Radio Pais : Per Sagòrra e Magòrra (Gascon/Occitan)

Ueitau

A l’entrada de las Barronias de Bigòrra, que s’i tròba lo vilatge de Labastida, coneishut per la gròtas de las Pugas esploradas en 1932 per Norbert Casteret, que compta enquèra un punhat de locutors naturaus de l’occitan gascon. E uei qu’avem a pujar ua còsta entad anar a l’encontra de Fernande Ferran de la maison Líndo. Lo parat de parlar de las tradicions a l’entorn deu maridatge a Labastida, de la lua, deu casau e deu tribalh dab lo carrasson.

Silvan Carrèra.Adishatz, brave monde. Uei, que prenem lo camin de la maison Moluquet, en la comuna de Bièla, en vath d’Aussau, a l’encontra d’ua hemna aperada Henriette Miro. E entad aqueth encontre, que soi acompanhat de Felip Barrèra, mainat deu vilatge e amic d’Henriette. E que chapotejam sus ma taula de la sala a minjar. Lo sorelh que pampa coma cau dehòra. N’i a pas un gat per la carrèras de Bièla aqueth vrèspe pr’amor d’un enterrament au ras deu vilatge. Lo parat d’escambiar dab Henriette deus nau molins de Bièla, de la creienças, deu mestier de costumèra e de l’aviéner de la lenga nosta. Alavetz, ça-vietz dab nosauts a Bièta, tèrra d’Aussau dab Henriette. Per Sagòrra e Magòrra, sheisau.

Silvan Carrèra:“Biarnés, fausse cotèths. Bigordans, piri que cans.”E en Lavedan, que son bandolets. La vielha ZX que passa arras en Lavedan. Entà tirar de cap au vilatge de Shirèish, Sireix en francés, vilatgòt deu canton d’Aucun, en vath d’Azun de Bigòrra.E uei, qu’avem rendetz-vse dab un òmi gualhard, la cigarèta en boca e lo bonet suu cap. E au hum deu tobac, qu’escoti la soas paraulas a perpaus de tot, de la legenda deu lac d’Estanh e tot çò qui hè aqueth país. George Fromigué obrier paisan de Shirèish, e cantaire tanben, dens lo grop Eths d’Azun, que nos acompanha uei sus aquèra antena. Alavetz, ça-vietz dab nosautes entà escotar la Vox Populi.

Tè! Que vengi de trobar suu diccionari de Simin Palay la definicion de l’expression «Per Sagòrra e Magòrra»:Et dans cette expression Córrer Sagòrra e Magòrra, à laquelle on ajoute parfois : «e lo Mont de Marsan ……» courrir les mauvais lieu, vagabonder, voyager de ci et de là. Sagòrra e Magòrra employé sans le verbe courir, signifie assemblage de gens de tout acabit, racaille, les gens de mauvaise vie, souteneurs et prostituées.E tiò, qu’ei çò qui avem hèit, qu’èm anats véder los petits, aquestes tant aimats per lo noste Jan deu Sabalòt. E uei, que prenem lo camin de la Bigòrra, quate vaths e mes precisament lo camin deu vilatge d’Aspin-Aure, vilatjòt au pè deu famós còth d’Aspin. Hens aqueth vilatge, que i avè un òmi, acordeonista, petit, cappelat e dab tot plen d’energia. A l’encòp musician e paisan, Jean Olive que nos obreish la pòrta de la soa maison e que soi uei en companhia d’Arnaut Cassanhet e de Fabrice Bernissan. Passejada dens la tradicion populara d’Aspin-Aure. Jean Olive que’ns balha la bona paraula.

Que prenem uei la direccion deu canton de Lembèja, en Vic Vilh, au vilatjòt de Moncaup. De qué? E vòs arríder? Non coneishes pas Moncaup? Gessit deu latin «Montem Calvum» e qui vòu díser en francés «Le mont pelé», Moncaup qu’ei a la termièra enter Bigòrra e Biarn e a l’entrada deu Vic Vielh.E uèi que vam a l’encontre d’ua personalitat deu vilatge, partida en 2014 mes tostemps estacada au noste còr. Madeleine Brouquère l’arríder aus pòts e l’educacion de non pas jamei mentir. E quauquas maishantas lengas que diseràn que hèm parlar los morts, mes segon jo, Per Sagòrra e Magòrra que’s deu de balhar ua part de reconeishença e d’eternitat a los qui aiman e qui aimaram tota la nosta vita. Alavetz que’vs perpausi un viatge navèth de cap tà l’eternitat dab Madeleine brouquère, au vilatge de Moncaup.

Qu’avem perdut un òmi de qualitat aqueste mes de mai de 2016. Un òmi de religion shens capèra politica o linguistica e dab l’intelligença deu monde de la tèrra, los vertadèrs, pas los qui s’inventan ua vita en fin de carièra. Roger Larrouy mei conegut devàth lo chafre de Jantin deu Chapelòt que vadó en lo vilatge de Haut de Bòsdarròs en tèrra biarnesa. Timón deu hestau de Siròs, òmi de glèisa e de patz, que l’encontrèi en 2012 en la maison de retirada de Pau au parat de l’operacion de colectatge dab l’associacion “Nosauts de Bigòrra”. E en tot entrar dens lo son burèu, que vedoi sus la paret duas fotografias : la de Jean Lassalle au hestau de Siròs e la de l’òmi d’estat polonés Lech Wałęsa encontrat au parat d’un viatge. Duas fotos qui poderén arrepresentar l’uvertura d’esperit de Roger larrouy. Roger que parla, que l’escoti. Lo parat per jo de partatjar aquèra debisada navèra.

Per Sagòrra e Magòrra, que poderem tradusir en lenga franchimande “par monts et par vaux” qu’ei ua expression gascona perguda, desconeguda au dia de uei deu prat de l’oralitat. E aquera expression que la trobèi dens l’armanac deu bon biarnés e deu frangascon de 1910, dens un texte d’Auguste Lacasa apera “Lo còp de bola”.Un tocador vadut per la Bigòrrae qui corrè per Sagòrra e Magòrraen se tornar de la hèra d’Arzacun ser d’estiu que’s trobè hèra flac.Que s’estanguè lavetz a l’auberjòtaon demorava un trossòt de hemnòtaque’s mentavè ce’m sembla Janeton.Lo bigordan, que’ n hè viéner un pinton :«Eth só, ma he, uei que getava eslama,E que hè gòi de drin plegar ra cama.»E atau, jo tanben que plegi la cama deu colectaire entà partatjar dab vosautis e en tota umilitat lo camin men deu colectaire petit de la tasca bigordana.Purmèr episodi en Bigòrra dab Jean-Claude Viau, cantaire. Dens la calandrèta de Banhèras.