Vaar mee naar het machtige eiland Nieuw-Guinea op het fluitschip La Coquille waar ook René Primevère Lesson aan boord was als scheepschirurg, apotheker en natuuronderzoeker. En zoek mee op de levende exemplaren van de mythische paradijsvogels in de vrije natuur, die in de lucht op een vallende ster gelijken. ‘ De kleine paradijsvogels vliegen sierlijk en met een golvende vlucht; de flankveren zijn achteloos weggestopt en vormen een gracieuze en luchtige pluim, die in de lucht op een vallende ster lijkt.’ De afgelopen eeuwen zijn er tal van prachtige, rijk geïllustreerde dierenboeken gemaakt, waarin wetenschap en kunst op een natuurlijke manier samenvallen. De Antwerpen Zoo bezit een grote collectie dierenboeken, die ze de sinds 2007 in langdurige bruikleen hebben gegeven aan de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience. Samen met Steven van Impe en Hay Wijnhoven heeft schrijver Alexander Reeuwijk, twee boeken uit die collectie, een monografie over paradijsvogels van Richard Bowdler Sharpe en een boek over duiven van Coenraad Jacob Temminck en Pauline Knip - de Courcelles, opnieuw uitgegeven en voorzien van inzichtelijke en informatieve inleidingen. Twee boeken, gemaakt door verschillende makers, over verschillende vogelsoorten in een verschillende periode en met een verschillende techniek. Lezing van 17 maart 2024.

Al eeuwenlang heeft de mens de neiging om dingen te verzamelen en te bewaren, altijd koortsachtig op zoek naar nieuwe aanvullingen. Wat bezielt de verzamelaar? Wat schuilt er achter die bezitsdrang? Achter de zoektocht naar veel van hetzelfde? Verzameld! gaat over de passie van verzamelende mannen én vrouwen: kunstenaars en schrijvers, architecten en pantologen, filosofen en gewone mensen. Het gaat over het instrumentarium van de verzamelaar en waar die zijn bezittingen bewaart: huizen worden niet alleen verzameld, maar ook speciaal gebouwd om collecties in onder te brengen. Lezing van 25 februari 2024.

In haar bakboek 'Van wafel tot koek' verrast Regula Ysewijn de lezer met sprekende beelden en heerlijke recepten van de Lage Landen. Van traditionele roggebroden over knapperige krakelingen tot de vertrouwde Sinterklaaslekkernijen, Regula’s creaties nodigen uit om meteen zelf aan de slag te gaan. Lezing van 10 december 2023.

In de middeleeuwen heetten ze ledighe vrouwen, lichtwiven of lichtekooien. Ze werden verbannen of behangen met schandstenen. Ze hadden een verbond met de duivel en waren slachtoffers van heksenjachten. Vandaag noemen we hen sekswerkers en luxe escorts. Ze vertellen tijdens druk bekeken programma’s op tv wat en waarom ze het doen. Prostitutie door de eeuwen heen. Diane De Keyzer neemt je mee langs straten van plezier en huizen van vertier. We maken kennis met straatmadelieven en courtisanes, met bordeelmadames, koppelaarsters en pooiers. En geen prostitutie zonder vraag en dus komt ook de klant in beeld. Vaak is hij heel voornaam en laat zich Sire noemen. We brengen een bezoek aan de rosse buurten in Brussel en Antwerpen, in de negentiende eeuw maar ook vandaag. En we komen te weten wat de grote oorlogen doen met mannen en met vrouwen achter het raam. Quel Bordel is een fascinerende inkijk in het leven van ontelbare vrouwen die al eeuwenlang hun brood verdienden en verdienen met seks. En je verneemt terloops dat het beroep van deze dames nooit het oudste ter wereld is geweest. Lezing van 5 november 2023.

De geuzen kennen we allemaal uit de geschiedenislessen en de lokale geschiedenis. Maar wie waren deze mannen en vrouwen? In zijn recentste boek  In opstand! vertelt historicus Pieter Serrien het verhaal van deze zestiende-eeuwse opstandelingen aan de hand van toenmalige getuigenissen, prenten en andere bronnen. In een verrassende vertelling met originele muziek, bijzondere lokale anekdotes en rake analyses komt deze vergeten geschiedenis wel erg dichtbij. Serrien neemt de toeschouwer mee naar een tijd van beeldenstormen, Spaanse furie en klimaatverandering, die ook hier in deze streek heel wat teweegbracht.  Lezing van 15 oktober 2023.

Hoogleraar informatica Luc Steels en schrijver Maarten Inghels debatteren over Artificiële Intelligentie in de wereld van de literatuur. Ze doen dat onder leiding van duelmeester Bert Bultinck, hoofdredacteur van Knack. Er zijn nog heel veel vragen over de rol van Artificial Intelligence (AI), ook in de literaire en taalkundige wereld. AI heeft de grenzen verlegd door autonoom teksten te genereren die nauwelijks te onderscheiden zijn van die van menselijke auteurs. Discussies over auteursrecht bijvoorbeeld steken de kop op. ChatGPT en andere taalmodellen brengen wellicht een revolutie teweeg in de manier waarop we literatuur begrijpen en consumeren. Welke impact AI zal hebben op de samenleving, en dus ook op de literatuur, is ongewis. Duidelijk is al wel dat met deze technologie een nieuw en voorlopig uiterst controversieel hoofdstuk is begonnen van het eeuwenoude verhaal van de literatuur. Lezing van 8 oktober 2023.

De tentoonstelling FINIS TERRAE biedt in de Nottebohmzaal van de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience nieuw werk van Jeffe De Brabandere en Gideon Kiefer. Curator Eric Rinckhout ging in gesprek met beide kunstenaars. Lezing van zondag 4 december 2022.

Jos Geysels over ‘klimaatrechtvaardigheid’, omdat we om de draagkracht van de aarde te bewaren, een breed maatschappelijk draagvlak nodig hebben. Lezing van 16 oktober 2022.

Marie Becuwe over de cruciale rol die kunstenaarsherbergen speelden in de ontwikkeling van de realistische en impressionistische schilderkunst. Lezing van 23 oktober 2022.

Vijftig jaar nadat de Club van Rome de alarmbel luidde met Grenzen aan de Groei, duiken we met Geert Buelens de geschiedenis in. Lezing van 20 november 2022.

Nic Balthazar legt in deze interactieve lezing uit waarom hij zich al zo veel jaren zorgen maakt, wat het ware gevaar is van de klimaatverandering en waarom de oplossingen toch hoopvol en haalbaar zijn. Lezing van 20 november 2022.

In het rijke oeuvre van de Antwerpse beeldhouwer Albert Poels (1903-1984) is Reinaert de Vos alomtegenwoordig. Hoe transformeerde de figuur onder invloed van de veranderende politieke en culturele omstandigheden? Aan de hand van de vossen van Poels vertelt Beyen het verhaal van deze belangrijke Vlaamsgezinde beeldhouwer. Lezing van 13 mei 2022.

De vos is weliswaar aaibaar, maar ook raadselachtig en ongrijpbaar. Misschien is de vos wel de nachtzijde van de mens? Of misschien toch niet? Yvan De Maesschalck houdt de vos tegen het licht als personage, symbool of motief in de moderne literatuur. Lezing van zondag 10 april 2022.

Van het Latijnse dierenepos Ysengrimus uit 1150, over de Franse Roman de Renart naar Van den vos Reynaerde in het Middelnederlands. Lisanne Vroomen volgt de kromme paden van Reynaert en kijkt naar de sporen die hij achterlaat. Lezing van 27 maart 2022.

De vos, eeuwenlang net als de wolf verdelgd door de mens. Dirk Draulans over de comeback van de vos, met dank aan efficiënte beschermingsmaatregelen. Lezing van 13 maart 2022.

Meer dan twintig jaar geleden schreef Walter Van den Broeck een bewerking van Van den Vos Reynaerde voor een suite van Jan Van Landeghem. Dit werk voor spreker, dwarsfluit, piccolo, hobo, althobo, klarinet, basklarinet, fagot, contrafagot, 2 hoorns en slagwerk werd uitgevoerd door I Solisti del Vento onder leiding van Francis Pollet. De tekst kwam ook in handen van acteur en auteur Karel Vingerhoets, die er niet meteen mee aan de slag kon. Vandaag kan hij dat wel in het kader van de reeks Nottebohmlezingen over de vos in al zijn facetten. Het is tegelijkertijd de gelegenheid om het prachtige verhaal nog eens te recapituleren. Lezing van 20 februari 2022.

Gedichtendag 2022 in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, met de zussen Hind en Zahra Eljadid. Lezing van 27 januari 2022.

Koen Broucke gaat in gesprek met auteur Ronald Grossey over het onversaagde verschijnen van ridders in stripverhalen. Over Bob De Moor en zijn ridderromans, de ontmoetingen met Leopold Vermeiren, Marvano, Willy Vandersteen, Karel Biddeloo, reeksen als Johan en Pirrewiet, De Rode Ridder, de Torens van Schemerwoude... en waarom deze albums een publiek blijven begeesteren. Ronald Grossey (°1956) is uitgever bij Vrijdag en auteur. Hij publiceerde onder andere boeken over de pioniersjaren van de televisie en over strips, Studio Vandersteen en Bob De Moor. Hij schreef voor de legendarische striptijdschriften Kuifje en Robbedoes en was hoofdredacteur van het Suske en Wiske Weekblad. Lezing van 12 december 2021.

Tijdens de Nottebohmlezingen dit najaar brengen we de middeleeuwse ridderwereld tot bij u. Jeroen Olyslaegers ontrafelt het mysterie Merlijn. Zowel tovenaar als magiër. Raadgever van Arthur, maar ook geharnaste krijgsheer die zijn zinnen verliest na een verloren veldslag. Lezing van 21 november 2021.

De romans over Koning Arthur en zijn ridders van omstreeks 1200 stuiteren van de emoties. Naast eer is vooral liefde de grote drijfveer voor de hoofse personages. Met hen wordt het publiek heen- en weer geslingerd tussen hoop en teleurstelling, angst en opluchting, diepe smart en ultiem geluk. Hoe worden al die emoties mee-voelbaar gepresenteerd? Frank Brandsma is hoofddocent Literatuurwetenschap (Middeleeuwen) aan de Universiteit Utrecht. Zijn onderzoek gaat over Arthurromans rond 1200, met speciale aandacht voor de structuur en de emotionele werking van de verhalen. Lezing van 21 oktober 2021.

Enkele onvoldragen pogingen niet te na gesproken stak de moderne Vlaamse letterkunde van wal met De Leeuw van Vlaenderen (1838). Hendrik Consciences beroemd en berucht gebleven roman voert de lezer terug naar de riddertijd en lijkt op het eerste oog een ondubbelzinnig huldeblijk aan zwaardkunst, blinkende harnassen en hoofse moed. Na zijn dood kreeg de negentiende-eeuwse schrijver hiervoor de rekening gepresenteerd. Louis Paul Boon bijvoorbeeld vond dat Conscience had weggekeken van sociaal onrecht om de Vlaming te verstrooien met dwaze verhaaltjes over ‘edele ridders en mooie jonkvrouwen’. Boon beschuldigde Conscience ervan ‘de taal der oude ridderverhalen’ ondoordacht te recyclen en zo ‘het machtsmisbruik van leenheren en roofridders’ te bewieroken. Deze en soortgelijke verwijten domineren tegenwoordig onze visie op Conscience en zijn werk. Maar klopt deze kritiek wel? Welke betekenis heeft de ridder in het oeuvre van Conscience? Op welke manier hebben oude ridderverhalen hem beïnvloed? In deze lezing zoeken we het samen uit: we bespreken fragmenten uit onder meer De Leeuw van Vlaenderen, Jacob van Artevelde, De Kerels van Vlaanderen en Koning Oriand, en brengen die fragmenten in verband met de oorspronkelijke middeleeuwse ridderverhalen alsook met het werk van andere door ridders gefascineerde kunstenaars uit de negentiende eeuw zoals Walter Scott en Richard Wagner. Lezing van 3 oktober 2021.

Optreden van Amina Belôrf in de Nottebohmzaal, ter gelegenheid van Gedichtendag. Optreden van 28 januari 2021.

Nadia Nsayi is het (klein)kind van Belgisch-Congolese (groot)ouders. Ze is geboren in de Congolese hoofdstad Kinshasa en ze groeide op in het Vlaams-Brabantse Landen. Ze vertelt, op basis van haar boek Dochter van de dekolonisatie (EPO, 2020), over haar familieverhaal, de Belgische kolonisatie in Congo en de koloniale erfenissen in België. Ze eindigt met een pleidooi over het belang van dekoloniseren, zelfs zestig jaar na de onafhankelijkheid van Congo. Lezing van 27 november 2020.

Om de Belgische bevolking voor zijn koloniale zaak te winnen gebruikt Leopold II twee argumenten: de bestrijding van de slavenhandel en het brengen van de beschaving. Het Nederlandstalige Congoproza geschreven door missionarissen, ambtenaren en reizigers hamert hier voortdurend op. Deze haast volmondige ondersteuning van de kolonialistische ideologie getuigt van een maatschappelijke consensus die in onze huidige, versplinterde maatschappij niet meer mogelijk lijkt te zijn. Luc Renders verbleef geruime tijd in Zuid-Afrika waar hij Nederlandse letterkunde doceerde. In 2019 publiceerde hij Koloniseren om te beschaven. Het Nederlandstalige Congoproza van 1596 tot 1960. Lezing van 27 oktober 2020.

Twee maal per jaar organiseert het Dotatiefonds voor Boek en Letteren, de gemeenschappelijke vriendenvereniging van het Letterenhuis en de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, een Duel op Zondag. Dit maal: een snedig debat over mensenrechten. Op 10 december 1948 nam de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens aan. Meer dan zeventig jaar later heeft filosoof Othman El Hammouchi geen hoge pet op van deze verklaring. Ze ademt voor hem de geest van het Westerse individualisme. Volgens criminoloog en kersvers directeur van het Hannah Arendt Instituut Christophe Busch is de verklaring wel een universeel moreel kompas dat inzet op gelijkheid en verdraagzaamheid tussen individuen en volkeren. Gaan de mensenrechten op de schop? Bert Bultinck, hoofdredacteur van Knack, leidde het debat in goede banen. Lezing van 4 oktober 2020.

Afrika is een continent waar 54 verschillende landen deel van uitmaken. De totale oppervlakte is drie maal zo groot als Europa. De Democratische Republiek Congo bijvoorbeeld is 80 maal groter dan België. Hoe kunnen we vandaag omgaan met de 'koloniale bibliotheek' en welke verhalen vertellen hedendaagse kunstenaars uit Afrika? Het dualisme tussen modernisme en traditionalisme, tussen lokaal en globaal. Phillip Van den Bossche is kunsthistoricus en voormalig directeur van Mu.ZEE in Oostende. Hij werkte de afgelopen jaren samen met kunstenaars zoals Saddie Choua en Jean Katambayi Mukendi. Hij heeft de collectie van Mu.ZEE, waar voorheen alleen Belgische kunstenaars werden verzameld, verbreed door het verzamelbeleid te openen richting diaspora. Lezing van 6 september 2020.

Congo begon voor mij met het schilderij van een vredig huttendorpje dat heeroom van Congo voor mijn grootmoeder had meegebracht. In 1985 reisde ik hem achterna en begon een avontuur dat me niet alleen naar het hart van Congo zou voeren, maar ook naar dat van de Congolezen. Is zo’n ontmoeting eigenlijk wel mogelijk, na alles wat er tussen Congo en België in het verleden is voorgevallen? Wie stuurde mijn blik? En: wat leerde ik al doende? Lieve Joris is auteur van non-fictieboeken over de Arabische wereld, Oost-Europa, Afrika en China. Haar werk werd bekroond met onder andere de Henriëtte Roland Holst-prijs en de Cultuurprijs van de Vlaamse gemeenschap. Congo is een terugkerend thema in haar oeuvre. Lezing van 8 maart 2020.

Vrijmetselaars komen samen in speciaal daartoe ingerichte gebouwen om daar in alle rust samen “iets” te beleven. Minder kan over vrijmetselarij nauwelijks gezegd worden. Vrijmetselarij kenmerkt zich als een initiatiek genootschap: men hoort er bij omdat men is ingewijd en die inwijding gebeurt via een ritueel. Juist dat blijkt dat essentiële “iets” te zijn waar vrijmetselaars zich mee bezig houden.In deze lezing hebben we het over de rol van de muziek bij dat maçonnieke ritueel. Is het louter decoratief of geeft het ook betekenis aan het gebeuren? Er is geen gebrek aan Belgische componisten die in de negentiende eeuw lid waren van de Belgische loges. Een aantal onder hen componeerden ook wat men “maçonnieke muziek” noemt. Aan de hand van een aantal concrete negentiende-eeuwse Belgische case studies, hopen we de band tussen het maçonnieke ritueel en de muziek te kunnen aantonen en te verklaren. Lezing van 15 december 2019.

Radio Centraal bracht op 19 december 2019 in de rubriek 'Thuisreis' een recensie van de tentoonstelling Porno, Pulp en Literatuur in de Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.

Kunst en pornografie lijken elkaar uit te sluiten; het één maakt het mooiste en beste in ons wakker, het andere onderwerpt ons aan hitsigheid en dierlijkheid. En toch is de relatie tussen kunst en pornografie meer genuanceerd dan op het eerste zicht lijkt. Filosoof Petra Van Brabant vertelt hoe kunstfilosofen over kunst en pornografie denken. Lezing van 20 oktober 2019.

In his lecture, Alessandro Grazi is going to delineate the main traits of his ongoing research project on Italian Jewish prayer books printed in the Nineteenth Century. The aim of this project is to carry out a digital and conceptual analysis of nineteenth-century Italian prayer books, with the purpose of utilizing them as objects of historical inquiry. The tools I will use to carry out this analysis consist of an inventory and digitization of these prayer books, in order to enable a digital analysis with OCR software (Optical Character Recognition). Prayer books encompass every aspect of Jewish life, from everyday prayers to the special occasions of the High Holidays. For this reason, they are the most frequently printed book in Judaism. In spite of their prominence in Jewish life, they have received very little academic attention, because they have been considered as stable factors, unworthy of analyses of its dynamics. Indeed, it is true that prayer books maintained a certain uniformity in space and time, but the small changes of the different editions can actually represent substantial changes in the political and cultural perception of a specific Jewry, in a specific place and time. The OCR is used to single out and address exactly these variations, with the purpose of answering the following questions: How do materiality and spirituality relate to each other? Can we establish changing patterns relating to siddurim and mahzorim as religious/sacred objects over time? How do prayer books attest to the construction of their owners' Jewish identities? Lecture on 2 October 2019.