Canal-e Vafa || کانال وفا | اپیزود ۲۱ |

اپیزود | پاسخگویی چرا بدون پاسخ‌گویی، عدالت پایدار نمی‌شود؟ چرا در بعضی جوامع نهادهای قدرت می‌توانند تصمیم بگیرند اما خود را در برابر جامعه و شهروندان پاسخ‌گو نمی‌دانند؟ و چرا در بعضی کشورها نهادهای قدرت حتی برای کوچک‌ترین تصمیم‌ها خود را در برابر جامعه پاسخ‌گو می‌دانند؟ پاسخ‌گویی یعنی قدرت در برابر جامعه مسئول باشد. یعنی کسی که اختیار دارد در برابر پیامدهای تصمیم‌هایش پاسخگو است. در مسیر بیداری مدنی تا اینجا از چند مفهوم مهم صحبت کردیم. از شهروندی گفتیم و این‌که شهروندی فقط یک عنوان حقوقی نیست بلکه رابطه‌ای است میان فرد و ساختار قدرت. از عاملیت فردی گفتیم که از خانه شروع می‌شود اما اگر در بستر اجتماعی تمرین نشود به‌تدریج کم‌رمق می‌شود. از اعتماد گفتیم و از فاصلهٔ میان «من» و «ما». که این فاصله با اعتمادسازی‌های کوچک از بین میرود از کنش جمعی گفتیم که بدون اعتماد دوام نمی‌آورد. از چشم‌انداز و رایت مشترک گفتیم و این‌که جامعه برای حرکت به افقی مشترک برای آینده‌ای که همه در اون احساس تعلق کنند نیاز دارد. و در اپیزود قبل به عدالت رسیدیم. گفتیم عدالت قاعدهٔ منصفانهٔ زندگی مشترک ماست. قاعده‌ای که در آن افراد احساس می‌کنند قواعد برای همه یکسان است. پاسخ‌گویی این قاعدهٔ منصفانه را در عمل زنده نگه می‌دارد. پاسخگویی تضمین عملی عدالته اینجا انتخاب من پاسخ‌گوییه چون نهاد قدرت باید پاسخ‌گو باشه نه فقط پاسخ‌پذیر یا بازخواست‌پذیر. در مقاله‌ای با عنوان «عدالت در ایران و آیندهٔ مدنی آن» که دراپیزود قبل هم به اون اشاره کردیم عدالت بدون سازوکارهای پاسخ‌گویی پایدار نمی‌شود. قانون به‌تنهایی کافی نیست. آنچه عدالت را زنده نگه می‌دارد این است که هیچ قدرتی خارج از قاعده قرار نگیرد. در بخش دیگری از نوشتار «فراتر از جدال بر سر قدرت: جامعهٔ مدنی و آیندهٔ ناتمام ایران» گفتیم که آیندهٔ ایران فرایندی مدنی است که در آن شهروندان به‌تدریج رابطهٔ خود با قدرت و با یکدیگر را بازتعریف می‌کنند. اما این بازتعریف هم بدون پاسخ‌گویی ممکن نیست. جامعه‌ای که در آن قدرت پاسخ‌گو نباشد به‌تدریج اعتماد اجتماعی خود را از دست می‌دهد. و وقتی اعتماد از بین برود کنش جمعی هم دوام نمی‌آورد. این روزها در فضای عمومی از عدالت انتقالی هم زیاد میشنویم عدالت انتقالی در ساده‌ترین معنابه تعبیر من تلاشی است برای مواجهه با بی‌عدالتی‌های گذشته. اما اگر تلاش و گفتگوی ما برای عدالت فقط به گذشته محدود بشه و به ساختن نهادهای پاسخ‌گو در آینده نرسد به‌تدریج ممکنه به یک شعار سیاسی یا ابزار رقابت‌های قدرت تبدیل می‌شود. عدالت اخلاق-محور بیش از هر چیز دربارهٔ آینده است. و آیندهٔ عادلانه بدون پاسخ‌گویی ساخته نمی‌شود. پاسخ‌گویی در واقع همان قاعده‌ای است که قدرت را در ترازوی عدالت نگه می‌دارد. پاسخ‌گوییاز این منظر پل میان جامعه و نهادهای آینده است. در آینده‌ای که شهروندان برای ایران تصور میکنند چه سازوکاری قدرت را پاسخ‌گو نگه می‌دارد؟ و متضمن برقراری عدالت میشود؟ در اپیزود بعدی بیداری مدنی به مفهومی میپردازم که برای دوام و تداوم پاسخ‌گوییلازم است: یک کلمه: قانون. برای تصور آینده‌ای بهتر برای ایران عدالت باید از ابزار قدرت به قطب‌نمای مشترک جامعه تبدیل شود؛ قطب‌نمایی که کرامت انسان را پاس بدارد، پاسخ‌گویی را مطالبه کند و افق اخلاقی مشترکی برای جامعه بسازد.