Rachunek myśli

Ludzie wszystkich kultur śpiewają, tańczą i kołyszą się do muzyki. W tym sensie jest ona szczególnym fenomenem, który nie tylko angażuje niemal cały organizm, ale też otwiera przestrzeń pozajęzykowej komunikacji. Czy zatem człowiek jest po prostu istotą słuchającą, potrafiącą drgania powietrza przełożyć na sens, wspólnotę i wzruszenie? W "Rachunku myśli" rozmawialiśmy z prof. Anną Chęćką, pianistką i filozofką z Uniwersytetu Gdańskiego.

Jest taki rodzaj rozumu, który nie pyta "po co", lecz wyłącznie "jak". Nie interesuje go sens, lecz procedura; nie dba o dobro, lecz o zgodność; nie rozważa celu, lecz sprawdza poprawność wykonania. O ambiwalencji rozumu proceduralnego rozmawialiśmy w "Rachunku myśli" z prof. Piotrem Domerackim – filozofem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Żyjemy w świecie, w którym obrazy nie tyle do nas przemawiają, ile nas zalewają. Podczas tegorocznej Nocy Muzeów zastanawialiśmy się nad tym, w jaki sposób obraz na nas oddziałuje i na ile istotna jest tu rola warsztatu artystycznego. Rozmawialiśmy także o sposobach kształtowania spojrzenia i warunkach spotkania ze sztuką, które nie musi kończyć się szybkim werdyktem.

Rzeczpospolita szlachecka była na wskroś nienowoczesna. Nieufna wobec nowinek z zachodu i południa Europy, kierowała się antycznym ideałem dobrego życia w polis – twierdzi dr Jakub Wolak w książce „Idea Rzeczypospolitej”. Czy ta deklaracja była czymś więcej niż tylko retorycznym ornamentem? W jaki sposób przekładała się na praktyki egzystencjalne i polityczne oraz na relacje z sąsiadami? Czy w nowoczesnym świecie jest miejsce na taką formę polityczności? O staropolskim rozumieniu „rzeczy pospolitej” Michał Nowak rozmawia z dr. Wolakiem.

Idealna równość jest utopią, jednak nowożytność z uporem maniaka zdaje się do niej powracać. A przecież praktyka życiowa uczy nas, że możemy być równi tylko wobec czegoś lub pod jakimś względem. Przed prawem, w teorii, stajemy na tych samych zasadach. Łączy nas też godność i śmiertelność. Zarazem jednak talenty, uroda, siła i prestiż nie są wśród ludzi rozdysponowane jednakowo. Czy wynikające z nich przywileje są czymś skandalicznym? Gościem Michała Nowaka jest prof. Jan Hartman.

Jej cel może być zarówno religijny, jak i moralny. Zawsze zakłada jednak hierarchię dóbr, która skłania do realizacji jednych kosztem drugich. W tym sensie jest nieustannym ćwiczeniem, mającym prowadzić do zbawienia, cnoty, harmonijnego życia. O ascezie rozmawialiśmy w audycji z prof. Piotrem Domerackim, filozofem z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

O ambiwalentnym splocie czasu i etyki Michał Nowak rozmawiał w audycji z prof. Wojciechem Załuskim z Katedry Filozofii Prawa i Etyki Prawniczej Uniwersytetu Jagiellońskiego, autorem książki "Etyczne aspekty doświadczenia czasu".

Czas muzyczny, ten efemeryczny twór, nie podlega prawom zegarów; nie jest tylko miarą trwania ani ramą porządkującą dźwięki. Jest raczej strumieniem świadomości, w którym nuty splatają się z oddechem słuchacza i rytmem jego serca.

Jest jedną z najbardziej trwałych i jednocześnie najbardziej niedocenianych form ludzkiego rozumienia świata. Porządkuje czas, nadaje sens temu, co nieprzejrzyste, pomaga przejść przez momenty graniczne. Może też jednak stać się narzędziem dyscyplinowania albo pustym, pozbawionym znaczenia gestem. Bo też na przecięciu tego, co niecodzienne i powtarzalności oraz autonomii jednostki i sensu, który ją przekracza, rodzi się rytuał.

Choć lubimy prężyć muskuły i opowiadać o naszej sprawczości, nad wieloma sprawami nie mamy kontroli. Czas i miejsce urodzenia, zakochanie, choroba spadają na nas jak grom z jasnego nieba. Rozmowa z dr hab. Karoliną Wigurą - filozofką i socjolożką, autorką książki "Endo. Sztuka akceptacji choroby".

Co łączy narzędzia do edycji zdjęć, chirurgię plastyczną i globalną turystykę? Kultura profilowania. Liczą się w niej wizerunek i poklask na scenie mediów społecznościowych. Horyzont stylu wyznaczają celebryci, odgrywanie jest tu ważniejsze od odkrywania, a szczerość i autentyczność przestają się liczyć. Tak przynajmniej twierdzą autorzy książki Paula D'Ambrosio i Hansa-Georga Moellera "Ty i Twój profil", o której rozmawialiśmy jej tłumaczem – dr. Dawidem Misztalem.

Był filozoficznym obieżyświatem. Wykładał między w Londynie, Moskwie, Helsinkach, Genewie, Wilnie i Krakowie. Wzorem starożytnych filozofów w ścisły sposób łączył teorię i praktykę, myśl i życie. Propagował jogę i abstynencję. 

"Właściwy duch Adorno to duch muzyczny, a nie filozoficzny, filologiczny, teologiczny lub literacki. Nastrojenie Adorno jest nastrojeniem muzycznym, a cała wrażliwość skierowana w stronę dźwięków i ucha" – twierdzi w swojej nowej książce prof. Szymon Wróbel.

Czasem pobieżnie, czasem z wytężoną uwagą. Niekiedy z dystansem, innym razem zanurzając się w muzycznym żywiole. Dlaczego sprawia nam to przyjemność bądź przykrość? W jaki sposób muzyka splata się z ludzkim przeżywaniem istnienia? I gdzie tu miejsce na ciszę? 

Choć kochał los, ten obszedł się z nim wyjątkowo okrutnie. Sprawił, że został cesarzem. Czy był także filozofem? Co rodzi się z mariażu władzy i stoicyzmu?

Bywa dowodem moralnej wrażliwości – spontaniczną reakcją na zło, niesprawiedliwość, na naruszenie tego, co dla nas najważniejsze. Zarazem jednak łatwo wymyka się spod kontroli, stając się bronią przeciwko innym, a czasem zwyczajną grą pozorów...

Solidarność to nie tylko logotyp, transparenty, strajki i podpisane porozumienia, lecz przede wszystkim doświadczenie więzi i współodpowiedzialności za świat. Jej fundamentem jest żywa relacja międzyludzka i wyrastające z niej zobowiązanie, które podjęły miliony Polaków w roku 1980. Ale może, 45 lat później, te wartości straciły już w praktyce na znaczeniu? Gościem Michała Nowaka jest prof. Zbigniew Stawrowski - filozof z Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego, dyrektor Instytutu Myśli Józefa Tischnera, autor książki "Solidarność znaczy więź". 

Arcydramat sądowy. Bez happy endu. Rozmiłowani w procesach Ateńczycy kontra Sokrates, który nie zamierza grać w ich grę. Dlaczego nie chciał ratować życia? Procesem Sokratesa zamykamy cykl spotkań wokół jego postaci z dr. hab. Krzysztofem Łapińskim – filozofem z Uniwersytetu Warszawskiego, autorem książki "Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa".

Bez tej dyskusji kształt cywilizacji zachodniej byłby inny. Stawką było rozumne, dobre życie. W tle sukces finansowy kontra wolność, egoizm versus przyjaźń i demagogia w opozycji do troski o wspólne dobro. Sokrates - najsłynniejszy filozof starożytności, który za swoje przekonania oddał życie, i jego rywale, sofiści - populiści antyku, suto cyniczni nauczyciele retoryki, którzy twierdzili, że prawda należy do tego, kto więcej zapłaci, ale też pierwsi badacze języka jako instrumentu. O największej rywalizacji starożytnej filozofii opowiada dr hab. Krzysztof Łapiński, filozof, autor książki "Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa".

Każdy z nas ją posiada, a jednak nie każdy potrafi ją w sobie odkryć. W szerokim sensie – wspólna wszystkim. W węższym – zarezerwowana dla tych, którzy potrafią świadomie ją kształtować. Osobowość – zjawisko na pograniczu tego, co dziedziczymy i co świadomie budujemy. Tajemnica, która od wieków fascynowała myślicieli: od Teofrasta i Sokratesa, przez Arystotelesa, po Henriego Bergsona i Józefa Tischnera. Co sprawia, że jedni pozostają anonimowi, a inni stają się "osobowościami" – wpływowymi, rozpoznawalnymi, zapamiętywanymi? Wyjaśnia prof. Piotr Domeracki, filozof i etyk z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika.

Nieustająco narzekamy na kształt życia publicznego. Winą obarczamy przy tym rządzących i instytucje. Tymczasem każdy z nas je współtworzy, a kłopoty rodzą się nie tylko z nieprzestrzegania ogólnie przyjętych zasad, ale także ze stojących za nimi ideałów. A wyzwań jest coraz więcej, bo stoimy u progu rewolucji AI, która odmienia też tę sferę. O tym właśnie traktuje książka prof. Jana Hartmana "Etyka życia publicznego". 

Wywrotowy dziwak, intelektualny heros, idealny obywatel, a może logik? Już w starożytności portretów Sokratesa było wiele. Skąd wzięła się ta niezgodność? Dlaczego do naszych czasów przetrwały te, a nie inne przedstawienia? W jaki sposób jego postać wpłynęła na sposób postrzegania miejsca filozofa we wspólnocie? Wszystkie twarze Sokratesa – to temat drugiego spotkania z dr hab. Krzysztofem Łapińskim z Uniwersytetu Warszawskiego, autorem książki "Najmądrzejszy. Biografia Sokratesa".    

Bywa większa i mniejsza, z  urodzenia, z powinowactwa i z wyboru. Znacząco wpływa na jednostki, od których zarazem jest całkowicie zależna. Domaga się emocjonalnego zaangażowania, troski oraz odpowiednich słów i czynów- wspólnota. 

Nowoczesna opowieść o starożytnej mądrości. Biografia Sokratesa – “Najmądrzejszy” Krzysztofa Łapińskiego to nowe spojrzenie na jednego z założycieli europejskiej filozofii. Rozmowa z Sokratesem była ponoć głębokim doświadczeniem, po którym człowiek odchodził odmieniony.

Jest ucieczką od wolności i towarzyszącej jej trwogi. Polega na szukaniu usprawiedliwień i unikaniu odpowiedzialności za własne czyny. Czy ktokolwiek jest od tego wolny? O fenomenie złej wiary mówił prof. Piotr Domeracki. 

Modernizację zwykło łączyć się z sekularyzacją. Od drugiej połowy XX wieku coraz wyraźniej widać jednak splot myślenia i życia społecznego z różnymi formami religijności, duchowości oraz mitu. Czy zatem żyjemy w epoce postsekularyzmu?

Życie może być przygodą, ciężarem, sposobnością, świętością, czy długiem. Przede wszystkim jest jednak żywiołem – przekonuje w swojej nowej książce pt. "Boga nie ma, jest życie" Piotr Augustyniak. 

Jedni widzą w nim ideał, zasadę regulującą ludzkie działanie. Inni rodzaj dewiacji lub natręctwa uprzykrzającego życie. Pierwsi uważają, że zawsze jest świadomym wyborem. Drudzy - nieuświadomionym nakazem uwewnętrznionym w toku wychowania.

W "Rachunku myśli" przyjrzeliśmy się świętowaniu. Gościem audycji był prof. Piotr Domeracki, filozof z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. 

Jego oceny są ambiwalentne, choć współcześnie zdaje się mieć więcej przeciwników niż sojuszników. Z jednej strony wskazuje na wyjątkowość i niepowtarzalność jednostki, z drugiej na jej rzekomo nieusuwalny egocentryzm. 

Z definicji jest nieprzewidywalna, choć miewamy intuicję, że nadciąga. Sieje spustoszenie, stawiając pod znakiem zapytania ład świata, w którym żyjemy.

Posiada go każda osoba, choć metaforycznie mówimy czasem o jego deficycie. Mamy wówczas na myśli brak "kręgosłupa moralnego", chwiejność, niekonsekwencję. Charakter - to o nim, a także o sposobach jego kształtowania, rozmawialiśmy w "Rachunku myśli".

Podobno ludzi dobrej woli jest więcej. Tak przynajmniej uważał Czesław Niemen. Co to jednak znaczy - dobra wola?

Bywa nie tylko trudna i chroniczna, ale też pożyteczna - stwarzająca niezbędny dystans i rymująca się z poczuciem własnej indywidualności. Samotności można doświadczać na każdym etapie życia. Badania pokazują, że najczęściej zmagają się z nią nastolatkowie i seniorzy.

- Na spotkaniach staram się pokazać rodzinie historię tego, co doprowadza do śmierci samobójczej. Tłumaczę, że jest to zawsze proces. Na samobójstwo składa się całe życie - powiedziała w Dwójce dr Halszka Witkowska, suicydolog z Wydziału "Artes Liberales" Uniwersytetu Warszawskiego. 

Współczesny świat stawia ją na piedestale. Przedstawia jako czas szczerości, autentyczności, bezkompromisowości i otwartości na nowe doświadczenia, które są wówczas szczególnie intensywne. Można by wręcz odnieść wrażenie, że stanowi kulminację ludzkiego życia. Tematem "Rachunku myśli" była młodość.

"Potrzebujemy nowego materializmu" - twierdzi w swojej najnowszej książce profesor Szymon Wróbel. Skąd bierze się ta potrzeba? Na czym miałaby polegać nowość "nowego materializmu"? W jaki sposób miałby on opisywać materię, świat i człowieka? 

Arystoteles twierdził, że dążą do niego wszyscy ludzie. Mogą jednakże zupełnie inaczej je sobie wyobrażać. Mogą też padać ofiarą złudzeń i w pewnym momencie orientować się, że mami ich coś całkowicie przeciwnego, albo z uporem trwać przy swoim.

Gościem "Rachunku myśli" był prof. Piotr Domeracki z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, a tematem - starość. Tradycyjnie kojarzona jest z doświadczeniem i mądrością, ale też mniejszą sprawnością fizyczną, a z czasem również intelektualną oraz kłopotami zdrowotnymi.

Zazwyczaj łączy się je z religią, choć może nie mieć związku z żadnym wyznaniem. W audycji "Rachunek myśli" (28.09) rozmawialiśmy o doświadczenia mistycznych.

Zazwyczaj się go potępia, choć niektórzy dostrzegają w nim także pozytywne strony. Może chodzić w nim bowiem zarówno o odrzucenie rzeczywistości, jak i uzyskanie dystansu niezbędnego do refleksji oraz zwykły odpoczynek. O eskapizmie rozmawialiśmy z prof. Piotrem Domerackim z Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu.

Termin "cywilizacja" bywa rozumiany tak rozmaicie, że niemożliwe wydaje się ustalenie czegoś, co byłoby wspólne dla rozmaitych koncepcji. Po tym chaosie znaczeń błądziliśmy w "Rachunku myśli" (24.08) z dr. Bartoszem Działoszyńskim z Uniwersytetu Warszawskiego.

Gościem "Rachunku myśli" (3.08) był Jan Hartman. W audycji porozmawialiśmy o jego książce "Zmierzch filozofii", w której autor wieszczy śmierć tej nauki.

W audycji "Rachunek myśli" rozmawialiśmy o instytucji muzeum oraz o tym, co mówi nam ono o naszym świecie i w jaki sposób go współkształtuje. Naszym gościem był prof. Krzysztof Pomian.

Z samej swej natury wprowadza w konsternację. Może zamrażać ruch myśli, jak i kierować go na zupełnie nieoczekiwane tory.

Gośćmi audycji z cyklu "Rachunek myśli" byli dr Halszka Witkowska – suicydolożka z Uniwersytetu Warszawskiego, współredaktorka zbioru esejów pt. "Nie mam siły żyć. Autodestrukcja w kulturze, oraz prof. Paweł Dybel – filozof z Polskiej Akademii Nauk.

O tym, jak na przestrzeni dziejów zmieniało się postrzeganie szaleństwa w najbliższym "Rachunku myśli" rozmawialiśmy z dr Mirą Marcinów – pisarką i filozofką.

Gościem audycji z cyklu "Rachunek myśli" był dr Piotr Stankiewicz, filozof i pisarz. Tym razem rozmawialiśmy o egocentryzmie.

W audycji z cyklu "Rachunek myśli" z dr hab. Jackiem Dobrowolskim, filozofem z Katedry Antropologii Mediów Uniwersytetu Warszawskiego, rozmawialiśmy o głupocie.