O co chodzi z tą nauką?

Kiedy wirus dostaje się do organizmu atakuje komórki, zostawia w nich swoją informację genetyczną i przejmuje kontrolę. Tak zaczyna się, dobrze znana każdemu, infekcja wirusowa. Jak ją zatrzymać? Ekspert: Paweł Kowalczyk, Instytut Chemii Fizycznej PAN

Podglądanie dzikiej przyrody nigdy nie było tak łatwe. Na wysokości ptasich gniazd, w głębi puszczy, w pobliżu źródeł wody i pożywienia montuje się urządzenia rejestrujące w dzień i w nocy zachowania zwierząt. Jak naukowcy wykorzystują pozyskane w ten sposób informacje? Ekspert: dr hab. Tomasz Borowik Instytut Biologii Ssaków PAN

Skamieniałości, minerały, okazy chrząszczy i szkielety - zwierząt żyjących, i tych, które wyginęły. Jakie znaczenie i wartość dla nauki mają zbiory Instytutu Zoologii PAN? Czy można je nazwać zabytkami i czy mogą mieć znaczenie dla przyszłości naszej planety?

Ekstremofile - pod tą nazwą kryją się prawdziwi twardziele, czyli organizmy, które mogą przetrwać w skrajnie trudnych warunkach. Nie są im straszne ani bardzo wysokie, ani bardzo niskie temperatury. Czy coś może pokonać niesporczaka?

Są swoistą „polisa bezpieczeństwa” dla przyszłości żywności i przyrody. W jakich sytuacjach korzysta się z banków nasion i w jakich warunkach przechowuje się zarodki roślin?

W historii świata nie brakowało zdrajców, którzy przedkładali korzyści własne nad lojalność. Sprawiedliwością dziejową jest to, że dzisiaj ich imiona utożsamiane są ze zdradami. Jednak jednoznaczna ocena zdrajców możliwa jest często dopiero po upływie wielu dekad.

"Wilki są zuchwałe", "wilki atakują ludzi" - takie stwierdzenia pojawiały się w mediach na początku tego roku. Czy są prawdziwe, czy przesadzone? Dlaczego wilki owiane są złą sławą?

Żyjemy w kręgu kultury chrześcijańskiej, ale wyznań religijnych jest na świecie wiele więcej - kilka tysięcy. Po co nam religie?

Najpierw publikowano ją w odcinkach, a w całości ukazała się po raz pierwszy w 1890 roku. I do dzisiaj "Lalka" cieszy się "wzięciem" - wśród reżyserów, literaturoznawców i czytelników. Co znajdziemy w cyfrowej wersji powieści Bolesława Prusa?

Hiszpański jest językiem dominującym w Ameryce Południowej. Skąd wziął się zatem portugalski w Brazylii?

Stacje meteorologiczne raz alarmują o rekordowo niskim stanie wody w polskich rzekach, to o zagrożeniu sytuacją powodziową, w związku z ich wylewaniem. Od czego zależy ile wody płynie w rzekach i czy możliwe, że kiedyś w ogóle jej zabraknie?

Przypadki ratowania ludziom zdrowia lub życia przez psy wcale nie są takie rzadkie. Krążą opowieści o tym, jak pomogły osobom z demencją znaleźć drogę do domu, ogrzewały własnym ciałem przed wyziębieniem, albo - sygnalizowały ekipom ratunkowym miejsce pobytu swojego opiekuna. Czy takie "bohaterskie" zachowanie zdarzają się tez wśród innych gatunków zwierząt?

Mięso drobiowe jest jednym z najczęściej spożywanych rodzajów mięsa w naszym kraju. Polska jest też jednym z czołowych eksporterów drobiu. Jak jego hodowcy mogą zapewnić konsumentom bezpieczeństwo? Antybiotyki i hormony w mięsie drobiowym - to prawda, czy mit?

Coraz mniejsze znaczenie mają dzisiaj autorytety i coraz łatwiej o dezinformację. Jak wpływa to na naukowców i ich badania? Czy mogą zbudować społeczne zaufanie do instytucji naukowych?

Archiwum to fascynująca podróż w czasie. Tak twierdzą archiwiści. Co w nich znajdziemy? Czy poza tysiącami teczek wypełnionych dokumentami, są w nich inne przedmioty związane z historią?

Mrówki potrafią współpracować, mieszkają w wielopiętrowych rodzinnych "budowlach", opiekują się potomstwem. Co jeszcze łączy nas z mrówkami?

Ejszeryszki, Kiekskiejmy, Olkusz, a nawet polsko brzmiące nazwy Łańcut czy Czorsztyn. Nazwy tych miejscowości mają obcojęzyczne pochodzenie. Skąd się wzięły na mapie Polski?

Wyginęły bezpowrotnie około 66 milionów lat temu. Wskrzeszenie dinozaurów w ich pierwotnej postaci, jest raczej fantazją, niż rzeczywistością. Które zwierzę obecnie żyjące na Ziemi jest bezpośrednim potomkiem dinozaurów i posiada najwięcej ich cech?

Historia Rusi Kijowskiej sięga wczesnego średniowiecza. Czy jej tereny są tożsame z terytorium Rosji? I skąd pochodzą ruskie pierogi?

Grenlandia to największa wyspa na świecie nie będąca kontynentem. Chociaż jej nazwa w tłumaczeniu brzmi Zielona Wyspa, to teren Grenlandii w 80% pokryty jest kilkumetrową warstwą lodu. Dlaczego wyspa wzbudza tyle emocji?

Średnio, na całym globie, dochodzi dziennie do 8 tysięcy lekkich wstrząsów, nieodczuwalnych przez ludzi i aparaturę pomiarową. Dużych wstrząsów, powodujących realne zniszczenia, zdarza się około stu rocznie. Czy człowiek też jest odpowiedzialny za trzęsienia ziemi?

Średnia prędkość tramwajów to 18 - 24 km/h. Pociąg metra osiąga 30 - 40 km/h. Dane mówią jasno, który pojazd wygrywa w teście prędkości. Czy możliwe jest, żeby tramwaj prześcignął metro?

Cukier, seks, zakupy, internet, treningi - uzależnić można się od wszystkiego. Jaka jest droga do nałogu?

Dekadę temu media informowały o inwazji korników w Puszczy Białowieskiej. Ich ofiarą miało paść pół miliona świerków. Jakie drzewa atakują te nieduże owady? Czy rzeczywiście zagrażają polskim lasom? 

Nie raz już wróżono nam koniec świata. Według filmowych apokaliptycznych wizji nastąpi on na skutek kataklizmu, nuklearnego ataku lub inwazji obcych. Do tych przewidywań dołącza dzisiaj zagrażająca ludzkości sztuczna inteligencja. Jaki będzie koniec naszego świata? 

Włączając na pokładzie samolotu tryb samolotowy w telefonie, odcinamy się od łączności ze światem. Dlaczego linie lotnicze nas do tego zobowiązują? Co mogłoby się stać, gdybyśmy nie zastosowali się do tego przepisu?

Plany NASA zakładają, że do 2032 roku rozpoczną się badania dotyczące zasobów, które można wydobyć na Księżycu. Jakie surowce można pozyskać ze Srebrnego Globu? Do kogo należą i czy będziemy sprowadzać je na Ziemię?

Jednym z mitów wokół ADHD jest, że dotyczy wyłącznie dzieci. Tymczasem amerykańscy badacze przeprowadzili ankietę wśród tysiąca dorosłych osób, aby sprawdzić, jak wielu z nich może cierpieć na ADHD. Jak się okazało, aż 1/4 badanych podejrzewała  u siebie to zaburzenie, ale tylko 13 procent rozmawiało na ten temat z fachowcem. Jak przejawia się u dorosłych ADHD? 

Skuty lodem kontynent, położony najdalej na południu naszej planety. Jedyny bez rdzennych mieszkańców, nie licząc pingwinów i ponad 200 innych gatunków zwierząt. Nic dziwnego, że przyciąga naukowców różnych dziedzin. Czego szukają tam turyści?

Rajtuzy były kiedyś męskimi spodniami do jazdy konnej, sezon mógł być jesienny albo letni, a każdy dom miał sklep - czyli piwnicę. Dlaczego niektóre słowa zmieniają swoje znaczenie?

Sztuczna inteligencja coraz lepiej radzi sobie z zadaniami, które jej stawiamy. Jak trenuje się AI dla potrzeb badania opinii publicznej - układania pytań ankietowych i weryfikowania odpowiedzi respondentów?

Las płonie szybko, a rośnie powoli. A zagrażają mu nie tylko pożary, ale też huraganowe wiatry, susze i szkodniki. Jak szybko odradza się drzewostan po takich kataklizmach? 

"Ten!… co Polskę głosił, od zenitu Wszechdoskonałości Dziejów Wziętą, hymnem zachwytu, Polskę — przemienionych kołodziejów" - tak pisał w wierszu "Fortepian Chopina" Cyprian Kamil Norwid o instrumencie kompozytora. A co o fortepianach, przy których Fryderyk Chopin komponował, koncertował, improwizował, mówią źródła historyczne?

Nie każda osoba ze spektrum autyzmu unika kontaktu wzrokowego, jest matematycznym geniuszem, czy zna na pamięć rozkłady jazdy pociągów. Wokół autyzmu narosło wiele mitów i stereotypów. Z niektórymi się rozprawimy w tym odcinku podkastu "O co chodzi z tą nauką?".

"Zima wtargnie do Europy", "w weekend pogoda się załamie", czy "nadciąga fala upałów" - takimi nagłówkami ostrzegają nas długoterminowe prognozy pogody, które najczęściej się nie sprawdzają. Zresztą i krótkoterminowe przewidywania pogody często nas zawodzą. Dlaczego? 

Kiedyś wystarczyły przezwiska, przydomki lub określenia tworzone od imienia ojca czy nazwy miejscowości. Nazwiska dziedziczone przez potomków pojawiły się dużo później. Kto jako pierwszy zaczął je nosić? I dlaczego tak wielu jest wśród nas Kowalskich i Nowaków?

Według raportu Komisji Europejskiej z 2025 roku tylko 8,5% wód powierzchniowych w Polsce klasyfikowanych jest jako dobre. Co na to wpływa? I jak poprawić ten stan?

Pojazd księżycowy Lunar Rover Vehicle, konstrukcja polskiego naukowca Mieczysława Bekkera, wziął udział w programie kosmicznym Apollo realizowanym na przełomie lat '60 i '70. W najnowszej misji NASA - starcie sondy IMAP, także bierze udział polski instrument GLOWS. Co będzie badał? Czy wraz z rozwojem technologii maleje koszt kosmicznych przedsięwzięć?

Ssaki naczelne ze swoimi wielkimi mózgami należą do najinteligentniejszych znanych nam zwierząt. Inteligencji nie można odmówić ptakom krukowatym. Potrafią rozwiązywać skomplikowane problemy, używać narzędzi, a nawet zapamiętywać twarze ludzi. A jak jest z dinozaurami?

Czasem na ich powierzchni występują drobinki metalu, pokryte bywają ciemną skorupą stopionej materii, są w niej wgłębienia i wyżłobione korytarze. Wprawne oko, albo precyzyjne badanie, pozwolą odróżnić meteoryt od zwykłego kamienia. A jakie informacje niosą kosmiczne okruchy?

O ksylitolu mówi się, że to cukier brzozowy oraz - że jest zdrową alternatywą dla cukru. Jak otrzymuje się ten naturalny słodzik? Czy jest korzystniejszy dla naszego zdrowia?

Każdy dorosły obywatel może zostać respondentem. Jak konstruuje się narzędzia, którymi bada się opinie i nastroje społeczne? I czy badacze wiedzą, kiedy ich oszukujemy?

W 2023 roku archeologowie z Uniwersytetu w Alicante dzięki pomocy dronów odkryli nieznane wcześniej  naskalne malowidła. Namalowane sylwetki ludzi, kóz i jeleni były ukryte we wnękach skalnych i trudno dostępne. Z jakich jeszcze nowych technologii korzystają dzisiaj archeologowie?

Na Antarktykę i do Arktyki rzadko docierają turyści. Ale jest sposób, żeby tam trafić. I zostać dłużej niż na krótki wakacyjny pobyt.

Ból jest dla nas sygnałem ostrzegawczym, że z organizmem stało się coś niedobrego. Jak szybko mózg tę informację otrzymuje? I czy można poczuć ból, którego powód nie istnieje?

"Przez Polskę przejdą kolejne burze...", "w regionie obserwowaliśmy rozwój burz..", "zbliża się do nas aktywna komórka burzowa" - takie komunikaty często pojawiają się w letnich prognozach pogody. Dlaczego ta pora roku sprzyja wyładowaniom atmosferycznym?

Do jednej z największych erupcji doszło w kwietniu 1815 roku na indonezyjskiej wyspie Sumbawa. Wybuchł wtedy wulkan Tambora, a konsekwencje tego wybuchu odczuli mieszkańcy na całym globie.

Około 60% produkowanych ubrań ma swoim składzie plastik. Czy jest to to samo tworzywo, które znajdziemy - na przykład, w butelkach? Czy odzież z plastikiem w składzie ma jakieś zalety?

Konserwanty w kosmetykach budzą kontrowersje. W jakich ilościach i dlaczego dodawane są do kremów i innych produktów kosmetycznych?

Energetyka, zasoby wody pitnej, nawadnianie ziemi pod uprawy - choćby te kwestie zależne są od topnienia śniegu, którego opady maleją w związku ze zmianami klimatu. Równie istotna jest masa śniegu, czyli masa magazynowanej w nim wody.