Orð af orði

Hvað er baldakin? Og hvað er veifiskati? Hvað er að vera aftarlega á merinni? Hvernig reipi er haldreipi? Ef eitthvað ber á góma, hvort eru það þá fingurgómar eða tanngómar? Hvað er eiginlega að snurfusa?

Í greininni Úr fórum Halldórs Laxness fjallar Guðrún Kvaran málfræðingur um orðaforðann í verkum Halldórs Laxness, annars vegar dönsk tökuorð og hins vegar íslenskt alþýðumál.

Halldór Laxness skrifaði Ríkisútvarpinu bréf árið 1974, annars annars vegar um þrjá danska hortitti og hins vegar um stefnutilvísanir; og Helgi J. Halldórsson las þau upp í þættinum Daglegu máli.

Greinin „Stikukerfið: tugamál og tugavog“ birtist í Skírni 1908. Jón Jónsson prófastur á Stafafelli í Lóni skrifaði um lög um metramæli og vog sem samþykkt voru á Alþingi árið áður. Jón var ósáttur við að með metrakerfinu var löghelgaður urmullinn allur af útlendum orðum og lagði til í staðinn alíslenskt orð, eins og „stika“ um metra; „mælir“ um lítra; og „met“ í stað hins útlenda gramms.

Það er furðudönskuskotið, óþarft og rangt að segja „burtséð frá“ og líka orðin „skemmtilegheit“ og „harðheit“, segir Eiríkur Hreinn Finnbogason, umsjónarmaður Daglegs máls í útvarpinu árið 1956. Hann er líka þreyttur á því að fólk segðist „upplifa“ allt mögulegt og ómögulegt.

Þótt orðið ske sé lítil þúfa hefur hún oft velt þungu hlassi og í áratugi hefur verið tekist á um ágæti hennar. Árni Böðvarsson talaði um orðin ske og heldur í þættinum Daglegu málið árið 1955 og í öðrum þætti gerði hann íslenskun erlendra örnefna og staðaheita að umtalsefni.

Komma, strik og skammstafanir voru umræðuefni Marðar Árnasonar í Daglegu máli árið 1984. Þráðurinn er nú tekinn upp að nýju enda hefur reglum um geinarmerki síðan verið breytt. Þó hafa ekki orðið á þeim gagngerar breytingar og Daglegt mál frá 1984 á enn jafn mikið erindi við hlustendur.

Um það er engum blöðum að fletta að orðatiltækjum er oft slegið saman. Útkoman getur orðið skondin eins og þegar orðatiltækjunum koma eins og þjófur að nóttu og koma eins og þruma úr heiðskíru lofti er slegið saman svo til verður orðatiltækið að koma eins og þjófur úr heiðskíru lofti. Í þættinum er útskýrt hvað orðatiltæki eru, þau rædd og ruglað saman í þættinum.

Eiríkur Hreinn Finnbogason tekur til umfjöllunar bréf frá hlustendum og málfar í blöðum. Í tveimur þáttum af Daglegu máli frá 1956 fjallar hann um orðin kóteletta, þinglesing og augabrún; sagnasambandið kveikja upp; hvor sinn og sinn hvor; sjálfs sín eða síns; og fyrirsögnina Ísinn er kominn á Tjörninni.

Það kennir ýmissa grasa hjá Eiríki Hreini Finnbogasyni í Daglegu máli í febrúar 1956. Í tveimur þáttum tekur hann fyrir bréf frá áhugamönnum um íslenskt mál um til dæmis viðtengingarhátt í ef-setningum; orðin eldhúsbekkur og ginnkeyptur; notkunarsvið sagnarinnar byggja; og verkaskiptingu orðanna eitthvað og eitthvert.

Sagt er að Árni Magnússon handritasafnari hafi verið fyrsti Íslendingurinn sem ánetjaðist kaffi. Þessi lúxusdrykkur betri borgara varð fyrr en varði í hvers manns bolla og vel má halda því fram að kaffi sé þjóðardrykkur hér á landi, könnun sem gerð var virðist staðfesta að meira sé drukkið af kaffi í bókum Guðrúnar frá Lundi en í öðrum íslenskum skáldsögum. Hvorki virðast þó vera til orðatiltæki né málshættir sem hafa kaffi sem kjarnaorð.

Má ég lána hann Grána þinn út á bæi, spurði aðkomumaðurinn Austfirðinginn og Austfirðingurinn rak upp stór augu og spurði, hverjum ætlar þú að lána hann Grána minn? Þá varð hinn undrandi og mælti, skilur þú mig ekki? Nei, Austfirðingurinn skildi ekki. Þetta var um miðja 20. öld og nú er þetta orðalag komið aftur inn í málið en eftir öðrum leiðum. Orð af orði fer langa leið að þessari breytingu með hringferð um landið að skoða forsetningar með staðanöfnum og enskum áhrifum en endar í afturbeygðum og óákveðnum fornöfnum.

Orðið fataskápur merkir ekki bara hirsla undir föt heldur er hægt að nota orðið yfir fötin sjálf sem geymd eru í skápnum. Farið er yfir merkingarsögu orðsins og samsvarandi orðs í ensku auk þess sem skoðuð eru ýmis safnheiti um fatnað og vefnaðarvöru og orðatiltæki sem þeim tengjast.

Hvaða orð í íslensku eru rakin til frönsku? Við skoðum frönsk áhrif á íslenskan orðaforða, með hliðsjón af greinum eftir Alexander Jóhannesson og Guðrúnu Kvaran, og endum á fróðleik um Bayeux-refilinn í Normandí.

Íþróttir ber ekki oft á góma í Orði af orði. Þær koma þó rækilega við sögu í dag því við förum í krullu, fótbolta, ballskák, blak og hnit.

Gjaldskylda fékk flest atkvæði í kosningu um orð ársins 2025. Það vakti athygli á nýliðnu ári þegar erlendir ferðamenn merktu myndir við þekkta ferðamannastaði með staðsetningunni Gjaldskylda. Draga mátti þá ályktun að þeir teldu að staðurinn héti það. Fjallað var um orðin tíu sem hægt var að kjósa um og rifjuð upp nokkur orð fyrri ára.

Fjallað er um orð ársins í Færeyjum og í Danmörku. Í Færeyjum valdi dómnefnd orð ársins 2025 úr þessum tíu orða lista: 6-7 (six-seven), fiksirúm, hekkuportur, linjuføring, Nossa-nuggets, preppa, reglulýdni, skíggjasunn, Suðuroyartunnil, vøruskott. Í Danmörku stóð valið um þessi: antisemitisme, drone, folkedrab, grøn trepart, hybridkrig, jernmarker, preppe, remigration, skyggeflåde, slavegjort, åndelig oprustning.

Orð af orði skoðar kveðjur á þriðja sunnudegi í aðventu – einkum þær sem fela í sér óskir um að samferðafólk hafi það gott, njóti dagsins, nú eða jólanna.

Orð af orði bakar til jólanna og er að leggja lokahönd á sörurnar. Sörur heita reyndar Sarah Bernhardt eftir frægri franskri leikkonu sem fæddist 1844 og var gefið nafnið Henriette-Rosine Bernard.

Við yljum okkur við kertaljós, skoðum íslenska orðið kerti; og orð yfir sama hlut í öðrum málum; og það leiðir okkur á slóðir úralskra mála og samanburðarmálfræði; og svo kemur Grýla gamla við sögu og nokkur misvel þekkt Grýlubörn.

Hvort tveggja telst rétt, að hlaupa hart og hlaupa hratt. Það fyrrnefnda, að hlaupa hart, átti þó ekki upp á pallborðið hjá Jóni Arnari, kennara á Sauðárkróki sem sendi bréf til útvarpsþáttarins Daglegs máls á áttunda áratugnum; og ekki heldur hjá áhyggjufullri, ónafngreindri konu sem skrifaði Vikunni á sjöunda áratugnum.

Við lærum strax í grunnskóla að nafnorð hafa fast kyn. Það þýðir að hvert nafnorð er bara til í einu málfræðikyni, kvenkyni, karlkyni eða hvorugkyni. Það er alla vega almenna reglan, en eins og með allar góðar málfræðireglur þá eru á henni undantekningar. Skoðuð eru nafnorð sem eru notuð í fleiri en einu málfræðikyni, til dæmis skurn, sem er til í öllum þremur kynjunum.

Nýjasta götunafnið í Reykjavík, þegar þessi þáttur er gerður, er Kristínargata. Hún er á svokölluðu háskólasvæði, tengir Sturlugötu og Eggertsgötu, og hét upprunalega Bjargargata. Göturnar í kringum Háskóla Íslands eru allar kenndar við íslenska fræði- og vísindamenn. Lengi vel voru það allt karlar og lítið um að götur væru kenndar við konur í vísindum og fræðum. Fjallað er um nöfnin á götunum í kringum Háskóla Íslands.

Eiríkur Hreinn Finnbogason lýsti beygingu ákvæðisorða með lýsingaorðum í miðstigi í Daglegu máli árið 1955. Hann setti fram málfræðireglu sem er á þá leið að ef beygjanlegt ákvæðisorð fer með miðstigi þá er það orð í þágufalli. Miðað við regluna á ekki að segja mikið stærri heldur miklu stærri og ekki lítið betri heldur litlu betri. Hann talaði líka um þágufallssýki og taldi upp langan lista sagnorða sem eiga ekki að taka með sér þágufall. Nafni hans, Eiríkur Rögnvaldsson, skrifaði löngu síðar pistil um þágufallssýki og sagði að það þyrfti að koma á sátt um að hún teldist rétt og viðurkennt mál. Í millitíðinni hvatti Árni Böðvarsson til þess í Daglegu máli að laga íslensku að lifnaðarháttum nútímasamfélags og gera kleift að nota það um hvers kyns viðfangsefni nútímamanna.

Íslenska er auðug af skammaryrðum um bæði konur og karla. Guðrún Kvaran gerði athugun á samheitum um konur árið 1985 og Margrét Jónsdóttir fjallaði um þau í útvarpsþættinum Daglegu máli. Nokkru seinna skrifaði Guðrún greinina Ambindrylla og puðrureddi – Um heiti karla og kvenna. Niðurstöðurnar eru meðal annars þessar: Skammaryrði sem vísa í léttúðugt líferni eru feiknarmörg um konur en þeim er varla til að dreifa um karla. Þó eru neikvæð orð um karla almennt ívíð fleiri.

Fram undir miðja 20. öld höfðu flestar götur á Akranesi nafn sem sótt var í norræna goðafræði. Skagamenn voru ekki allir jafn ánægðir með þessi nöfn og vildu heldur að götuheitin yrðu dregin af nöfnum húsa í bænum og bæja og örnefna í nágrenninu. Um þetta var rætt og ritað í bæjarblaðinu Akranesi þar til bæjarstjórn ákvað að breyta nöfnunum. Líklega er það einsdæmi að nær öllum götunöfnum í heilum kaupstað sé skipt út í einu.

Reykjavík var afar lítill bær um 1850. Þar voru helstu göturnar, Aðalstræti, Hafnarstræti, Austurstræti og Kirkjugarðsstræti. Hálfri öld áður hétu þessar örfáu götur dönskum nöfnum á borð við Hovedgaden, Rebslagerbanen og Langefortov. Undir lok aldarinnar hefur götunum fjölgað í 15, þær hafa allar fengið nöfn og húsin við þær verið númeruð. Rýnt er í götuheiti í Reykjavík á 19. öld.

Fjallað er um áhuga landsmanna á íslenskri tungu og framsetningu málsins í miðlum RÚV. Tveir þættir af Daglegu máli eru dregnir upp úr kistunni. Mörður Árnason fjallar um málvöndun og málrækt í erindi frá 1984; og Böðvar Guðmundsson fer yfir ábendingar frá hlustendum í erindi frá 1981.

Fjallað er um götunöfnin í Grafarvogi í Reykjavík og höfund þeirra, Þórhall Vilmundarson. Mörður Árnason fjallar um götunöfnin í Grafarvogi og málfyrningu í Daglegu máli árið 1983.

Það er rangt að segja: Ég á ekki einn einasta aur. Rétt væri: Ég á ekki einn einasta eyri. Þetta sagði Grímur Helgason í útvarpsþættinum Daglegu máli árið 1956. Hann fjallar líka um sögnina lána; tilvísunarorðið sem; og forsetningarnar að og af. Guðrún og Anna skoða orðin eyrir og aur; og reglur um notkun að og af í ýmsum orðasamböndum með tilliti til erinda Gríms.

Árni Böðvarsson ræddi í Daglegu máli í febrúar 1955 um eintöluorð eins og fólk, flokkur, fjöldi og þjóð sem hafa fleirtölumerkingu en taka með sér sagnir og ákvæðisorð í eintölu, til dæmis fjöldinn allur af fólki safnaðist saman en ekki söfnuðust saman. Hann ræddi líka um beygingu orðanna gröftur og fiskur og þar má segja að sé fiskur undir steini.

Baldur Jónsson hafði umsjón með Daglegu máli árið 1968. Hann fjallaði um orðin nót og aldinkjöt í einum þáttanna og spurði hlustendur um nafn á áhaldi sem hafði ekkert heiti. Í öðrum þætti var umfjöllunarefnið kurteisi og orðalagið „njóttu vel“. Og í enn öðrum þætti var viðfangsefnið samnotkun fornafnanna sinn og hvor eða hver.

Þér skuluð fara upp á næstu hæð og tala við hana Unnur, sagði afgreiðslumaður við Árna Böðvarsson, þegar hann var í einhverjum ónefndum erindagjörðum á skrifstofu í Reykjavík árið 1954. Þeir Eiríkur Hreinn Finnbogason fjalla um beygingar mannanafna í útvarpsþættinum Daglegu máli.

Helgi J. Halldórsson fjallaði um áhrif ensku á íslensku í Daglegu máli í apríl 1974. Hann ræddi líka um kansellístíl og minnti á mikilvægi þess að hafa málsgreinar stuttar og skýrar. Loks hugaði hann að merkingu og notkun sagnanna forða og krauma.

Reglur um forsetningarnar í og á með heitum byggðra bóla voru til umfjöllunar hjá Árna Böðvarssyni í þættinum Daglegu máli árið 1954. Hann talar líka um að staðbundnar framburðarmállýskur beri að vernda eins og aðrar málvenjur heimamanna og orðið geislavirkni kemur við sögu.

Grúskað í gömlu útvarpsefni sem geymt er í kistu Ríkisútvarpsins. Árni Böðvarsson velti fyrir sérhvort það ætti að búa til íslenskt heiti yfir tónlistarstefnuna jazz og hvað ætti að kalla slankbelti sem fólk, einkum konur, gengu í til að virðast spengilegri, í þættinum Daglegu máli árið 1954.

Hlustendum hefur frá upphafi útvarps verið umhugað um að vandað sé til verka í Ríkisútvarpinu. Úr hvaða jarðvegi sprettur það? Hvernig hefur verið fjallað um íslenskt mál í útvarpinu í tímans rás? Við leitum svara við þessum spurningum og fleirum og stöldrum sérstaklega við þáttinn Daglegt mál sem var á dagskrá áratugum saman.

Við lentum í orðabóka-öngstæti þegar við reyndum að draga upp skýra mynd af orðinu lest í ólíkum merkingum. Við flettum upp í tveimur ólíkum orðabókum, til dæmis orðunum járnbrautarlest, barnalest, farmur, byrði, yfirlest og byrðingur.

Við bregðum okkur í ökuferð og skoðum orðin bifreið, sjálfhreyfivagn, mótorvagn og bíll, að ógleymdu orðinu sjálfrennireið. Auk þess koma við sögu bifhjól og hjólhestar.

Sveimur, svarmur, ger og þing eru dæmi um safnheiti um dýr í íslensku. Hrafnahópur kallast á ensku unkindness sem mætti kannski kalla óvinsemd, og krákuhópur kallast murder eða morð. Uppruni þessara undarlegu safnheita og fjölmargra annarra er talinn vel þekktur.

Það er ekki mjög gamalt í íslensku máli að tala um hvað klukkan er. Til athugunar er grein um hvernig við tölum um klukkuna eftir Katrínu Axelsdóttur og orðatiltæki þar sem tölur koma við sögu.

Grænlenska er alls óskyld öðrum tungumálum sem töluð eru í Evrópu. Hún tilheyrir fylkingu tungumála sem Inúítar í Austur-Síberíu, Alaska, Norður-Kanada og á Grænlandi tala. Hún er opinbert mál á Grænlandi en hver er staða hennar í samfélaginu?

Oddný Guðmundsdóttir var einn síðasti farkennarinn á Íslandi. Hún lét sér mjög annt um íslensku og skrifaði pistla um íslenskt mál í Tímann á árunum í kringum 1980.

Gömul nýyrðastefna er til skoðunar í þættinum og rýnt í fyrirlestur Björns Bjarnasonar frá Viðfirði um nýyrði sem fluttur var á samkomu Verkfræðingafélags Íslands árið 1918.

Orði af orði eltir veðrið í þessum þætti og skoðar alls konar orð um vont veður, illviðri og jafnvel aftakaveður.

Nornahár komst í fréttirnar síðsumars 2024 þegar það safnaðist fyrir á trampólínum og í sundlauginni í Reykjanesbæ. Þorvaldur Þórðarson eldfjallafræðingur fræðir hlustendur um fyrirbærið nornahár og fleiri spennandi jarðfræðiorð.

Þjóðarmorð er markviss útrýming þjóðar, vísvitandi morð á fólki, sem tilheyrir ákveðinni þjóð eða þjóðarbroti, aðhyllist tiltekin trúarbrögð eða er af ákveðnum uppruna. Orð af orði fjallar um merkingu orðsins þjóðarmorð og notkun þess í tímans rás.

Orð ársins 2024 er hraunkælingarstjóri, starfsheiti sem varð til í tíðum eldgosum á Reykjanesskaga á árinu.

Lagsmaður, gæska, vinur, félagi, elskan. Þessi orð og fleiri eru ávarpsorð sem fólk notar í samskiptum sín á milli. Þar býr margt að baki og skoðun fólks á þeim breytist hratt.

Bing Crosby söng sig inn í hjörtu heimsins með laginu White Christmas, eftir Irving Berlin, sem varð eitt vinsælasta jólalag allra tíma. Textinn hefur verið endursaminn á fjölda annarra tungumála og íslenska er þar engin undantekning. Fleiri en ein útgáfa er til af því á íslensku. Í þættinum eru leiknar ýmsar útgáfur af laginu White Christmas og á margvíslegum tungumálum.