TẢN MẠN NINH BÌNH

Trưa hè đổ lửa, ngọn tre đầu ngõ tắt gió đứng im phăng phắc; hơi nóng từ trên trời đổ xuống, từ mặt đất bốc lên bỏng rát mặt người. Ấy vậy mà giữa trưa, một đám trẻ lêu nghêu, đen nhẻm, đầu trần vẫn dong nhau chạy hết nhà nọ, xó kia.

Giống như sân gạch, hàng cau, giậu găng, vườn cây ăn trái xum xuê..., ao làng là một mảnh ghép không thể thiếu tạo nên cảnh làng quê Đồng bằng Bắc Bộ. Quê tôi, đồng chiêm trũng, để lập làng, lập ấp, người dân đã phải đào đất, đắp cốt, đắp nền dựng nhà cửa. Ao làng vì thế nối nhau hình thành nên nét quê hương thuần mộc, đậm sâu trong ký ức bao người.

Trong ký ức sâu thẳm của những người sinh ra, lớn lên từ làng, lối ngõ quê nhà luôn là một hình bóng thật gần gũi, thân thương. Chỉ cần mỗi khi những bàn chân xa xứ chạm vào lối ngõ thân quen, lại như thấy cả tuổi thơ, cả một miền nhung nhớ ùa về.

Lâu lắm rồi, Hoài mới về quê thăm mẹ, sau một giấc ngủ êm đềm trong tiếng mưa tí tách gõ trên mặt lá. Cô chợt tỉnh giấc khi nghe bầy chim sẻ ríu rít trên mái hiên, buổi sớm mùa hè nơi quê nhà thật mát lành, trong trẻo...

Tháng Năm về, mang theo cái nắng đầu hạ vàng óng và những cơn gió mát nhẹ làm lòng người chợt xao xuyến. Đó là khoảng thời gian đất trời như dịu dàng hơn, khi khắp các con đường, góc phố bắt đầu ngập trong sắc hoa quen thuộc.

Đêm tháng 5, trời lồng lộng gió đẩy mây bay dạt cả về một góc. Trong những đêm hè như thế thích nhất là khoảnh khắc được ngửa mặt lên trời nhìn ngắm trăng sao. Hàng triệu vì tinh tú lấp lánh đang thi nhau dệt gấm thêu hoa cho trời đêm huyền bí, rộng lớn. Để mỗi vì sao lại kể một câu chuyện, một ước vọng, mong ngóng…

Tháng Năm, không chỉ gõ cửa bằng tiếng ve râm ran, hay được tô thắm bằng sắc đỏ rực rỡ của hoa phượng, mà với những tâm hồn lãng mạn, ưa chút lặng lẽ, tháng Năm còn về trên những cánh hoa mỏng manh, trong sắc tím dịu dàng của loài hoa mùa Hạ: Hoa bằng lăng.

Tháng Tư về, mang theo cái nắng đầu hạ trong trẻo, tươi mới, đánh dấu sự giao thoa dịu dàng giữa hai mùa Xuân và Hạ. Lòng người cũng bất chợt thấy xao xuyến, lâng lâng khi nghe lời bài hát “Tháng Tư về” của nhạc sĩ Dương Thụ: “Tháng Tư về, gió hát mùa hè/ Có những chân trời xanh thế/ Mây xa vời, nắng xa vời/ Con sông xa lững lờ trôi/ Nắng nhẹ nhàng, mây trắng nhẹ nhàng…”. Lời ca, ý nhạc thanh thoát, nhẹ nhàng lay động trái tim mọi người, tựa như khi được ngắm nhìn những đoá loa kèn trắng tinh khôi - loài hoa của tháng Tư, hoa gọi hạ về.

“Người về hò hẹn cùng ai/ Bao năm rời quê tha phương lưu lạc ở đâu/ Tận cuối trời phải cách rời quê xưa/ Quê nhà khuất nẻo hoàng hôn/ Hỏi mây hỏi mây bay sao tới/ Mây nơi nào ở đâu/ Nơi đâu quê nhà"… (Mơ quê - Nguyễn Tài Tuệ).

Dòng sông giờ vẫn còn trong ký ức tuổi thơ tôi, sông như một dải lụa mềm vắt qua làng. Mùa hạ nước sông cuồn cuộn trĩu nặng phù sa, sang thu nước sông trong vắt lặng lẽ hiền hòa.

Tháng ba như thể dậy thì / Lửa hoa gạo sáng cả khi tối trời / Cánh hoa như thể làn môi / Muốn dâng tất cả cho người nụ hôn - Tháng ba hoa gạo (Đặng Bá Tiến)

Bao năm qua, chiếc nón lá luôn gắn với hình ảnh người phụ nữ nông thôn tảo tần, chịu thương, chịu khó. Đó là chiếc nón mê của bà, dù đi qua những mùa mưa nắng khắc nghiệt, vành đã tụt, chóp đã thủng, lá nón đã ngả màu thâm đen... nhưng bà vẫn tiếc không nỡ bỏ đi. Hằng ngày, đi chợ, ra đồng, quét vườn, quét sân... bà vẫn đội chiếc nón mê trên chóp thủng khâu thêm lớp ni lông trắng để tránh ướt... Chiếc nón mới mẹ mua tặng đã lâu vẫn được bà cẩn thận treo trên góc tường nhà, thi thoảng mới mang ra đội.

“Mùa xuân là cả một mùa xanh. Giời ở trên cao, lá ở cành” (Mùa xuân là cả một mùa xanh - Nguyễn Bính), xuân về nghe trong không gian tiếng chim ríu rít gọi bầy, tiếng chồi non cựa mình tách vỏ sau giấc ngủ đông dài.

Tháng Giêng về, mang theo chút dịu dàng, êm ái của đất trời sau những ngày Tết rộn ràng. Khắp không gian bừng lên màu xanh mơn mởn, thanh tân của chồi non lộc biếc đang cựa mình trỗi dậy, của cỏ cây hoa lá vừa được tắm đẫm mưa xuân.

Sân ga những ngày cuối năm tấp nập hơn hẳn, người đến kẻ đi ồn ào, náo nhiệt. Nhà ở gần ga, những lúc rỗi rãi Hằng thường vào ga chơi, nói chuyện cùng mấy cô chú làm ở ga. Không hiểu sao Hằng rất thích vào sân ga chơi. Hằng có thể ngồi yên lặng hàng giờ trên những băng ghế ở phòng chờ nhìn ra nơi đoàn tàu đỗ, nhìn ngắm những gương mặt xa lạ lên tàu, xuống tàu và cả những người đến đưa, đón. Mỗi người một vẻ, một tâm trạng trước những chuyến đi, trở về.

Giếng làng tôi nằm ngay đầu đình, bên cạnh gốc đa cổ thụ. Ngày trước, quê nghèo, không đào được giếng dùng riêng, phần lớn các hộ dân trong làng phải ra giếng gánh nước về nấu ăn. Giếng làng bốn mùa nước trong mát, đầy ăm ắp vào mùa hè. Đáy giếng in rõ nền trời cao xanh điểm tô mây trắng mỗi khi thu về.

Sau ba năm sang Úc lập nghiệp, dịp Tết này, Hân mới được về thăm bố mẹ. Bao nhiêu hồi hộp, háo hức, mong chờ tràn ngập trong lòng cô gái trẻ. Khi xe vòng lên đê, cô nhờ anh tài xế hạ cửa kính, để được hít hà thỏa thích mùi hương đồng bãi và ngắm trọn ngôi làng nhỏ bên sông của mình. Thu vào tầm mắt Hân, xen giữa những cánh đồng ngô xanh mướt là cả một vùng bãi bồi rưng rức màu vàng hoa cải. Những kỷ niệm xưa bất chợt ùa về.

Sáng mai, tôi được theo bà đi chợ. Chỉ nghĩ thôi mà lòng đã háo hức. Suốt buổi chiều ấy, tôi ríu rít như chú chim non, lăng xăng giúp bà thu hoạch hoa trái trong vườn để cho phiên chợ sớm mai.

Đã bao năm trôi qua, nhưng hình ảnh bếp lửa ấm áp trong chái bếp đơn sơ nơi quê nhà yêu dấu luôn đậm sâu trong ký ức tôi.

Trong nhịp sống hối hả, đôi khi bắt gặp bông hoa tím mỏng như hơi thở, những chấm hoa vàng như giọt nắng rơi bên vệ đường, cánh hoa trắng rung rinh trong gió… Đó là những loài hoa dại, những mầm xanh không tên. Không cần bàn tay chăm bẵm, những loài hoa dại vẫn mạnh mẽ sinh tồn và khiêm nhường tỏa sắc.

Bố tôi là người rất kiệm lời, hầu như ông không nói quá ba câu liên tục. Vì quá ít nói nên thậm chí tôi nghĩ, hàng ngày những tiếng động phát ra từ việc bố làm đang “đại diện” cho sự hiện diện của ông.

Mỗi lần về quê, lòng tôi lại háo hức, bình yên đến lạ. Cái háo hức, bình yên ấy không chỉ đến từ cánh cổng cũ rêu phong, hay ánh mắt mừng vui của mẹ ở khoảnh sân nhỏ. Nó đến từ thứ hương thơm quen thuộc, vượt lên trên mọi hỗn tạp mùi vị của phố thị, len lỏi vào từng tế bào, khơi dậy cả miền ký ức sâu thẳm. Đó là mùi của bếp củi ấm nồng, hòa quyện cùng vị thanh mát của lá - hương vị duy nhất mà thời gian không thể rửa trôi - chính là hương thơm của nồi nước gội đầu mẹ đun.

Cuối tuần rảnh rỗi, tôi cho bọn trẻ về quê chơi. Bước qua lối ngõ xanh mát bóng cây, hai bên thơm ngát những chùm hoa ngâu nở muộn, lòng chợt bồi hồi khi bàn chân chạm vào khoảng sân gạch cũ thân thương.

Khi cơn gió mùa đầu tiên khẽ lùa qua khe cửa, tôi biết mùa đông đã chạm đến thật gần. Nhẹ nhàng bước ra khỏi thềm nhà, chỉ một thoáng lạnh mảnh như tơ khói thoáng qua vai cũng đủ để lòng dịu lại. Mùa đông luôn khiến người ta nhớ về những điều xưa cũ, nhẹ nhàng mà không thể gọi tên.

Tôi về quê thăm mẹ khi bóng chiều dần buông trên cánh đồng vừa qua mùa gặt. Trong làn khói lam bảng lảng, vài cánh cò chao nghiêng giữa mênh mang những thửa ruộng hun hút gió. Hương rạ rơm thân thuộc của quê nhà bỗng dâng lên ngào ngạt khiến tôi phải dừng lại nơi dốc đê, hít hà một hơi thật sâu cho thỏa niềm thương nhớ!

Lâu lắm rồi, Hân mới trở lại quê ngoại, nơi có khu vườn xanh mướt màu cây lá và mảnh ao trong vắt soi bóng mây trời. Đó là cả một miền ký ức tuổi thơ, nơi cô học được từ bà tình yêu thiên nhiên, biết nhận ra vẻ đẹp bình dị của bông lục bình và hương vị ngái nồng của bùn đất quê hương.

Sáng cuối tuần, đang biếng lười cuộn tròn trong chăn ấm thì nhận được tin nhắn của Hoài: “Quê mình vào đông rồi đấy nhỉ”. Chỉ một dòng ngắn ngủi vậy thôi mà ùa về bao niềm thương nỗi nhớ. Tôi không trả lời mà gửi lại cho Hoài giai điệu da diết của bài hát “Nỗi nhớ mùa đông” mà hai đứa đều rất thích: “Dường như ai đi ngang cửa/ Gió mùa đông bắc se lòng/ Chút lá thu vàng đã rụng/ Chiều nay cũng bỏ ta đi”…

Không biết từ bao giờ, tôi có thói quen đếm mùa bằng những thay đổi rất khẽ: một cánh bằng lăng rụng xuống vỉa hè, một tấm áo mỏng được thay bằng chiếc khăn choàng len, hay chỉ là mùi sương sớm se lạnh thoảng qua góc phố quen. Ở một thành phố nhỏ như nơi tôi sống, mùa không đến vội vã như nơi khác, mà thường chậm rãi, dịu dàng đi ngang phố như một người bạn cũ ghé thăm, chẳng nói lời nào, chỉ lặng lẽ ngồi lại bên nhau thật lâu.

Tùng! Tùng! Tùng... Theo ta suốt những năm tháng tuổi thơ là âm thanh của tiếng trống trường thân thương - thứ âm thanh gắn với biết bao kỷ niệm buồn vui tuổi học trò. Nhớ ngày vào lớp 1, khi tiếng trống trường vang lên rộn rã, các cô cậu học trò ngày đầu tiên đi học đều ngỡ ngàng, ngơ ngác. 

Tháng Mười có lẽ là khoảng thời gian đẹp nhất trong năm. Nắng trong vắt như thủy tinh chảy tràn trên màu lá mơ phai. Phố dịu dàng với sương sớm mỏng manh như lụa bảng lảng trên mái ngói rêu phong, với heo may se lạnh gọi về bao ký ức.

“Lòng mẹ bao la như biển Thái Bình dạt dào. Tình mẹ tha thiết như dòng suối hiền ngọt ngào. Lời mẹ êm ái như đồng lúa chiều rì rào. Tiếng ru bên thềm trăng tà soi bóng mẹ yêu”… (Lòng mẹ - Y Vân), những câu hát ấy, không biết đã bao lần trong giấc ngủ chập chờn thời thơ bé mẹ đã hát cho tôi nghe.

“Chỉ còn mùi hoa sữa nồng nàn trong căn pḥòng nhỏ. Đêm cuối thu trăng lạnh mờ sương. Chỉ còn nỗi im lặng phố khuya. Không gian dạ hương sâu thẳm” (Im lặng đêm Hà Nội - Phú Quang)...

Mặt trời đỏ ối, treo lửng lơ trên bụi tre đầu làng rồi nhẹ nhàng vượt qua những đám mây trườn dần lên lưng chừng trời.

Mỗi độ thu về, khi heo may se lạnh nhuộm thắm lá lộc vừng trước ngõ, hương cốm nếp lại lan tỏa khắp xóm làng, phảng phất trong từng căn bếp nhỏ.

Có những khoảnh khắc trong năm thật khó gọi tên, như tiếng ngân dài của một bản nhạc vừa dứt đã chạm ngay vào nốt tiếp theo. Không ngừng nghỉ mà cũng chẳng tách rời. Giữa hạ và thu chính là khoảnh khắc ấy...

Trong ký ức của những người con sinh ra và lớn lên từ làng đều mang theo những hình bóng thân thuộc. Đó là con đường vàng óng, thơm nức rạ rơm vào vụ gặt; là khoảng ao trong vắt soi bóng mây trời; là lối ngõ xanh mướt màu cây lá; là dải khói lam chiều vấn vít bay lên từ mái bếp thâm nâu… Với riêng tôi, cổng làng chính là một nét hồn quê, là chiếc cầu nối giữa cuộc sống bình yên của quê nhà và những ồn ào, xô bồ, hối hả của thế giới rộng lớn ngoài kia.

Có những sớm mai, khi mở cửa tôi bắt gặp mùa thu đang về rất khẽ ngoài hiên. Không ồn ào, không gõ cửa, chỉ là chút gió se se phả vào mặt, mùi cốm thoảng đâu đó và vệt nắng nghiêng nghiêng như ai đó đặt xuống lòng phố một chiếc khăn voan mỏng.

Mới hôm qua, cái nắng cuối hạ còn chói chang gay gắt. Vậy mà chỉ sau một đêm mưa, thu đã về mang theo hơi lạnh se sắt của gió heo may và làn hương dịu dàng của hoa sữa đầu mùa quyện trong sương sớm.

Đó là cách người dân quê tôi gọi những cơn mưa rào mùa hạ bất chợt đến rồi đi giữa những ngày hè nắng nóng, oi nồng, ngột ngạt.

 Nếu ai có hỏi mùa nào là mùa những đứa trẻ thôn quê thế hệ 7X, 8X chúng tôi ngày ấy thích nhất trong năm. Câu trả lời luôn luôn là mùa hạ. Mùa hạ, chúng tôi tạm xa mái trường về nghỉ hè giúp đỡ gia đình và được vui chơi thỏa thích. Mùa hạ, vụ gặt liền với vụ cấy, công việc nhà nông vô cùng bận rộn, khẩn trương... 

Rằm tháng bảy, trăng tròn vành vạnh. Ánh trăng trong xanh, dịu dàng mơn trớn những nếp nhà, tung tẩy nghịch đùa cùng gió. Bà Thương ngồi một góc mé sân. Mỏ tóc nhòa lẫn với ánh trăng, bóng trăng ôm lấy bóng người đàn bà gầy khô, bé nhỏ.

Trưa mùa hè mưa dài miên man, nằm trong nhà Hạnh nghe thấy từ chiếc radio cũ kỹ giọng ai ngâm những câu thơ rất ngọt: “Gì sâu bằng những trưa thương nhớ. Hiu quạnh bên trong một tiếng hò!” 

Chiều mưa bay lất phất, giữa dòng người vội vã trên đường phố trở về nhà. Mai bỗng khựng lại khi thấy mùi khói thoảng thơm hương đồng bãi từ hàng bán ngô nướng quạt bằng than hoa nơi vỉa hè, làn khói mỏng manh bay lên trong bóng chiều đang dần sẫm lại, không nồng không cay, nhưng khiến mắt cô chợt nhòe đi.

Mỗi khi thấy mệt mỏi vì guồng quay của công việc và cuộc sống ở chốn thị thành ngột ngạt người, xe và khói bụi, tôi thường trở về làng chài ven biển, nơi tôi đã từng sống những năm tháng tuổi thơ êm đềm...

Có những dòng sông không chỉ chảy qua miền đất, mà còn lặng lẽ len vào tâm khảm con người, như sông Hồng đỏ nặng phù sa, sông Đáy lững lờ in bóng hoàng hôn, hay sông Châu Giang đang đưa nhịp chèo. Từ bao đời nay, những dòng sông ấy vẫn âm thầm nối liền bao miền đất, Hà Nam, Nam Định, Ninh Bình.

Tháng sáu khe khẽ gõ cửa bằng tiếng ve râm ran, bằng những tia nắng đầu mùa vừa chói trang, vừa tha thiết, gió hạ len qua ô cửa sổ thổi bay vài cánh phượng đỏ rơi trên bàn phím cũ, bầu trời dường như cao hơn, nắng như trải dài hơn và lòng người dường như cũng xốn xang hơn. Với những người làm báo, tháng sáu không chỉ là khoảnh khắc trong mùa, đó còn là dấu mốc thời gian thiêng liêng, nơi thời gian như ngừng trôi để những dòng ký ức chầm chậm trở về.

Hạ về, vạn vật bừng sáng với  những tia nắng mới đầu mùa vàng óng ả, trong trẻo, lấp lánh và tinh khôi tràn ngập khắp không gian, trên tầng cao những áng mây trắng lững lờ trôi, bầu trời xanh ngắt như đang ngân vang một niềm vui sâu thẳm, gió nhẹ nhàng mơn man, tiếng chim thánh thót ngân nga mang theo một cảm xúc lạ kỳ…

Mỗi mùa trong năm đều mang đến đất trời một mùi hương rất riêng, nếu như Thu gợi nhớ bằng hương hoa sữa nồng nàn, Đông vấn vương với cái lạnh buốt của gió bấc, Xuân về thơm nồng những sắc hoa, thì Hạ mùa rực rỡ nhất trong năm lại không có một mùi hương không rõ ràng, nhưng ai đã từng đi qua chẳng thể nào quên.

Không biết từ bao giờ, cái mùa yêu thương ấy đã hằn sâu trong ký ức tôi, trở thành một phần tuổi thơ không thể quên. Mỗi độ tháng sáu về, cả bầu trời kỷ niệm cũng ùa về trong tôi, dịu dàng như cơn gió đầu hạ, len lỏi vào tim, gọi tên tha thiết-mùa lạc.

Mỗi lần về thăm quê, tôi thích cảm giác được rong ruổi đạp xe trên con đường làng mỗi buổi chiều khi hoàng hôn buông tím ngắt không gian. Con đường lượn giữa cánh đồng hai bên đường những khóm xuyến chi dại khẽ lay động, khoe sắc trắng tinh khôi trong làn gió nhẹ trước khi lụi tàn trong cái nóng như thiêu đốt của hè.