Spacerkiem po mieście

Przez wiele lat radomscy Żydzi nie mieli swojego cmentarza. Grzebani byli na żydowskich nekropoliach w Przytyku i Kozienicach. Dopiero w 1831 roku, gdy w mieście wybuchła epidemia cholery, dla wyznawców religii mojżeszowej wyznaczono miejsce pochówku przy trakcie kozienickim na terenie ówczesnej wsi Gołębiów. Czyta Dorota Rokita.

Ten najbardziej znany, a w swoim czasie najelegantszy w mieście to Hotel Europejski. Otwarty 1 grudnia 1898 roku przez Karszów, w należącej do nich kamienicy przy ówczesnym Placu Cerkiewnym, dziś Plac Konstytucji 3 Maja. Równie wielkim zainteresowaniem przyjezdnych cieszył się hotel rzymski przy ulicy Lubelskiej 15, obecnie ulica Czeromskiego 15. Czyta Dorota Rokita.

Budynek przy ulicy Lubelskiej 37, obecnie ulicy Żeromskiego, został wzniesiony w latach 1866-1867 według projektu budowniczego gubernialnego radomskiego, architekta Antoniego Kacpra-Wąsowskiego dla Andrzeja i Teofili Podworskich, właścicieli apteki pod Białym Orłem. Czyta Dorota Rokita.

W 1914 roku przy obecnej ulicy Sienkiewicza 12 stanął nowy dom ówczesnego wiceprezydenta Radomia Macieja Glogiera 1869-1940. Wybitnego prawnika, działacza społecznego, senatora II RP, wieloletniego prezesa Radomskiego Towarzystwa Dobroczynności, skrzypka i wiolon czelisty. Glogier po powrocie ze studiów w Warszawie, w kamienicy Balińskich i Heplów przy ulicy Lubelskiej 46, obecnie Żeromskiego, założył amatorską orkiestrę. Czyta Dorota Rokita.

W latach 60. XIX wieku we wszystkich guberniach Królestwa Polskiego, na podstawie carskiego ukazu i na wzór rosyjski, powoływano Izby Skarbowe. Izba Skarbowa Radomska w miejsce zlikwidowanej Warszawskiej Komisji Skarbowej powstała 13 lipca 1869 roku. Jej siedzibą od początku była dwukondygnacyjna kamienica o bogatym wystroju elewacji z ornamentem okuciowym przy ulicy Lubelskiej 41, obecnie ulica Żeromskiego 41. Czyta Dorota Rokita.

Hotel Rzymski, jeden z najstarszych i najwytworniejszych hoteli w Radomiu, został otwarty przy ulicy Lubelskiej 15, obecnie ulica Żeromskiego 15, w budynku wzniesionym w pierwszej połowie XIX wieku. Miał pierwszą kategorię – rząd. Początkowo był to zajazd prowadzony przez Jana Wróblewskiego. W 1875 roku obiekt przejął, wyremontował i przebudował zięć właściciela A. Obrębski. Czyta Dorota Rokita.

Jednoosobowa firma Fabryka drutu i gwoździ Eliasz Tenenbaum została zarejestrowana w sądzie w styczniu 1922 roku. Jej siedzibą były trzy budynki przy ulicy Miłej 10. Tenenbaum produkował tu gwoździe, drut i hacele. Hacel hak wkręcany w podkowę zapobiegający ślizganiu się konia, a jego wyroby były znane i cenione w całej Polsce. Czyta Dorota Rokita.

Elektrownia miejska przy ulicy Traugutta, obecnie Kopernika 1, która została wybudowana na początku XIX wieku, była ważną inwestycją z punktu widzenia rozwoju Radomia. Nie wiadomo, kto zaprojektował obiekt. Budynek został wybudowany w stylu neogotyckim, z dekoracyjnej cegły, styl tzw. robau. Hale produkcyjne powstały według jednolitych norm, z zachowaniem ceglanego detalu ozdobnego. Umowa na jej budowę została zawarta w kwietniu 1900 roku między magistratem a Rosyjskim Towarzystwem Elektrycznym Unią. Czyta Dorota Rokita.

Pusty plac przy obecnej ulicy Struga Wojska Rosyjskiego zaborcy wykorzystywały od połowy XIX wieku do nauki jazdy konnej. Stąd zapewne wzięła się jego nazwa, popularna wśród Radomian jeszcze na początku drugiej połowy XX wieku – Rajtschula albo Rajszula – Szkoła Jazdy Konnej. W latach 70. XIX wieku miasto wykupiło od władz carskich Niewykorzystywany już tereniu rządziło drugie w Radomiu targowisko. Czyta Dorota Rokita.

18 lutego 1792 roku Komisja Policji Obojga Narodów wydała uniwersał dla miast wolnych o przeniesieniu cmentarzy poza obręb miast. Nasze miasto miało wtedy cztery cmentarze. Dwa dla Starego Radomia przy Kościele Świętego Wacława i na dawnym Grodzisku Piotrówka. i dwa dla Nowego Radomia przy Kościele Świętego Jana i w pobliżu klasztoru na Przedmieściu Jedlińskim, zlokalizowany przy nieistniejącym już Kościele Świętego Leonarda. Czyta Dorota Rokita.

Centralne magazyny Polskiego Monopolu Tytoniowego. Stefan Schiller zaprojektował je dla PMT w kwietniu 1929 roku. Budowane były w latach 1929-30. Magazyny są żelbetowe o konstrukcji szkieletowej, budowane na planie wydłużonego prostokąta. Pięciokondygnacyjne z użytkowym poddaszem w piwnicach mieściły się kotłownie. Od początku wyposażono je w windy. Czyta Dorota Rokita.

Spółkę z ograniczoną odpowiedzialnością zarejestrowano w rejestrze handlowym 12 grudnia 1921 roku. Zajmowała część pomieszczeń w Pałacu Kieszkowskich przy ulicy Lubelskiej 36, obecnie ulica Żeromskiego 36. Była to pierwsza tego typu firma przemysłu budowlanego w Radomiu. Pion na zlecenie robił plany, kosztorysy i rysunki budowlane, ale także zajmował się robotami techniczno-budowlanymi oraz wyrobem kupnym i sprzedażą materiałów techniczno-budowlanych. Czyta Dorota Rokita.

Bloki Towarzystwa Osiedli Robotniczych 1 listopada 1934 roku uchwałą Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów zostało powołane w Warszawie Towarzystwo Osiedli Robotniczych. Spółka miała budować mieszkania dla robotników i pracowników umysłowych, zarabiających do 250 zł miesięcznie. Dotychczasowe budownictwo mieszkań dla robotników za mało liczyło się z siłą płatniczą robotnika. Budowano dla robotników mieszkania za drogie. Czyta Dorota Rokita.

Początki związanej z motoryzacją działalności w Radomiu sięgają kwietnia 1952 roku, kiedy to na bazie Ośrodka Szkolenia Motorowego utworzono oddział Polskiego Związku Motorowego. W pierwszych latach zajmował się on głównie sportem motorowym i turystyką. 15 grudnia 1955 r. nastąpiło połączenie oddziału PZMOT i OSM w Automoto Club Radom. Dwa lata później walny zjazd Polskiego Związku Motorowego zdecydował o powołaniu do życia Automobil Klubów. Czyta Dorota Rokita.

Najwybitniejszy pod względem artystycznym nagrobek nekropolii przy ulicy Limanowskiego, stojący na osi głównej Alei Cmentarnej. To mocno rozbudowana kompozycja architektoniczno-rzeźbiarska z czerwonego piaskowca, nawiązująca do staroegipskiej bramy Niszy, do której prowadzą schody. U szczytu schodów stoi secesyjna w formie rzeźba Anioła Ciszy. Czyta Dorota Rokita.

W 1931 roku przy ulicy Kościuszki 2 Państwowa Fabryka Broni wybudowała dla swoich pracowników tzw. kasyno robotnicze. W budynku zaprojektowano salę teatralno-kinową, salę gimnastyczną i sale odczytowe. Bardzo szybko powstała tu także biblioteka wraz z czytelnią. W kasynie zorganizowano też ochronkę dla dzieci pracowników, a nawet kuchnię z jadłodajnią. Nic dziwnego, że tak wyposażone kasyno stało się siedzibą założonego prawdopodobnie w 1926 roku Koła Kulturalno-Oświatowego Pracowników Państwowej Fabryki Broni. Czyta Dorota Rokita.

Dworzec kolejowy powstał w latach 1882-1885 poza ówczesnymi granicami miasta na gruntach wsi Prędocinek i został zlokalizowany na szlaku Drogi Żelaznej Iwanogrodzko-Dąbrowskiej na zlecenie Towarzystwa Akcyjnego Drogi Żelaznej Iwanogrodzko-Dąbrowskiej. Do inwestorów dworca należał m.in. pochodzący z Radomia Jan Bogumił Bloch, przemysłowiec zwany Królem Polskich Kolei. Projekt obejmował kompleks budynków, w skład którego wchodził dworzec, warsztaty mechaniczne złożone z licznych budynków murowanych i drewnianych oraz wodociąg. Czyta Dorota Rokita.

W 1938 roku zakończyła się budowa czterokondygnacyjnej kamienicy przy ulicy Mickiewicza 11. Właścicielką posesji była Franciszka Grobelska, a mieszkania w budynku przeznaczyła na wynajem. Autorem modernistycznego projektu był znakomity radomski architekt Kazimierz Prokulski, żyjący w latach 1880-1952. Założony na planie zbliżonym do prostokąta. Czyta Dorota Rokita.

W 1895 roku na Glinicach, przy ulicy nazwanej później Dolną, obecnie ulica Mazowieckiego, Mojżesz Pfeffer i Marek Forster uruchomili tartak parowy. Już dwa lata później był jedynym właścicielem i rozpoczął produkcję mebli giętych, czyli tzw. wiedeńskich. Tak rozpoczyna się historia fabryki mebli giętych Johann Koch i spółka. Mojżesz Pfeffer produkował m.in. podkłady, słupy i inne materiały dla kolejnictwa. Czyta Dorota Rokita. 

Wybudowanie domu, w którym starzy i kalecy radomscy Żydzi znaleźliby opiekę i pomoc lekarską szczególnie leżało na sercu Samuelowi i Sarze Beckermanom. W 1893 roku postanowili w testamencie przeznaczyć na utrzymanie placówki 600 rubli rocznie. W 1912 roku ich syn, Rufin, utworzył Fundację Beckermanów dla wybudowania i zarządzania domem starców i kalek. Fundacja dysponowała kwotą 30 tys. rubli. Czyta Dorota Rokita.

W 1868 roku przy ulicy Stare Miasto 4 przez 5, naprzeciwko nieczynnego kościoła św. Wacława, Teodor Karsz, syn Ludwika, uruchomił garbarnię. Karszowie na Starym Mieście mieli już wtedy ustaloną pozycję. Tuż obok działała taka sama firma, należąca do starszego brata Teodora, Wilhelma Fryderyka. Przejął ją po ojcu, który właścicielem garbarni stał się przez małżeństwo. Czyta Dorota Rokita.

Dom robotniczy, obecnie teatr powszechny, musieli mieć miejsce, gdzie można byłoby organizować zebrania, wiedzę, odczyty. Więc w 1919 roku zaanektowali na swoje potrzeby resursę obywatelską, przemianowując ją na Dom Ludowy. Rozwiązanie okazało się tymczasowe. Na rok. i znów prężnie działające w Radomiu związki zawodowe, a także działacze Polskiej Partii Socjalistycznej musieli wynajmować sale w całym mieście. Czyta Dorota Rokita

W maju 1822 roku zatwierdzony został Plan Regulacyjny, którego zapisy miały doprowadzić do uporządkowania i rozbudowy Radomia. Wzdłuż ulicy Lubelskiej, dzisiejszej ulicy Żeromskiego i kilku Przecznic została wytyczona Reprezentacyjna Dzielnica Miasta. Wszystkie drogi prowadzące do Radomia wyprostowano i wybrukowano, a na ich krańcach zlokalizowano szpital, ogród spacerowy i stajnie wojskowe. Te na zamłyniu przy ulicy Mlecznej, dziś ulica Okulickiego, wybudował w 1828 roku na zlecenie Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych i Policji radomski kupiec Jan Pusztynika. Czyta Dorota Rokita.

Niedostateczne rozpowszechnienie elementarnych zasad żywienia niemowląt jest jedną z najważniejszych przyczyn chorób i olbrzymiej śmiertelności w okresie pierwszego dzieciństwa, stwierdziła w 1869 roku w specjalnym oświadczeniu Akademia Paryska. By ten stan rzeczy zmienić i pomóc matkom, francuscy działacze społeczni zaczęli zakładać instytucje propagujące zasady właściwego żywienia dzieci, tak zwane krople mleka, czyli biura porad dla matek. Francuskie idee na polski grunt starał się przeszczepiać Tadeusz Bojżeleński, literat, krytyk literacki, ale i lekarz. Pierwsza kropla mleka na ziemiach polskich, w Łodzi, powstała w 1904 roku. Czyta Dorota Rokita.

W czerwcu 1882 roku rozpoczęła się budowa kolei Iwangorodzko-Dąbrowskiej, a już 30 lipca 1883 roku pierwszy pociąg z Iwanogrodu, Dęblina, dotarł do Radomia. Cała, licząca około 462 km, nowa linia wraz z infrastrukturą została uroczyście oddana do użytku 25 stycznia 1885 roku. W Radomiu umieszczono dyrekcję zarządu kolei, a w 1887 roku przy ulicy Dmitrijewskiej, obecnie ulica Słowackiego, wybudowano warsztaty kolejowe, które dały początek jednemu z najstarszych zakładów przemysłowych w Radomiu. Czyta Dorota Rokita.

W listopadzie 1917 roku przy ulicy Czarnej 29 na Młodzianowie dr Józef Adler założył zakład ekstrakcji żywicy z Karpiny Sosnowej. Pozyskiwanie żywicy z podziemnej części drzew i produkcji po kostu. 25 lutego 1920 roku został on zarejestrowany jako pierwsza krajowa chemiczna przetwórnia drzewa. Józef Adler, Maurycy Tencler, Zygmunt Klonowski i spółka. Czyta Dorota Rokita.

Początki lecznictwa psychiatrycznego w Radomiu sięgają roku 1912, kiedy to powstało Radomskie Towarzystwo Opieki nad Psychicznie i Nerwowo Chorymi. Po 19 latach pusty budynek dawnego kościoła św. Wacława przy placu Stare Miasto 13 został zaadaptowany na miejski przytułek dla umysłowo upośledzonych. Od razu przewieziono doń pierwszych chorych leczonych w podkieleckich Tworkach. Czyta Dorota Rokita

Jeden z najwybitniejszych polskich malarzy urodził się 14 lipca 1854 roku w Radomiu jako trzecie dziecko Juliana Malczewskiego i Marii Skorwin-Szymanowskich. Ochrzczony został w radomskiej Farze 10 września 1854 roku. Rodzina Jacka Malczewskiego od pokoleń związana była z ziemią radomską. Czyta Dorota Rokita.

Tuż po zakończeniu II Wojny Światowej, kiedy Państwowa Fabryka Wyrobów Tytoniowych wznowiła produkcję, jej kierownictwo zdecydowało o stworzeniu dla pracowników domu kultury, gdzie oni i ich rodziny mogliby odpocząć po pracy i realizować swoje pasje. Na placówkę przeznaczono jeden z fabrycznych budynków na rogu ulicy Tytoniowej i Limanowskiego. Zakładowy Dom Kultury rozpoczął działalność w maju 1945 roku. Czyta Dorota Rokita

Świątynia na Borkach to jedno z najciekawszych rozwiązań architektonicznych w budownictwie sakralnym okresu dwudziestolecia międzywojennego. Umiejętnie łączące tradycyjną bryłę z nowoczesną architekturą. Projekt autorstwa warszawskich architektów Władysława Pieńkowskiego i Stanisława Gałęzowskiego przy współpracy Lecha Dąbrowskiego i techników Wacława i Jana Zawadzkich powstał w 1935 roku. Czyta Dorota Rokita

XIX wieku rejent Włodzimierz Kulczycki kupił od małżonków Gieryczów i Zilbergów dużą działkę przy ulicy Szerokiej, obecnie ulica Piłsudskiego 12. W 1892 roku postawił na niej, w głębi posesji, w sporym oddaleniu od ulicy, parterową willę. Nieznany nam architekt budując dom Kulczyckiego nawiązał do włoskiej architektury podmiejskiej epoki renesansu i polskiej architektury dworkowej. Czyta Dorota Rokita.

Kościół i klasztor dla benedyktynek został ufundowany w 1616 roku przez Barbarę z Dulskich Tarłową, starościnę sochaczewską. Drewniane budynki przy obecnym Placu Kazimierza Wielkiego wzniesiono w latach 1619-1627 staraniem jej syna Jana Karola Tarły, kasztelana Wiślickiego i starosty Zwoleńskiego. W 1627 roku do Radomia przybyły pierwsze siostry. Prawie 30 lat później cały zespół został zniszczony przez Szwedów. Czyta Dorota Rokita.

Wszystko zaczęło się jeszcze przed II wojną światową, kiedy w 1937 roku porucznik Zdzisław Kostecki, wykonujący rozkaz dowódcy znalezienia miejsca na lotnisko polowe dla I Pułku Lotniczego z Okęcia, w podradomskim Piastowie odkrył dogodny teren porośnięty koniczyną i trawą. We wrześniu stacjonował tu już II Dywizjon Bombowców Lekkich. Czytamy na stronie Areoklubu Radomskiego. Nieco inaczej, początki lotniska w podradomskim Piastowie przedstawia w encyklopedii Radomia Jerzy Sekulski. Wybudowała je w 1939 roku na terenach wykupionych rok wcześniej od właścicieli majątku Piastów Liga Ochrony Powietrznej Państwa dla Szkoły Podchorążych Rezerw Lotnictwa na Sadkowie.

Wszystko zaczęło się jeszcze przed II wojną światową, kiedy w 1937 roku porucznik Zdzisław Kostecki, wykonujący rozkaz dowódcy znalezienia miejsca na lotnisko polowe dla I Pułku Lotniczego z Okęcia, w podradomskim Piastowie odkrył dogodny teren porośnięty koniczyną i trawą. We wrześniu stacjonował tu już II Dywizjon Bombowców Lekkich. Czytamy na stronie Areoklubu Radomskiego. Nieco inaczej, początki lotniska w podradomskim Piastowie (0:45) przedstawia w encyklopedii Radomia Jerzy Sekulski. Wybudowała je w 1939 roku na terenach wykupionych rok wcześniej od właścicieli majątku Piastów Liga Ochrony Powietrznej Państwa dla Szkoły Podchorążych Rezerw Lotnictwa na Sadkowie. Czyta Dorota Rokita.

Trzykondygnacyjny okazały gmach o powierzchni ponad 2700 metrów przy ówczesnym Placu Cerkiewnym. Obecnie Plac Konstytucji 3 Maja wzniósł w latach 90. XIX wieku Theodor Karsz. 1 grudnia 1898 roku wraz z trzema braćmi otworzył tu hotel. Europejski należał do najelegantszych w mieście.

Park Leśniczówka, usytuowany w północno-wschodniej części Śródmieścia i ograniczony ulicami 25 czerwca, Zbrowskiego, Wodną i Kolberga zajmuje około 7,5 hektara. Przez park przypływa potok albo strumień północny. Równolegle do niego biegnie główna aleja tajnej organizacji nauczycielskiej. Od niej odchodzą alejki boczne. Po ostatniej rewitalizacji, którą miasto przeprowadziło 8 lat temu do dyspozycji dorosłych spacerowiczów są ławki i plenerowa siłownia.

Pierwsza w Radomiu lecznica dla zakaźni chorych została otwarta na przełomie 1918 i 1919 roku w niewielkim budynku przy ulicy Starokrakowskiej 32, obecnie ulica Limanowskiego. Wcześniej, przynajmniej od 1905 roku, tacy pacjenci przyjmowani byli na wydzielonym oddziale szpitala Świętego Kazimierza, który znajdował się w tzw. czerwonych koszarach. Oddziałem kierował dr Stanisław Keles Kraus.

Zamek Królewski był ważną rezydencją królewską i miejscem ważnych dla Rzeczypospolitej wydarzeń. W 1401 roku podpisano to Unię Wileńsko-Radomską. Stąd w latach 1481-1483 w zastępstwie ojca rządził krajem królewicz Kazimierz Jagiellończyk. W 1505 roku obradował Wolny Sejm Radomski, który uchwalił konstytucję Nichilnowi. Tradycja łączy budowę w Radomiu gotyckiego zamku z królem Kazimierzem Wielkim, który lokował nowe miasto na prawie magdeburskim. Budowla została wzniesiona około 1360 roku w południowo-wschodniej części miasta Kazimierzowskiego.

Słowem resursa określano w XIX wieku klub towarzyski albo stowarzyszenie, np. kupców, rzemieślników czy obywateli ziemskich, a także lokal takiego klubu. W Radomiu Resursa Obywatelska została założona pod koniec 1829 roku. Na początku wynajmowała pomieszczenia w kamienicy przy ulicy Lubelskiej 2, obecnie ulicy Żeromskiego, należącej do rajcy miejskiego Piotra Kociubskiego. Organizowano tu okolicznościowe imprezy i spotkania towarzyskie. Przedstawienia dawały objazdowe trupy teatralne.

Już w pierwszych latach XX wieku władze Radomia dostrzegały tę wielką dolegliwość dla mieszkańców. Brak sieci wodociągowej i kanalizacji. W 1909 roku prezydent Paweł Kłosowski zwrócił się do znanej angielskiej firmy Williama Lindleya, który wcześniej wykonał podobne plany dla Warszawy z prośbą o opracowanie projektu sieci wodociągowej i kanalizacyjnej. Czyta Dorota Rokita.