Państwo Filozofów
by Radio Kraków
Słyszysz Platon, Hegel, Heidegger, Sartre, Kant i uciekasz jak najdalej? Nie bój się filozofii, bo ona jest o Tobie. Nie tylko akademicy rozważają, zwykli ludzie też, przecież w końcu wszyscy jesteśmy myśleniem. W Państwie Filozofów zajmujemy się właśnie tym – myśleniem. Sięgamy wysoko, ale z bohaterami, których dobrze znacie. Czy Big Lebowski był filozofem albo Lady Makbet? Świnie z „Folwarku zwierzęcego”? Śmierć z „Ósmej pieczęci”? Oczywiście. A czy „Gwiezdne wojny” to traktat o wartościach, przeznaczeniu i dokonywaniu wyborów? Nie inaczej. Muminki? Czysta filozofia. Każdy odcinek ma innego bohatera, inną sentencję – to zawsze punkt wyjścia do rozważań o codzienności, czasem niecodzienności. O sobie, relacjach z innymi i światem, o braku i nadmiarze, dobru i złu. I o tym, jak stare przeplata się z nowym i gdzie w tym wszystkim jesteśmy my. Nie bójcie się filozofii. I pamiętajcie, że kiedy myślimy, wszyscy jesteśmy z „odległej galaktyki”.
Episodes
-
„Coco”. Czy zapomnienie jest gorsze od śmierci? Filozoficzna opowieść o pamięci i miłości
„Prawdziwa śmierć następuje wtedy, gdy nie ma już nikogo, kto o tobie pamięta” – to jedno z najważniejszych zdań animacji „Coco”. Czy rzeczywiście bardziej niż śmierci boimy się zapomnienia? Dlaczego pielęgnujemy pamięć o zmarłych i jaką rolę w naszym życiu odgrywają rodzinne historie? O filmie,...
-
Czy człowiek jest skazany na przemoc? „Atlas chmur” w Państwie Filozofów
Czy historia ludzkości to nieustanne powtarzanie tych samych błędów? Czy przemoc i żądza władzy są wpisane w naszą naturę? A może pojedynczy człowiek potrafi zmienić bieg wydarzeń? W audycji „Państwo Filozofów” Piotr Jędrzejewski i prof. Joanna Hańderek z Uniwersytetu Jagiellońskiego przyglądają...
-
Czy można uciec od traumy z dzieciństwa? „Rzeka tajemnic” i filozofia zemsty
Czy jedno wydarzenie z dzieciństwa może naznaczyć całe życie? I czy zemsta rzeczywiście przynosi ulgę? „Rzeka tajemnic” Clinta Eastwooda to nie tylko kryminał, ale też opowieść o traumie, przemocy i granicach sprawiedliwości. O filozoficznych pytaniach, które stawia film, rozmawiają prof. Joanna...
-
Czy rutyna może dawać szczęście? Filozofia „Dnia Świstaka”
Czy codzienność naprawdę musi być nudna, a rutyna jest czymś, od czego trzeba uciekać? „Dzień Świstaka” staje się w „Państwie Filozofów” punktem wyjścia do rozmowy o czasie, wolności, zmianie i o tym, czy człowiek potrafi nauczyć się doceniać zwyczajny dzień.
-
Czy warto poświęcić wszystko dla sztuki? „Whiplash” w Państwie Filozofów
Czy talent wystarczy, by osiągnąć doskonałość? A może za sukcesem zawsze stoją tysiące godzin pracy, wyrzeczenia i przekraczanie własnych granic?
-
„Zemsta jest śmiercią duszy”. Co „Hrabia Monte Christo” mówi o krzywdzie i przebaczeniu?
Edmond Dantès traci wolność, miłość i lata życia. Gdy wraca jako hrabia Monte Christo, chce ukarać tych, którzy go skrzywdzili. Czy jednak zemsta może przynieść sprawiedliwość? – Zemsta jest śmiercią duszy, śmiercią egzystencjalną czy śmiercią etyczną – mówi prof. Joanna Hańderek.
-
Czy świat bez cierpienia byłby lepszy? "Nowy wspaniały świat” Huxleya
– Wszyscy są szczęśliwi, tylko że wszyscy są zaprogramowani do odczuwania tego szczęścia – mówi prof. Joanna Hańderek, analizując „Nowy wspaniały świat” Aldousa Huxleya. W najnowszym odcinku „Państwa Filozofów” rozmowa dotyczy jednej z najważniejszych dystopii XX wieku i pytań, które dziś...
-
„Pół żartem, pół serio”. Czy naprawdę można żyć bez masek?
Czy jesteśmy naprawdę sobą, czy przez całe życie odgrywamy role narzucone przez społeczeństwo? Czy płeć, tożsamość i autentyczność są czymś naturalnym, czy raczej efektem kulturowych wzorców? Punktem wyjścia do tej rozmowy jest kultowa komedia Billy'ego Wildera „Pół żartem, pół serio” z 1959 roku.
-
„Ex Machina”. Kiedy maszyna staje się człowiekiem?
Wyobraźmy sobie istotę, która mówi, myśli, czuje i reaguje jak człowiek. Ale człowiekiem nie jest – przynajmniej z biologicznego punktu widzenia. Czy mamy wtedy do czynienia z osobą, czy tylko z doskonałą iluzją człowieczeństwa? W „Państwie filozofów” Piotr Jędrzejewski i prof. Joanna Hańderek z...
-
Dziecko, dystopia i świat bez jutra. Film "Ludzkie dzieci" jako metafora utraconego sensu
Czy cywilizacja może przetrwać bez dzieci? Pytanie, które stawia film 'Ludzkie dzieci' wykracza daleko poza problem bezpłodności. To opowieść o świecie, który utracił zdolność wyobrażania sobie jutra. Kiedy znika perspektywa kolejnego pokolenia, słabną także więzi społeczne, wartości i poczucie...
-
Dlaczego tak lubimy podglądać innych? Od Hitchcocka do Instagrama
Scrollujemy, obserwujemy, śledzimy cudze historie i wyciągamy wnioski na podstawie kilku obrazów. Czy naprawdę tak wiele różni nas od bohatera filmu 'Okno na podwórze' Alfreda Hitchcocka? Prof. Joanna Hańderek przekonuje, że film sprzed siedmiu dekad mówi zaskakująco dużo o świecie mediów...
-
Co dziś mówi nam „Miś” Stanisława Barei? O absurdzie władzy i codzienności
– „Władza najbardziej boi się śmiechu” – mówi prof. Joanna Hańderek w audycji „Państwo filozofów” w Radiu Kraków. Rozmowa o kultowym „Misiu” Stanisława Barei staje się punktem wyjścia do opowieści o absurdzie PRL-u, propagandzie i ironii jako formie oporu wobec systemu.
-
„Manchester by the Sea”. Film o winie, której nie potrafi uciszyć nawet czas
Lee Chandler stracił dzieci w pożarze i choć prawo uznało tragedię za wypadek, on sam nigdy sobie nie wybaczył. „Manchester by the Sea” Kennetha Lonergana to przejmująca opowieść o żałobie, poczuciu winy i życiu po tragedii.
-
"Babel", czyli samotność ludzi, którzy mówią za dużo, ale nie potrafią rozmawiać
Film 'Babel' nie pyta tylko, dlaczego ludzie się nie rozumieją. Pyta ostrzej — czy my w ogóle rozmawiamy, czy tylko funkcjonujemy obok siebie, używając języka jak procedury, dekoracji albo zasłony. Bo można mówić dużo o pogodzie, rodzinie, pracy, świecie. A jednak nie dotknąć tego, co...
-
Czy rzeczywistość jest tylko złudzeniem? „Ubik” Philipa K. Dicka w Państwie Filozofów
Czy rzeczywistość istnieje niezależnie od naszej świadomości? Czy świat, który widzimy, jest stabilny, czy może rozpada się na naszych oczach? A może czas wcale nie biegnie naprzód, lecz się cofa?
-
„Wilk z Wall Street” w „Państwie filozofów”. O żądzy, egoizmie i pragnieniu, którego nie da się nasycić
Czy bogactwo, władza i przyjemność mogą naprawdę dać spełnienie? A może uruchamiają mechanizm, którego nie sposób zatrzymać? W najnowszym odcinku „Państwa filozofów” prof. Joanna Hańderek i Piotr Jędrzejewski rozmawiają o filmie „Wilk z Wall Street” Martina Scorsese - jako opowieści o chciwości,...
-
„Wichrowe Wzgórza” bez romantycznych złudzeń
W audycji „Państwo Filozofów” Piotr Jędrzejewski i prof. Joanna Hańderek sięgają po jedną z najbardziej znanych powieści XIX wieku – „Wichrowe Wzgórza” Emily Brontë. Ta książka, często przedstawiana jako historia wielkiej, namiętnej miłości, w rozmowie zostaje odczytana inaczej: jako opowieść o...
-
Jak system tworzy bohaterów? „Człowiek z marmuru” w „Państwie filozofów”
Film Andrzeja Wajdy staje się punktem wyjścia do refleksji nad tym, jak rodzi się bohater i jak łatwo może zostać zapomniany. Historia Mateusza Birkuta — przodownika pracy z czasów PRL-u — pokazuje mechanizm wynoszenia jednostki do rangi symbolu, a następnie jej usuwania, gdy przestaje być...
-
Dziesięć osób na wyspie i pytanie o sprawiedliwość – filozofia w „I nie było już nikogo”
Czy kryminał może być jednocześnie filozoficzną rozprawą o winie i odpowiedzialności? W audycji „Państwo filozofów” analizujemy słynną powieść Agaty Christie „I nie było już nikogo” – historię dziesięciu osób uwięzionych na wyspie, gdzie zaczynają ginąć jedna po drugiej. To opowieść nie tylko o...
-
Czy żyjemy w świecie bez prawdy? Film "Nie patrz w górę" pod lupą filozofii
Dlaczego wolimy nie patrzeć w górę, nawet gdy zagrożenie jest realne? Film „Nie patrz w górę” i refleksje prof. Joanny Hańderek prowadzą do pytania o rolę prawdy w świecie mediów społecznościowych i narastającego kryzysu klimatycznego.
-
Oppenheimer: nauka między geniuszem a odpowiedzialnością
Pierwsza eksplozja nuklearna w historii - 16 lipca 1945 roku w Alamogordo - była momentem, w którym teoria stała się praktyką, a nauka pokazała swoją niszczycielską moc. Film „Oppenheimer” Christophera Nolana stał się w „Państwie filozofów” punktem wyjścia do rozmowy o tym, czy wiedza jest…
more -
„Upadek” Alberta Camusa. Odpowiedzialność, absurd i sąd nad samym sobą
Niewinna rozmowa w barze w Amsterdamie zamienia się w spowiedź – a może antyspowiedź – człowieka, który próbuje ocalić samego siebie przed samym sobą. W „Państwie filozofów” Piotr Jędrzejewski i prof. Joanna Hańderek (Uniwersytet Jagielloński) wracają do powieści Alberta Camusa „Upadek” (1956) i...
-
Mały Książę a filozofia. Czego naprawdę uczy nas serce?
Dlaczego „dobrze widzi się tylko sercem” i co Mały Książę mówi dorosłym o świecie, który lubi liczby? W audycji Państwo Filozofów wracamy do kultowej opowieści Saint-Exupéry’ego.
-
„Duma i uprzedzenie” - powieść o miłości, która obnaża system. Filozoficzne czytanie Jane Austen
Czy „Duma i uprzedzenie” to tylko romantyczna historia miłosna? W audycji „Państwo Filozofów” prof. Joanna Hańderek pokazuje, że powieść Jane Austen jest przede wszystkim przenikliwą analizą społeczeństwa, w którym zarówno kobiety, jak i mężczyźni są ofiarami sztywnych norm, uprzedzeń i klasowych...
-
„Stowarzyszenie Umarłych Poetów” - o wolności, odpowiedzialności i cenie buntu
„Tradycja, honor, dyscyplina, doskonałość” – na tych filarach opiera się Akademia Weltona w filmie Petera Weira „Stowarzyszenie Umarłych Poetów” (1989). W audycji „Państwo filozofów” o tym, dlaczego historia charyzmatycznego nauczyciela i jego uczniów działa jak mit, ale przy kolejnym seansie...
-
"Piąty element", czyli bajka jako najstarszy język metafizyki
Do Ziemi zbliża się zło. Dzieje się tak co pięć tysięcy lat. By je pokonać, cztery żywioły muszą się połączyć w odpowiedniej konfiguracji. Niezbędna jest do tego także istota doskonała. W 'Państwie Filozofów' film 'Piąty element' Luca Bessona z 1997 roku. 'Dla Empedoklesa rządzi światem miłość i...
-
O podróży, która niewiele zmienia. Trzej panowie w łódce w Państwie filozofów
Wystarczy „pełny żołądek”, by świat nagle wydał się bardziej znośny? A może to tylko sprytniejsza wersja ucieczki przed sobą?
-
„Czarownica” - film o zdradzie, gniewie i miłości silniejszej niż zemsta
Czy zło rodzi się w czynie, w intencji, a może w relacji? W audycji Radia Kraków „Państwo Filozofów” Piotr Jędrzejewski rozmawia z prof. filozofii Joanną Hańderek o filmie „Czarownica” Roberta Stromberga. To opowieść o zdradzie, utracie tożsamości i o miłości, która potrafi przerwać spiralę...
-
Miłość, klasa i katastrofa. Titanic bez hollywoodzkiego lukru
Na dnie Atlantyku spoczął symbol nowoczesności i ludzkiej pychy. Wraz z katastrofą „Titanica” narodziła się też opowieść o miłości przekraczającej granice klasowe. W „Państwie filozofów” Piotr Jędrzejewski z prof. Joanną Hańderek wracają do filmu Jamesa Camerona z 1997 roku.
-
Filozofia na tropie Kevina, który został sam w domu. Co chce nam powiedzieć nieśmiertelny świąteczny klasyk?
Jest jak choinka, świąteczne ozdoby, gwiazda betlejemska i szopka. Stał się współczesnym rytuałem. Oglądamy co roku, jak gdyby sam film stał się obrzędem, częścią zbiorowej tożsamości świąt. W "Państwie Filozofów" świąteczna opowieść "Kevin sam w domu". Zadajmy wreszcie to pytanie: dlaczego Kevin...
-
Scrooge, Dickens i pytanie o to, czy człowiek może się zmienić
„Będę czcił Boże Narodzenie w sercu i starał się zachować je przez cały rok” – mówi Scrooge już po przemianie. Jak to możliwe, że skąpiec, który kochał przede wszystkim pieniądze, gardził ludźmi i świętami, nagle staje się kimś zupełnie innym?
-
Gdzie kończy się człowiek, a zaczyna maszyna? "Ex Machina"
Czy maszyna może być osobą? Co sprawia, że kogoś uznajemy za „kogoś”, a nie tylko za perfekcyjną imitację człowieczeństwa? W „Państwie filozofów” wracamy do filmu „Ex Machina” (Alex Garland, 2014) i pytania, które nie daje spokoju: od kiedy mamy do czynienia z osobą - i czy w ogóle umiemy to...
-
Casablanca: mit, miłość i filozofia w czasach wojny
Ze wszystkich knajp na świecie… ona musiała wejść właśnie do tej. Przypadek czy konieczność? W „Państwie filozofów” Casablanca staje się czymś więcej niż „tylko” melodramatem wojennym – to opowieść o wolności i losie, o absurdzie wojny, o miłości rozdartej między Paryżem a Casablanką i o tym, ile...
-
Tajemnica, która pożera świat. „Piknik pod Wiszącą Skałą” w Państwie Filozofów
Australia, rok 1900. Walentynkowy piknik elitarnej szkoły przeradza się w jedno z najbardziej niepokojących zniknięć w historii kina. Trzy uczennice i nauczycielka wchodzą na Hanging Rock – i przepadają bez śladu. Peter Weir tworzy film, który nie daje odpowiedzi, za to mnoży pytania o naturę...
-
Kiedy pies mówi, a kosmita rysuje koła. Co mówią filozofowie o tajemnicy komunikacji?
W 12 miejscach na Ziemi lądują statki kosmiczne. Nic nie wiemy o przybyszach, ani skąd pochodzą, ani po co przylecieli. Kłopot jest poważny, bo jak się porozumieć z kimś z obcej galaktyki? Jak się dogadać z unoszącymi się w powietrzu, przypominającymi ośmiornice istotami? Spróbuje to zrobić…
more -
Dzwonnik z Notre Dame. Słowo, kamień i ci, których łatwo potępić
Co zabije co – słowo kamień czy kamień słowo? W „Państwie filozofów” zaglądamy do „Katedry Najświętszej Maryi Panny w Paryżu” Victora Hugo, gdzie gotycka katedra jest nie tylko budowlą, ale całą kulturą zapisaną w kamieniu. Rozmawiamy o strachu przed drukiem, o Paryżu od pałaców po rynsztok oraz…
more -
Pan K. w kolejce po sens. Co o współczesności mówi nam "Zamek"?
„Zamek” to nie opowieść o abstrakcyjnym biurze, lecz o świecie, w którym procedura zastępuje sens, a formularz – człowieka. Czy biurokracja jest tylko formą porządku, czy już formą przemocy? "W Państwie Filozofów" literacki klasyk Franza Kafki.
-
Czas, choroba i spór o duszę — „Czarodziejska Góra” w Państwie Filozofów
W sanatorium Berghof czas pęcznieje, a życie zamienia się w egzystencjalny eksperyment. Między Settembrinim a Naftą rozgrywa się walka o rozum i mistykę, a Hans Castorp dojrzewa w cieniu choroby i nadciągającej wojny. O sensie czasu, śmierci i dialogu społecznym Piotr Jędrzejewski romawia z prof....
-
Człowiek, technologia i pamięć – pierwszy sezon "Black Mirror"
W pierwszym sezonie serialu Black Mirror Charlie Brooker stawia przed widzem pytania, które wykraczają daleko poza granice rozrywki. Gdzie kończy się etyka, a zaczyna medialny spektakl? Czy wola ludu może usprawiedliwić każde żądanie? Czy w świecie komercji istnieje jeszcze miejsce na autentyczne...
-
Wyspa wolności – czyli jak inżynier zbudował własne państwo
Pod koniec lat 60. XX wieku Giorgio Rosa postanowił zrobić coś, o czym inni tylko marzyli – zbudował na Adriatyku własne mikropaństwo. „Wyspa Róży” stała się symbolem buntu, anarchii i marzenia o wolności. W „Państwie Filozofów” profesor Joanna Hańderek i Piotr Jędrzejewski pytają, czy możliwa…
more -
"Życie na podsłuchu". Jedno "nie" może być zgrzytem w systemie
W „Życiu na podsłuchu” (2006, reż. Florian Henckel von Donnersmarck) agent Stasi inwigiluje dramatopisarza i jego partnerkę, co uruchamia u niego wewnętrzną przemianę. O filmie i filozoficznych wątkach rozmawiają prof. Joanna Hańderek (UJ) i Piotr Jędrzejewski.
-
„12 małp”. Stołowatość stołu i chichot Dostojewskiego
Czy jestem w stanie dotrzeć do istoty świata, do istoty rzeczywistości? Immanuel Kant zwrócił uwagę, że nigdy nie docieramy do istoty rzeczy samej w sobie. Jest jeden człowiek, prawda? Mam wgląd wewnętrzny w samą siebie, ale czy mogę poznać stołowatość stołu, przy którym siedzę?- pyta profesor...
-
„Titanic”, mity, klasa próżniacza i nasze stare mózgi
Legendy dotyczące Titanica - ile tam może być kosztowności, dzieł sztuki, bogactwa - będzie pobudzał, bo to symboliczne podejście do tego, co nazywamy albo luksusem, albo majętnością. Te perły, koronki, dzieła sztuki stanowią element pewnej aury. Żeby mit dobrze funkcjonował musi mieć aurę,...
-
„Parasite”. Piwniczność kontra rajskość, czyli gra w stereotypy
W książce „Robale rządzą światem” David MacNeal pokazuje, że robal to zwierz powszechny, a my niesłusznie traktujemy go jak coś obrzydliwego. Przyglądając się robakom klasyfikujemy je jako złe i robimy z nich biomasę - coś niezindywidualizowanego, podłego. Wróćmy jednak do stereotypów i…
more -
Jak boli zło? Samotność Froda, czułość Sama
Jestem widzialna, ale dookoła nikogo nie ma, więc czy mogę dalej działać etycznie, czy mogę już etykę odpuścić, bo ona nie ma żadnych znaczeń? I domyślamy się, patrząc na Platońską filozofię, że nie. Że jednak człowiek jako istota cały czas rozwijająca się etycznie, musi nieustannie zmagać się ze...
-
„Między słowami”, czyli między czym? Prof. filozofii: „Nie jestem atomem oderwanym od świata”
Za egzystencjalistami możemy powiedzieć, że człowiek przecież szuka całe życie, ale z drugiej strony (jak przekonywał Anthony Giddens) - na tym właśnie polega dojrzałość, że potrafię mieć narrację o sobie, że na tyle już rozumiem siebie, że potrafię powiedzieć, kim jestem. Nawet z zastrzeżeniem…
more -
Incele, cywilizacja kłótni i "Dojrzewanie"
W XX wieku kobiety przepracowały język, ale też tożsamość kobiecą. Mają rozwinięte struktury nie tylko wsparcia (w momencie kiedy wydarza się coś traumatycznego), ale też na poziomie ideowym, czy językowym, są w stanie od razu zdefiniować, kim są i co im się przydarza (jakie mogą mieć problemy,...
-
"Chłopi" - prestiż, wiejska etyka, Kant i karta płatnicza
Kant upierał się, żeby człowieka zawsze traktować jako cel, a nie jako środek do osiągnięcia celu. To jest do zrozumienia, ale w kontekście wcześniejszych czasów. I Reymont to doskonale pokazuje. W Lipcach niemalże wszyscy są uprzedmiotowieni. Każdy, w jakimś sensie, jest niestety nie celem samym...
-
„Słodkie życie” w oku ryby. Co opowiedział nam Fellini?
Zderzenie miasta, które wchłania to, co przyrodnicze, ale równocześnie separuje człowieka od tego, co przyrodnicze. To motyw, który od Platona będzie się powtarzał w kulturze europejskiej. I jest ten niesamowity moment, w którym zderza się też struktura konsumpcyjnego, bohemicznego życia ze…
more -
Czy krzesło jest krzesłem, a herbata herbatą? „Uważaj człowieku, jak poznajesz”
David Hume mówi: uważaj człowieku, jak poznajesz; pamiętaj, że zawsze robisz jakieś założenia, które są na miarę twoich możliwości, twojej nauki, twoich zdolności zmysłowych czy twojego rozumu. Hume dodaje, że jakbyśmy chcieli być prawdziwie zgodni z nauką, uczciwi względem siebie, to powinniśmy...
About this show
Słyszysz Platon, Hegel, Heidegger, Sartre, Kant i uciekasz jak najdalej? Nie bój się filozofii, bo ona jest o Tobie. Nie tylko akademicy rozważają, zwykli ludzie też, przecież w końcu wszyscy jesteśmy myśleniem. W Państwie Filozofów zajmujemy się właśnie tym – myśleniem. Sięgamy wysoko, ale z bohaterami, których dobrze znacie. Czy Big Lebowski był filozofem albo Lady Makbet? Świnie z „Folwarku zwierzęcego”? Śmierć z „Ósmej pieczęci”? Oczywiście. A czy „Gwiezdne wojny” to traktat o wartościach, przeznaczeniu i dokonywaniu wyborów? Nie inaczej. Muminki? Czysta filozofia. Każdy odcinek ma innego bohatera, inną sentencję – to zawsze punkt wyjścia do rozważań o codzienności, czasem niecodzienności. O sobie, relacjach z innymi i światem, o braku i nadmiarze, dobru i złu. I o tym, jak stare przeplata się z nowym i gdzie w tym wszystkim jesteśmy my. Nie bójcie się filozofii. I pamiętajcie, że kiedy myślimy, wszyscy jesteśmy z „odległej galaktyki”.
Hosted by
Radio Kraków
Categories