Canal-e Vafa || کانال وفا | اپیزود ۲

بیداری مدنی | شهروندی در مقدمه بیداری مدنی گفتیم که قرار نیست نسخه بپیچیم یا پاسخ‌های فوری ارائه کنیم؛ قرار است تأمل کنیم،‌ مکث کنیم، بیشتر بپرسیم با هم فکر کنیم، ومفاهیم را دقیق‌تر بررسی کنیم. در این اپیزود، می‌خواهم از یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم شروع کنم؛ مفهومی که اگر درست فهمیده نشه خیلی از بحث‌های بعدی ما از همین ابتدا دچار سوءتفاهم میشه: شهروند کیست؟ و مهم‌تر از آن: قدرت و حاکمیت، اعتبارشون رو از کجا می‌گیرند؟ وقتی از «شهروندی» حرف می‌زنیم، داریم از مفهومی صحبت می‌کنیم که سال‌هاست در علوم سیاسی و فلسفه‌ی سیاسی مطرحه. در این سنت فکری، شهروند فقط صاحبِ حق نیست. شهروند، نقش داره. مسئوله. و در زندگی عمومی مشارکت میکنه. شهروندی یعنی حضور آگاهانه، پاسخ‌گویی، و پذیرش مسئولیت در برابر جامعه. این نگاه، در سنت‌های مختلف فکری درباره‌ی عاملیت و مسئولیت به‌صورت‌های گوناگون مطرح شده و به‌تدریج شکل گرفته و جا افتاده. تنها بک مفهوم جهانی نیست و در تجربه ایران و ایرانی هم معنا داره یکی از بازخوانی‌ها و باربینی‌های اخیر در سایت پروژه ایران ۱۴۰۰ کتاب اخیر آرام حسامی دو سه کلمه است که پادکست صوتیش هم در سایت هست. در این نوع نگاه حاکمیت از آن فرده. قدرت و حاکمیت، در اصل متعلق به دولت یا نهادها نیست. مشروعیت، که من در ادامه از آن به عنوان اعتبار و مقبولیت قدرت، اشاره می کنم، از فردِ صاحبِ خرد و وجدان شروع می‌شود. از انسانی که میتونه داوری اخلاقی کنه، مسئولیت بپذیره، و آگاهانه تصمیم بگیره. در این چارچوب، اعتبار و پذیرش اجتماعیِ قدرت از بالا نازل نمیشه بلکه. از پایین می‌جوشد. نه فرمانروا منشأ معناست، و نه حتی اکثریتی که بدون اندیشه تصمیم می‌گیره. فردِ خودآگاهه که منشأ معنا، اعتبار و پذیرش اجتماعی میشه. اما اگر اعتبار قدرت، از فرد شروع میشه این اعتبار کجا و چگونه در زندگی جمعی معنا پیدا می‌کنه؟ پاسخ، در مفهوم شهروندی نهفته است. شهروندی، در این چارچوب، نه فقط رأی دادن است و نه صرفاً اعتراض کردن. و فقط یک موقعیت حقوقی هم نیست. شهروندی، بستر اجتماعیِ تحقق عاملیت فردی است. فضایی که در اون فرد می‌تواند کنش کنه، گفت‌وگو کنه، مسئولیت بپذیره، و اراده‌ی اخلاقی‌اش رو در عرصه‌ی عمومی به کار بگیره. بدون این بستر، عاملیت فردی در حد یک ایده‌ی زیبا اما انتزاعی باقی می‌مانه. شهروندی، نه فقط با نهاد ساخته می‌شه و نه فقط با نیت خوب. دو پیش‌نیاز اساسی دارد: اول، پیش‌نیاز درونی و اخلاقی. فرد باید خودآگاه باشه، مسئولیت‌پذیر باشه، و در گفت‌وگو با وجدان خودش زندگی کنه. دوم، پیش‌نیاز اجتماعی و نهادی. جامعه باید ساختارهایی داشته باشه برای مشارکت، برای شفافیت، و برای پاسخ‌گویی. اگر یکی از این دو نباشه، دیگری هم دوام نمی‌آره. میشه این‌طور جمع‌بندی کرد: عاملیت فردی بدون شهروندی، موثر نیست و شهروندی بدون خودآگاهی فردی، به اطاعت جمعی بدل میشه. پس شهروندی، نه فقط یک ابزار سیاسی، بلکه صورت اجتماعی و تمدنیِ عاملیت انسانی است. و به همین دلیله که در پروژه‌ی ایران ۱۴۰۰، نتیجه‌گیری و خرد جمعی پژوهشگران از شهروندی به‌عنوان پایه‌ی اخلاقی دموکراسی یاد میکنه، نه صرفاً سازوکار فنی آن. در اپیزود بعد، به تجربه‌ی تاریخی ایران برمی‌گردیم و می‌پرسیم چرا با وجود سابقه‌ی طولانی، شهروندی در ایران بارها نیمه‌راه مانده. تا آن زمان… برای فردایی بهتر، بیندیشیم، بپرسیم، و با امید و مسئولیت قدم برداریم. کانال وفا را در یوتوب دنبال کنید