Waterland - met Ties Rijcken en Matthijs Kok

De Waddeneilanden zijn in rep en roer. Minister Karremans houdt vast aan de landelijke regels voor waterveiligheid – ook voor de eilanden. Dat betekent dat er minder wordt ingezet op steeds hogere dijken en duinen, en dat er meer vertrouwen is in evacuatie als het misgaat. Veel eilanders voelen zich daardoor in de steek gelaten. Maar deze discussie gaat over meer dan alleen de Wadden. Misschien zijn de eilanden wel een voorbode van een veel grotere vraag waar Nederland de komende decennia mee te maken krijgt. Want als de zeespiegel verder stijgt, kunnen we dan alles blijven beschermen? Of komt er een moment waarop we moeten kiezen wat we behouden en wat niet? Ties Rijcken en Matthijs Kok bespreken wat we moeten doen met de Wadden.

Is het niet vreemd dat Nederland vasthoudt aan de kustlijn zoals die er nu ligt? Zou je niet, juist nu, buitengaats willen uitbreiden, nu de ruimte in Nederland op raakt en de zeespiegel wel eens sneller dan gedacht kan stijgen. Volgens de Ruimte Nota mág dat niet, maar in Den Haag lijkt er iets te schuiven. Daarom is de vraag weer actueel of Nederland opnieuw moet gaan uitbreiden richting zee. Welke argumenten botsen hier? Moeten we het risico nemen of niet, en wat is dat risico dan precies? Ties Rijcken en Matthijs Kok duiken in een strategisch en beladen dossier over de toekomst van Nederland als delta.

Piekbuien worden extremer, en de druk op ons watersysteem neemt toe, juist ook in stedelijk gebied waar we volop blijven bouwen. Voor nieuwbouw betekent dat: steeds scherpere eisen om wateroverlast te voorkomen. Maar hoe goed werken die eisen? Normeren we op de juiste manier, of maken we het systeem onnodig complex? En: is het wel logisch om kosten en risico’s af te wentelen bij nieuwbouwprojecten? Ties Rijcken en Marco Visscher gaan hierover in gesprek met Cees-Anton van den Dool, strategisch adviseur van wateradviesbureau Nelen & Schuurmans.

We  willen bouwen, de boeren hebben grond nodig en we willen erop uit in de  natuur – en dat allemaal in het kleine, aangeharkte Nederland. Maar de  ruimte is beperkt. In Den Haag hebben alle partijen hun eigen plannen,  en niemand lijkt bereid om in te leveren. Intussen is er één factor die  niet meebeweegt: het water. Dus de vraag in deze aflevering van  Waterland is: zit het waterbeleid in Nederland misschien klem? Ties  Rijcken en Matthijs Kok in gesprek over botsende belangen, over boeren  en het waterpeil in veenweide, en over de eeuwige verwarring rondom  water bodem sturend.

Al meer dan vijftig jaar is STOWA een vaste waarde in de Nederlandse watersector. Het kenniscentrum van de regionale waterbeheerders doet nuttig onderzoek voor waterschappen. Maar de vraag is: heeft al die kennis wel genoeg effect in de praktijk? Volgens een nieuwe nota van STOWA zélf kan dat beter. In de nieuwe strategie voor de komende zes jaar staat dat kennis meer terecht moet komen bij zowel de beslissers als de uitvoerders. Over de noodzaak van aanpassingen zoals deze gaan Matthijs Kok en Marco Visscher in gesprek met Mark van der Werf, directeur van STOWA. 

Het  kabinet van Rob Jetten is aan de slag gegaan. Wat gaat er gebeuren op  het gebied van water? Dat is het terrein van de minister van  Infrastructuur & Waterstaat, Vincent Karremans. Voor deze keer in  Waterland is dat het terrein van onze vaste experts: Ties Rijcken en  Matthijs Kok. De grote vraag is vandaag: wat zou jij doen als je  minister van I&W zou zijn? Welke beslissingen moeten nodig worden  gemaakt? Welke dossiers schreeuwen om aandacht?

In  beleidsstukken over waterbeheer lezen we vaak over kwalificaties.  Beter. Slechter. Kansrijk. Risicovol. Niet altijd is duidelijk hoeveel  precies. Lees een rapport en getallen zijn opvallend vaak afwezig. Moet  er eigenlijk niet vaker worden onderbouwd hoevéél erger, hoevéél  nadeliger, hoevéél beter? Ties Rijcken en Matthijs Kok ontwaren een  trend en onderzoeken waarom cijfers uit rapporten verdwijnen, wat  daarvan de gevolgen zijn en vooral: wat we eraan kunnen doen.

Eeuwenlang  hebben we in Nederland het veen drooggelegd om er te kunnen wonen en  het land te bewerken. Maar datzelfde veen is een hinderlijke bron van  CO2-uitstoot, bodemdaling en flinke kosten voor de samenleving.  Veenvernatting kan een oplossing zijn: het waterpeil omhoog, het veen  weer nat. Wel roept dit lastige vragen op over waterbeheer, landbouw en  zelfs democratie. In deze aflevering behandelen Ties Rijcken en Matthijs  de voor- en nadelen van veenvernatting. Moet er een nationale norm  komen voor veenvernatting? Wat gaan we doen met ons veen?

Om  de waterkwaliteit te garanderen, investeren we miljarden in zuivering,  normen en toezicht. Toch zijn er nog altijd ongewenste stoffen die in  het oppervlaktewater terechtkomen, bijvoorbeeld als een bedrijf afval  loost via het riool. De Omgevingswet is duidelijk: deze zogeheten  “indirecte lozingen” belasten het milieu. Minder duidelijk is wie wat  moet doen om het probleem te melden, aan te pakken en te voorkomen. Tijd  dus om beter grip te krijgen op indirecte lozingen. Ties Rijcken en  Marco Visscher gaan in gesprek met twee kenners van de theorie én de  praktijk: Aiske Rijnks, projectleider van het Kennisnetwerk Grip op  Indirecte Lozingen, en Andras Koops, senior medewerker Toezicht & Handhaving bij het Waterschap Vechtstromen.

Het  Hoogwaterbeschermingsprogramma is een van de grootste publieke  investeringsprogramma’s van Nederland. Het doel: ons land beschermen  tegen overstromingen. Meer dan duizend kilometer dijken en honderden  sluizen en gemalen moeten worden versterkt – een miljardenproject dat  over enkele tientallen jaren loopt. Wat gebeurt daar precies? Hoe  betrouwbaar is de beoordeling van waterkeringen eigenlijk? Dat motto,  “sober en doelmatig”: werkt dat wel in de praktijk? En missen we soms  het grote plaatje doordat we dijk voor dijk werken in plaats van het  grote systeem bekijken? Ties Rijcken en Matthijs bespreken waar het  wringt en hoe het beter kan.

We  beginnen het jaar met een speciale aflevering. Ties Rijcken en Matthijs  Kok blikken terug op de belangrijkste gebeurtenissen in de watersector  van het afgelopen jaar, maar vooral kijken ze vooruit naar het nieuw  jaar. Welke thema’s gaan de watersector domineren? Wat zal de herijking  van het Deltaprogramma brengen? Wat gaat er veranderen bij het  Hoogwaterbeschermingsprogramma? En: waarover moeten we in 2026 maar eens  ophouden?

Het  Kennisprogramma Zeespiegelstijging heeft onlangs een spraakmakende  verkenning uitgebracht: “Meegroeien”, heet het. Het rapport presenteert  oplossingen die tot voor kort onbespreekbaar waren: het herstellen van  open verbindingen met de zee, het terugleggen van dijken, het opnieuw  vormgeven van complete landschappen. De natuur kan ons land helpen,  zeggen de onderzoekers, om de gevolgen van de stijgende zeespiegel op te  vangen. Ties Rijcken en Matthijs Kok bespreken wat het rapport hier  precies over zegt en waar de kansen en de risico’s liggen van deze  opvatting.

Nederland is veranderd van een zompig moeras in een modern, rijk land.  Zo werd een nieuw ideaal deel van onze cultuur: maakbaarheid. Met genoeg  kennis, techniek en overleg konden we de natuur naar onze hand zetten –  het water, het klimaat. Nu we steeds vaker horen dat onze samenleving  tegen natuurlijke grenzen aanloopt, brokkelt dat geloof af. Maar wat  komt er precies voor in de plaats? Wat als steeds meer mensen denken dat  niet alles is te weten, te plannen en te beheersen? Ties Rijcken en  Matthijs Kok gaan erover in gesprek.

Tijdens de verkiezingscampagne stond woningnood hoog op de agenda. D66 bracht het idee voor tien nieuwe steden in Nederland. Eén van die plannen kreeg meteen een naam: IJstad, een nieuwe stad tussen Amsterdam en Flevoland, met ruimte voor zo’n 60 duizend woningen. Nu D66 de grootste partij is en Rob Jetten waarschijnlijk de nieuwe premier wordt – de man van “het kan wél” – vragen Ties Rijcken en Matthijs Kok zich af: hoe gaat IJstad er komen?

Het volk heeft gesproken. Binnenkort beginnen de eerste gesprekken om een regering te vormen. Hoe wordt er in de onderhandelingen gekeken naar de uitdagingen in de watersector? Zal water-bodem-sturend terugkeren in het beleid, of zou dat leiden tot minder woningen en zet het nieuwe kabinet in op een minder dwingend alternatief? Wat is er eigenlijk politiek aan thema’s als waterkwaliteit en dijkversterking? In een speciale verkiezingsaflevering van Waterland bespreken Ties Rijcken en Matthijs Kok de mogelijke uitkomsten van de coalitieonderhandelingen.

De uitdagingen zijn groot in de kleinste provincie van het land. De waterveiligheid is verbeterd dankzij de Deltawerken, maar Zeeland heeft een tekort aan zoetwater en de natuur staat onder druk. Krijgt de verzoeting van het Grevelingenmeer een kans? En moeten die wisselpolders er niet tóch komen? Ties Rijcken en Matthijs Kok bespreken de Zeeuwse dilemma’s.

De Deltacommissaris heeft in september het Nationaal Deltaprogramman2026 aangeboden aan het kabinet. Het rapport biedt een visie op waterveiligheid, zoetwatervoorziening en ruimtelijke adaptatie in Nederland. Er vallen grote woorden: dit zou het startschot zijn van “het volgende hoofdstuk in onze watertraditie”. Ties Rijcken en Matthijs Kok lazen het en delen hun bevindingen. Wat viel op? Waar liggen de uitdagingen? Wat probeert het Deltaprogramma dit jaar duidelijk te maken?

In deze extra lange aflevering van Waterland hebben we het over twee visies die ieder debat over water op scherp zetten: die van de tovenaar en die van de profeet. De profeet verklaart de natuur heilig, waarschuwt voor hoogmoed en wil gedragsverandering. De tovenaar gelooft in menselijk vernuft en wil technische oplossingen. In de waterwereld zien we deze uitersten voortdurend terug. De profeet wil dat water en bodem sturend zijn; de tovenaar wil een grote zeesluis aanleggen. Ze bakkeleien over drinkwater: moeten we besparen of boren we nieuwe voorraden aan? Ties Rijcken en Matthijs Kok bespreken de grote dossiers in waterland – en of de tovenaar of de profeet gelijk heeft.

De druk op de drinkwatervoorziening in Nederland neemt toe. De Algemene Rekenkamer waarschuwde er onlangs nog voor: de vraag stijgt, besparing gaat te langzaam, de watervoorraad is kwetsbaar. De zorgen zijn groot, vooral in delen van Brabant en Twente. Wat moeten we doen? Waar moet al dat drinkwater vandaan komen? Wat zijn de wingebieden? Zijn die nog wel te vinden in een dichtbevolkt land dat op slot zit? Moeten we water gaan ontzilten? Of moeten we juist vol inzetten op besparing? Maar: werkt dat eigenlijk wel? Ties Rijcken en Matthijs Kok verkennen de toekomst en geven hun visie op de keuzes waar we voor staan.

Nederland zet niet alleen in op het verhinderen van verdere opwarming van de aarde, maar ook op het aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering. Dat liegt er niet om: tekorten aan zoetwater, grotere kans op overstromingen, verzilting van kustgebieden. Hoe Nederland zich precies zal aanpassen, is nog de vraag. De Wetenschappelijke Klimaatraad, een adviesorgaan van de overheid, deed onlangs een voorzet in aanloop naar de NAS, de Nationale Klimaatadaptatiestrategie, die volgend jaar uitkomt. Over de keuzes en aanbevelingen van de raad gaan we het hebben met Ties Rijcken en Matthijs Kok. 

De zomers in Nederland zullen steeds droger worden. Die extreem droge zomer van 2018 was ongekend en komt nu nog gemiddeld eens in de 20 jaar voor, maar dat zal rond 2050 al eens in de 5 jaar zijn en tegen het einde van de eeuw zelfs om het jaar. Dat blijkt uit droogtestatistieken die HKV en het KNMI onlangs maakten op basis van klimaatscenario’s. De studie laat ook zien dat er binnen Nederland grote regionale verschillen zijn, wat gevolgen heeft voor de waterschappen. Wat zeggen deze statistieken ons? En hoe kunnen we ons voorbereiden op de drogere zomers? Daarover gaan Ties Rijcken en Matthijs Kok met elkaar in gesprek. 

Op een aantal plekken langs de Nederlandse kust worden in de duinen kerven gemaakt, of, in de volksmond: gaten. Deze kerven zijn inkepingen die zand doorlaten. Zo worden de duinen steviger én komt er aanvoer van nieuw zand. Omwonenden zijn echter onaangenaam verrast. Zij denken dat de graafmachines de duinen kapotmaken. Is dit wel veilig? Ties Rijcken en Matthijs Kok bespreken de zin en onzin van deze kerven.

Vóór de zomer moet er een akkoord zijn tussen woningbouwers en de watersector. In Nederland moeten nog honderdduizenden huizen komen, maar tegelijk moeten wij ons voorbereiden op verdere klimaatverandering. Concreet: als er meer piekbuien en meer periodes van droogtes zijn, moeten de nieuwbouwwijken dan ook meer water kunnen bergen en afvoeren? Wat worden dan de normen? Een heet hangijzer in de onderhandeling draait om de normering van piekbuien: wordt het 70 mm of 100 mm? Drie centimeter lijkt niet veel, maar dit twistpunt onthult een wereld van verschil. Daarover gaan Ties Rijcken en Matthijs Kok in gesprek.

Sla  een rapport over de toekomst van waterveiligheid open en je ziet ze  weer: prachtige illustraties van grootse projecten die ons land zullen  beschermen tegen de stijgende zeespiegel en extremer weer. Een zeesluis,  de Rijnmondring, Delta21: ze zijn allemaal creatief ingetekend. Door de  jaren heen zijn tientallen van zulke plannen bedacht. Over een paar  jaar zullen er weer meer zijn. De vraag is: wat gebeurt er eigenlijk met  die plannen? Moeten we niet eens keuzes maken en aan de slag? Welke  megaplannen zijn het meest veelbelovend? En welke kunnen in de  prullenbak? Ties Rijcken en Matthijs Kok vellen hun oordeel.

De  waterwereld is in rep en roer. Bij de extreme rivierafvoeren in de  jaren negentig werd veel zand en grind over de rivierbodem aangevoerd.  Dat zorgde voor ophoping van sediment bij het Pannerdensch Kanaal, wat  de afvoer deed leiden richting de Waal. Meetgegevens en  computersimulaties, uit een onderzoek van een aantal universiteiten,  waaronder TU Delft, wijzen nu op de mogelijkheid van een kantelpunt – en  als dat inderdaad is bereikt, is het lastig terugkantelen. Wat is er  precies aan de hand? Ties Rijcken en Matthijs Kok geven tekst en uitleg.

Nederland zal moeten omgaan met verdere stijging van de zeespiegel. De overheid heeft daarom het Kennisprogramma Zeespiegelstijging opgezet. Het doel: kennis vergaren over hoe Nederland zich kan voorbereiden op drie meter zeespiegelstijging, of meer. Enkele ‘denkrichtingen’ zijn al verkend: beschermen, zeewaarts, meebewegen. Waarom lukt het niet altijd om concreet te worden? 

Om  het water op veilige afstand te houden, is er een dijk en even verderop  is er natuur. De scheiding tussen die twee is vaak een harde grens.  Dijkversterking is een staaltje techniek, zoals een damwand, en de  natuur staat er los van. Dat kan anders. Dijken en natuur kunnen  samenkomen. Dat is het idee achter een innovatieproject van het HWBP,  het Hoogwaterbeschermingsprogramma van waterschappen en Rijkswaterstaat  dat de komende dertig jaar werkt aan versterking van de dijken in  Nederland. Is het nuttig om dijken en natuur te combineren? Is het  haalbaar? Is het betaalbaar?

Maakbaarheid  – dat idee dat we de natuur kunnen scheppen, herscheppen, zoals wij dat  willen – is in de menselijke geschiedenis een vrij nieuw idee.  Eeuwenlang waren we onderworpen aan de grillen van de natuur, en dan  ineens, of eigenlijk, beetje bij beetje: de industriële revolutie. We  vinden technieken uit, we zetten de natuurlijke omgeving naar onze hand.  In Nederland is die maakbaarheid vooral zichtbaar in hoe we ons drassig  stukje polder, deels onder zeeniveau, bewoonbaar hebben gemaakt voor nu  ruim 17 miljoen inwoners dankzij een complex systeem met alles van  dijken en slootjes tot vertakte rivieren en kanalen. En nu, in 2025,  waar is dat idee van maakbaarheid in de waterwereld eigenlijk gebleven?  Ties Rijcken en Matthijs Kok gaan hierover in gesprek.

‘Een  fundamentele omslag in onze omgang met water’: dat bepleit de  Sociaal-Economische Raad in een recent rapport. Want de zorg voor de  kwaliteit, veiligheid en beschikbaarheid van ons water komt zozeer in  het geding, dat ‘een breder en samenhangend perspectief’ nodig is. Vaker  zijn dit soort termen te zien in analyses van bureaus van buiten (en  binnen) de sector. Wat wordt er eigenlijk precies mee bedoeld? Hoe  nuttig zijn dergelijke rapporten? Ties Rijcken en Matthijs Kok gaan  hierover in gesprek.

Piekbuienzullen onze watersystemen verder onder druk zetten. Afwatering wordt een uitdaging. Veel aandacht gaat nu uit naar nieuwbouwwijken, waar de projectontwikkelaars zelf voor de afwatering moeten zorgen. Althans, als het aan de waterschappen ligt. Als het aan Ties Rijcken ligt, wordt het probleem groter aangepakt. Ties pleit voor systeemmaatregelen, zoals nieuwe meren langs de oude én nieuwe woonwijken waarop de bestaande én nieuwe wijken piekbuien kunnen afwateren. De afgegraven grond wordt vervolgens gebruikt voor de aanleg van een berg. Is deze waterbergingsberg een aansprekende en efficiënte manier om de afwatering in bebouwd Nederland klaar te maken voor piekbuien?

Onlangs  hield Matthijs Kok zijn afscheidsrede bij de TU Delft als hoogleraar  waterveiligheid. Het werd een verhaal over de veranderingen in het  vakgebied die hij tijdens zijn carrière meemaakte en over de  ontwikkelingen die eraan staan te komen. Ties Rijcken en Marco Visscher  ondervragen Matthijs voor een gesprek over modellen, berekeningen,  rationaliteit en waardering voor het vak.

Wanneer het gaat over de zeespiegelstijging komt vroeg of laat de vraag: moeten we verhuizen van laag- naar hooggelegen gebieden? Die vraag maakt veel los. Gaan we de Waddeneilanden echt opgeven? En Zeeland dan, of de havengebieden? Wat doet zoiets met de waarde van de woningen in die gebieden? Wacht je met verhuizen tot het een trend wordt, of kun je beter zo snel mogelijk gaan? En: houden we in de toekomst het vertrouwen dat de overheid de fundamenten van onze samenleving blijft beschermen? Hoe zou zo’n massale verhuizing eigenlijk verlopen? Ties Rijcken en Matthijs Kok gaan daarover in gesprek.

Met  meer heftige regenbuien en lange periodes van droogte zullen de Rijn en  de Maas vaker last hebben van extreem hoogwater en extreem laagwater.  Om het rivierengebied toekomstbestendig te maken, wil het ministerie van  Infrastructuur en Waterstaat het omvattende programma “Integraal Rivier  Management” herdopen tot “Ruimte voor de Rivier 2.0”. Dat betekent  vooral een nog verdere verruiming van de rivieren. Is dat verstandig?  Gaat het niet ten koste van andere plannen met onze toch al schaarse  ruimte in Nederland? Zijn er andere oplossingen om de uitdagingen aan te  pakken? Daarover gaan Ties Rijcken en Matthijs Kok met elkaar in  gesprek.

De  bever draagt bij aan waterbeheer en zorgt voor grotere biodiversiteit,  maar: ook brengt de bever schade aan waterkeringen. Vooral bij hoogwater  graven ze dijken in en zijn hun holen niet goed te detecteren. Zo  vergroot het risico op een dijkdoorbraak. Vanwege de snel groeiende  beverpopulatie is het tijd om stil te staan bij de gevolgen voor de  waterveiligheid. Matthijs Kok werkte mee aan een advies van  ENW, het Expertise Netwerk Waterveiligheid, over de gevaren en  mogelijke maatregelen, en gaat daarover in gesprek met Ties Rijcken.

Woningbouw in buitendijkse gebieden wordt steeds vaker aan banden gelegd. Toch gebeurt het volop: in de havengebieden van Rotterdam en Amsterdam bijvoorbeeld. Wordt daar wel voldoende rekening gehouden met de stijgende zeespiegel en meer extreme regenbuien? Zouden we op deze kwetsbare plekken nog wel nieuwbouw moeten willen? En: hoe kwetsbaar is kwetsbaar nu echt? Intussen geldt in het Markermeer wél een strikt bouwverbod. Wat is hier de logica? Of moet alles wijken voor zoetwaterberging? In deze aflevering bespreken Ties Rijcken en Matthijs Kok de uitdagingen.

Vanwege de scherpe toename van extreme buien loopt de  schade door overstromingen in de papieren. In de Europese Unie wordt de  jaarlijkse klimaatschade inmiddels geraamd op 50 miljard euro per jaar,  drie keer meer dan het gemiddelde tussen 2010 en 2020. In Nederland is  meer dan de helft van zulke schade niet verzekerd, maar wordt de schade  vergoed via de overheid. Is dat nog wel houdbaar voor verzekeraars?Verzekeraars  vragen de overheid om hulp, maar de Nederlandse regering ziet dat niet  zitten. Komt de rekening uiteindelijk bij consument of overheid terecht  als de verzekeraar niet dekt? Moeten bewoners van kwetsbare gebieden  zich misschien beter voorbereiden als het water komt? Ties Rijcken en  Matthijs Kok bespreken wat nu wel en niet wordt gedekt, en onderzoeken  wat verzekeraars en overheid kunnen doen om te komen tot een meer  werkbare situatie.

Ineens wil minister Keijzer ervan af. In de Tweede Kamer zei ze dat er een streep kan door de beleidslijn van het vorige kabinet om water en bodem sturend te laten zijn bij ruimtelijke keuzes. “Rekening houden met” vindt Keijzer voldoende, want anders mag er volgens haar nergens meer worden gebouwd. In de praktijk heeft het twee jaar geleden afgesproken beleid al voor onduidelijkheid gezorgd. Zo worden de bouwplannen van gemeente Zuidplas misschien herroepen, omdat het waterschap die niet bepaald in overeenstemming vindt met het principe om bij bouwprojecten “water en bodem sturend” te laten zijn. In deze eerste aflevering van Waterland bespreken Ties Rijcken en Matthijs Kok zowel bedoelingen als de problemen van het huidige beleid. Moet het overboord, zoals minister Keijzer wil, of is er een aanpassing mogelijk?