pulsar nadaje

Co z postrzeganiem przyszłości może zrobić Pollyanna? Jak postawić do pionu mózg, który się boi? I czy narrację o katastrofie można zmienić na opowieść o działaniu? Odpowiada Dominika Zaremba – psycholożka i psychotraumatolożka z Uniwersytetu SWPS, doktorantka w Pracowni Obrazowania Mózgu Instytutu Biologii Doświadczalnej im. M. Nenckiego PAN. [wideokast]

Czy algorytmy są narzędziami, czy raczej systemami władzy? Czy modele AI odsłaniają rzeczywistość, czy raczej ją zaciemniają? I czy artyści widzą więcej niż inżynierowie? Opowiada dr Sylwia Szykowna, badaczka współczesnej kultury, mediów i praktyk wizualnych z Instytutu Kulturoznawstwa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu – kuratorka wystawy „AI – Algorytmy Iluzji” w Centrum Kultury ZAMEK. [podkast]

Jak bardzo sfrustrowani dezinformacją są ludzie nauki? Jaka jest siła pseudonaukowych i antynaukowych bzdur? I czy rzeczywiście każdy powinien zostać wysłuchany? Odpowiada Jakub Zawiła-Niedźwiecki z Centrum Bioetyki i Bioprawa Uniwersytetu Warszawskiego. [wideokast]

Czy język opisuje świat, czy raczej go współtworzy? Co tracimy, gdy znika mowa rdzennej społeczności? I co trzeba zrobić, by naprawdę zrozumieć język innej kultury? Opowiada dr Katarzyna Wojtylak, lingwistka antropologiczna z Centrum Zaangażowanych Badań nad Ciągłością Kulturową na Wydziale „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego, badaczka języków rdzennych mieszkańców Amazonii. [podkast]

Ile prywatności jesteśmy gotowi oddać za odrobinę komfortu? Czy uwalniając się od haseł, uzależniamy się od systemów? Opowiada dr Lidia Stępińska-Ustasiak, socjolożka z Centrum Praw Człowieka na Uniwersytecie Civitas, badaczka wpływu technologii i regulacji z nimi związanych na życie społeczne, współzałożycielka Instytutu Polistratos. [podkast]

Czy miniaturowe „organy na chipie” zastąpią badania na zwierzętach? I jak bardzo wiernie potrafią odtworzyć złożoność całego ciała? Opowiada Joanna Nowacka, biolożka rozwijająca technikę umożliwiającą konstruowanie miniaturowych modeli ludzkich organów, z którą spotykamy się przy okazji Dnia Komórek Macierzystych organizowanego na Wydziale Biologii UW oraz w Międzynarodowym Instytucie Mechanizmów i Maszyn Molekularnych PAN. [podkast]

Jak wygląda badacz? Czy ma jakieś życie poza pracą? Gdzie jest nauka i po co się nią zajmować? I jak ważne są w tym kontekście jasna przestrzeń i wygodna pufa? Odpowiada dr Marta Sałkowska z Centrum Nauki Kopernik, autorka raportu „Młodzi o nauce i naukowcach”. [wideokast]

Twórcy piramid, kalendarza i tajemniczego pisma? Bohaterowie mitów o krwawych rytuałach i „końcu świata” w 2012 r.? Co o nich dopowiada wyobraźnia, a co mówią fakty? Odpowiada prof. Jarosław Źrałka, kierownik Zakładu Archeologii Nowego Świata w Instytucie Archeologii UJ, autor książki „Majowie. Na tropie wielkiej cywilizacji Ameryki Środkowej”. [wideokast]

Podział na naturę i kulturę wydaje się oczywisty – ale czy na pewno jest słuszny? Animal studies proponują inne spojrzenie na relacje między ludźmi i zwierzętami. Opowiada dr Dorota Łagodzka, historyczka sztuki i kulturoznawczyni z Wydziału Artes Liberales Uniwersytetu Warszawskiego, współredaktorka książki „Podstawowe pojęcia studiów nad zwierzętami”. [podkast]

Czy istnieje narzucona przez samą naturę światła granica tego, co można zobaczyć pod mikroskopem? A jeśli tak – jak naukowcy nauczyli się ją sprytnie omijać, żeby zajrzeć jeszcze głębiej w mikroświat? Opowiada dr inż. Piotr Zdańkowski, badacz nowych technik obrazowania z Instytutu Mikromechaniki i Fotoniki na Wydziale Mechatroniki Politechniki Warszawskiej. [podkast]

Dlaczego nie wolno stracić aktywności w sieci? W jaki sposób nie zarazić się denializmem? I jak zrozumieć naukowców? Odpowiada dr Dominika Czerniawska-Szejda, socjolożka z Interdyscyplinarnego Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu Warszawskiego. [wideokast]

Co sprawia, że gleba jest jednym z najbardziej złożonych środowisk na Ziemi? Jak skłaniać ten tętniący życiem świat mikroorganizmów do regenerowania środowiska i wspierania wzrostu roślin? Opowiada dr Klaudia Dębiec-Andrzejewska, mikrobiolożka i biotechnolożka z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. [podkast]

Co o kopalniach, wysiedleniach i „oskalpowanych rajach” mówi literatura – i dlaczego dopiero dziś zaczynamy czytać te teksty środowiskowo? Czy humanistyka węglowa może pomóc zrozumieć nasze uwikłanie w „ciemną materię”? Opowiadają prof. Marta Tomczok, historyczka literatury z Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Śląskiego, autorka książki „Blizny. Krajobrazy po przemyśle” oraz prof. Anna Barcz, ekokrytyczka i filozofka z Instytutu Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN. [podkast]

Kobieta 50+ przekwita, czy rozkwita? Musi myśleć o śmierci czy może na przykład o starcie w triathlonie? Powinna bać się pigułek czy łykać je na zdrowie? Odpowiadają dr n. med. Monika Łukasiewicz, specjalistka ginekologii, endokrynologii ginekologicznej i seksuologii, oraz Jagna Kaczanowska, psycholożka, dziennikarka i pisarka, autorki książki „Teraz ja!”. [wideokast]

W dziesiątą rocznicę ogłoszenia bezpośredniej detekcji fal grawitacyjnych pytamy „współwinnych” tego wielkiego wydarzenia o związane z nim wspomnienia. Rozmawiamy też o historii, a zwłaszcza przyszłości tej nowej, obiecującej dziedziny astronomii. W studiu gościmy parę astrofizyków – dr hab. Dorotę Rosińską, kierowniczkę Katedry Astrofizyki Teoretycznej w Obserwatorium Astronomicznym Uniwersytetu Warszawskiego, profesorkę tej uczelni, oraz dr. Marka Szczepańczyka z Katedry Teorii Względności i Grawitacji Instytutu Fizyki Teoretycznej UW. [podkast]

Dlaczego społeczeństwa potrafią długo trwać w stabilnym stanie, by nagle – bez wyraźnej przyczyny – przejść w zupełnie inny porządek? O histerezie, progach zmiany i matematyce zbiorowych emocji mówi prof. Katarzyna Sznajd-Weron, badaczka zjawisk kolektywnych w sieciach społecznych, kierowniczka Katedry Obliczeniowych Nauk Społecznych na Wydziale Zarządzania Politechniki Wrocławskiej. [podkast]

Kiedy prawdziwa informacja jest kłamliwa? Jakie cele kryją się pod hasłem 5D? I czy platformy społecznościowe są naprawdę człowiekowi niezbędne? Odpowiada dr Piotr Sosnowski, adiunkt Wydziału Nauk Politycznych i Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Warszawskiego. [wideokast]

Jak się oszukuje komórki, podszywając się pod RNA gospodarza? Jak się walczy z inwazją patogenów, nie uruchamiając machiny stanu zapalnego? I wreszcie – czy, my, wielokomórkowce, nie jesteśmy wypadkiem, którego przyroda doznała przy pracy? Opowiada dr hab. Paweł Sikorski z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, kierownik Laboratorium Epitranskryptomiki w Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych na tejże uczelni. [podkast]

Czy stereotypy uruchamiają się szybciej przez akcent niż przez wygląd? I czy nasze postawy wobec „innych” są rzeczywiście tak jednoznaczne, jak sugerują sondaże? Odpowiada dr hab. Karolina Hansen, profesorka Uniwersytetu Warszawskiego, psycholożka społeczna z Katedry Psychologii Miejsca i Zmiany Społecznej tejże uczelni. [podkast]

Jak skutecznie sztuczna inteligencja przekonuje do głosowania na konkretnego kandydata na prezydenta? Czy w Polsce naprawdę jest silna polaryzacja? Jak przekonania polityczne wpływają na wyższy lub niższy poziom zaufania do nauki? Odpowiada dr Gabriela Czarnek z Instytutu Psychologii Wydziału Filozoficznego UJ, tegoroczna laureatka stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla wybitnych młodych naukowców. [wideokast]

Jak silnie wzbudzone, „przerośnięte” atomy pozwalają mierzyć mikrofale, badać kosmos i jednocześnie testować granice świata kwantowego? Odpowiada dr hab. Michał Parniak z Zakładu Optyki Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego, lider grupy badawczej w Centrum Optycznych Technologii Kwantowych. [podkast]

Co mówi biolog, kiedy w mikroskopie elektronowym dostrzega struktury bardziej znane z podręczników matematyki niż biologii? Pytamy badaczkę nanomorfologii błon, dr hab. Łucję Kowalewską, kierowniczkę Zakładu Anatomii i Cytologii Roślin Uniwersytetu Warszawskiego. [podkast]

Ile tracimy na dezinformacji? W jakiej „walucie”? Kto i jak może nas przed tymi stratami ustrzec? Odpowiadają Maia Mazurkiewicz – prezeska Zarządu Fundacji PZU, adwokatka, współzałożycielka Alliance for Europe oraz prof. Joanna Tyrowicz – ekonomistka związana z Uniwersytetem Warszawskim oraz Niezależnym Pozarządowym Ośrodkiem Badawczym GRAPE, członkini Rady Polityki Pieniężnej. [wideokast]

Co płaskowce – pozbawione neuronów maleńkie stworzenia – mówią nam o ewolucji mózgu? Czy prostota podobnych im organizmów to tylko iluzja? Opowiada dr Mateusz Kostecki, neurobiolog pracujący obecnie w Centre for Organismal Studies na Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg. [podkast]

O przełomowej obserwacji planety niezwiązanej z żadną gwiazdą i samotnie przemierzającej przestrzeń kosmiczną, opowiada współautor tego dokonania, dr Przemek Mróz z Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego, laureat Nagrody im. Franka Wilczka, uczestnik eksperymentu OGLE (Optical Gravitational Lensing Experiment). [podkast]

Czy społeczeństwa da się opisać tymi samymi modelami, które tłumaczą magnetyzm i przejścia fazowe? Czy brak zaufania do nauki można leczyć narzędziami fizyki statystycznej i teorii sieci? O modelowaniu złożonych procesów społecznych mówi dr inż. Anna Chmiel z Zakładu Fizyki Układów Złożonych Wydziału Fizyki Politechniki Warszawskiej, badaczka sieci złożonych zajmująca się socjofizyką i zastosowaniami fizyki w medycynie. [podkast]

Dlaczego małe, skoordynowane grupy potrafią dziś sterować opiniami milionów? Czy algorytmy przejęły już kontrolę nad kulturową ewolucją człowieka? Odpowiada dr inż. Agnieszka Czaplicka, fizyczka z Pracowni Fizyki w Ekonomii i Naukach Społecznych Politechniki Warszawskiej, badaczka nauk o sieciach społecznych. [podkast]

Szary gryzoń czy idealny wzór do naśladowania? Bezwzględny szkodnik czy ofiara komunistycznej propagandy? O tym, jak kształtował się wizerunek szczura, opowiada dr Gabriela Jarzębowska, antropozoolożka/badaczka animal studies z Wydział „Artes Liberales” UW, autorka książki „Retoryka deratyzacji w PRL: od czystki etnicznej i politycznej do czystki gatunkowej” [podkast]

Jak nie stracić zaufania do dowodów i ekspertów? Jakimi narzędziami walki z kłamliwymi informacjami dysponują organy ścigania? Czym jest biały wywiad? Odpowiada dr Piotr Lewulis, dyrektor Centrum Nauk Sądowych oraz pracownik Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. [wideokast]

Kto będzie mógł mieć podręcznego naukowca? Jakie rozmowy można toczyć z antyszczepionkowcami? Co musi mieć w sobie popularyzator? I co nauka robi ludziom? Odpowiada prof. Ryszard Koziołek – rektor Uniwersytetu Śląskiego, autor koncepcji Śląskiego Festiwalu Nauki Katowice i jego dyrektor generalny. [wideokast]

Czy większe moce obliczeniowe automatycznie przekładają się na ciekawsze rozwiązania? Czy w badaniach nad sztuczną inteligencją czeka nas kolejny przełom – tym razem jakościowy? Jak kontekst wojny w Ukrainie zmienia pracę polskich informatyków? Opowiadają prof. Piotr Sankowski z Uniwersytetu Warszawskiego, szef IDEAS Research Institute, i prof. Tomasz Trzciński z Politechniki Warszawskiej.

Ile w konserwacji i restauracji obiektów sztuki jest nauki, a ile artystycznego wyczucia? Czy z upływem czasu należy walczyć, czy też się z nim pogodzić? Opowiada dr Monika Supruniuk, konserwatorka dzieł sztuki, zastępczyni dyrektora ds. zbiorów analogowych i infrastruktury Filmoteki Narodowej – Instytutu Audiowizualnego (FINA).

Skąd się biorą w Polsce nowe rezerwaty przyrody? Nierzadko z amatorskiej pasji, z zaangażowania aktywistów. Opowiada o tym jeden z nich, nasz redakcyjny kolega, Jędrzej Winiecki.

O tym, jak i po co wchodziliśmy do wody, dlaczego robiliśmy to wielokrotnie i co z tego wynikło, opowiada dr Daniel Tyborowski – paleobiolog, geolog, popularyzator nauki, autor książki „W głębiny. Ewolucyjna podróż morskich gadów i ssaków”, która właśnie ukazała się nakładem Wydawnictwa RN.

O zawikłanej teorii kwantowego splątania oraz perypetiach fizyków parających się badaniami fundamentalnymi opowiada dr Wojciech Krzemień z Narodowego Centrum Badań Jądrowych.

Czy przedsiębiorczości można się nauczyć? Dlaczego różnorodność jest źródłem dobrych pomysłów? Jakie czynniki tworzą warunki dla poważnej innowacyjności, także w nauce? Mówi Prof. Agnieszka Skala-Gosk, ekonomistka, kierowniczka Zakładu Przedsiębiorczości i Innowacji Wydziału Zarządzania Politechniki Warszawskiej.

Jak wydrukować na Ziemi filiżankę z marsjańskiej gleby? Czym są design fiction, design spekulatywny i fantastyka naukowa stosowana? Dlaczego osoby zajmujące się przyszłością powinny być optymistami? Opowiada prof. Marta Flisykowska z Wydziału Wzornictwa Akademii Sztuk Pięknych w Gdańsku.

Czym są ekologie ucieczkowe? W jaki sposób bagna, torfowiska i gęste lasy Wschodniej Europie wspierały chłopów, dezerterów i dysydentów religijnych przed podatkami, pańszczyzną czy poborem do wojska? Przewodnikiem po bezdrożach przeszłości jest dr Michał Pospiszyl, historyk środowiska z Instytutu Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk.

Jak powstają zaburzenia psychiczne? Dlaczego na spektrum autyzmu możemy spojrzeć przez pryzmat adaptacji ewolucyjnej, a nie deficytu? Po co nam lęk, wstręt czy nieufność? Na te i wiele innych pytań odpowiada dr Marcin Rządeczka, kognitywista z Instytutu Filozofii Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie.

Z teorią gier jest jak z prozą – nie zawsze zdajemy sobie sprawę, że nią mówimy. Czy można zatem zaprojektować taką grę, aby gracze przestrzegali jej reguł, które będą dobre i dla nich, i dla społeczeństwa? Mapę jej praktycznych zastosowań szkicuje prof. Łukasz Woźny z Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.

Co wpływa na to, że człowiek ma szansę na sukces? Ile jest rodzajów nierówności? Jaka jest ich skala w Polsce? Mówi prof. Michał Brzeziński z Katedry Ekonomii Politycznej Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Dlaczego jedynym wolnym od manipulacji mechanizmem głosowania jest dyktatura? Jak sprawdzić, czy ktoś wygrał przypadkiem, czy naprawdę? Co można powiedzieć o gustach miłośników sushi, korzystając z dobrodziejstw teorii obliczeniowej? Odpowiada prof. Piotr Faliszewski z Wydziału Informatyki Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie.

To styl życia. Gra zespołowa w międzynarodowych składach, walka z deadline’ami i zabieganie o czas pracy na sprzęcie takim jak teleskop Jamesa Webba. Dowodem miłości do niej może być tatuaż z Perseuszem. O astrochemii oraz modach w astronomii opowiadają dr Agata Karska z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika oraz dr Łukasz Tychoniec z Universiteit Leiden – autor pulsara i tegoroczny laureat Nagrody Młodych Polskiego Towarzystwa Astronomicznego.

Do czego może prowadzić rozwój sztucznej inteligencji ogólnego zastosowania (AGI), a zwłaszcza ASI (sztucznej superinteligencji)? Czy jest jeszcze szansa na pozytywne scenariusze? Rozmowa z prof. Jakubem Growcem, szefem Katedry Ekonomii Ilościowej Szkoły Głównej Handlowej.

Dlaczego białka warto czasami traktować po macoszemu? Dlaczego spontanicznie organizują się w toksyczne struktury? Co ich skrętność ma wspólnego z genezą życia na Ziemi? Opowiada prof. Wojciech Dzwolak, chemik z Centrum Nauk Biologiczno-Chemicznych Uniwersytetu Warszawskiego, szef tamtejszego Laboratorium Chemii Biofizycznej.

Tam, gdzie lądy spotykają się z morzami, rozgrywają się procesy fizyczne, od których przebiegu także zależy nasza przyszłość. Opowiada o nich dr Zuzanna Świrad – geomorfolożka z Instytutu Geofizyki PAN, stypendystka programu L’Oréal-UNESCO dla Kobiet i Nauki.

– Wątek osobowości zwierząt wzbudza zawsze dużo emocji. Sam fakt, że traktujemy zwierzę jako osobę, jest tematem samym w sobie – mówi dr hab. Barbara Pietrzak, biolożka z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, specjalizująca się w ekologii i biologii ewolucyjnej.

Dlaczego dobry gospodarz powinien czasem zirytować gości? Dlaczego wypada, by pozwolił im się zgubić w lesie? O tym, jak się buduje zaufanie do wiedzy i do tych, którzy ją tworzą, opowiada Robert Firmhofer – historyk filozofii, niegdyś dziennikarz radiowy, współtwórca Pikniku Naukowego Polskiego Radia, a dziś dyrektor naczelny Centrum Nauki Kopernik w Warszawie, jednej z kilku referencyjnych tego typu instytucji na świecie.

Dawne książki działały na wiele zmysłów jednocześnie. Były nośnikiem treści zamierzonej przez autora, ale też kroniką kontekstów politycznych oraz stanów ducha czytelników. Zapiski na ich marginesach utrwalały myśli, wrażenia, emocje, a w kolorach zdobień odbijały się kody lokalnej kultury. Rozmowa z dr Karoliną Mroziewicz z Instytutu Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego, badaczką dzieł literatury dawnej.

Jak się upewnić, że na polu rośnie pszenica, a nie pszenżyto? Skąd wiadomo, że las zaczyna usychać? Jak określić ilość wód podziemnych? Albo dlaczego w Hiszpanii pożary wybuchały w okolicy kopalni odkrywkowych? Odpowiedzi na takie pytania szuka prof. Edyta Woźniak – zastępczyni Dyrektora ds. Naukowych Centrum Badań Kosmicznych Polskiej Akademii Nauk.