İslamda Bilimin Yükselişi ve Çöküşü - Cengiz Özakıncı

Daha önce hiç duymadığınız gerçeklerin varlığıyla şok olacaksınız. .......Kölelik bulununcaya kadar savaş tutsakların ne işe yarayacağı bilinmiyor, bunun sonucu savaşta tutsak alınanlar düpedüz öldürülüyorlardı; daha da eski bir tarihte onları yi­yorlardı. Ama, sonradan erişilmiş bulunan "ekonomik du­rum" düzeyinde, bu savaş tutsakları bir değer kazandılar; yaşamları bağışlandı ve emeklerinden yararlanıldı ... Kölelik bulunmuştu. Kölelik, kısa zamanda gelişmesi eski topluluğu aşan bütün halklarda egemen üretim biçimi, ama aynı zamanda, bu halkanın başlıca çöküş nedenlerinden de biri durumuna geldi. Tarım ile sanayi arasında oldukça geniş ölçüdeki bir işbölü­münü ve sonradan eski dünyanın doruğu­nu, hellenisme'i olanaklı kılan tek şey kölelik oldu. Kölelik olmasaydı Yunan devleti, Yunan sanat ve bilimi olamazdı; kölelik olmasaydı Roma imparatorluğu olamazdı. Ne var ki, hellenisme ve Roma imparatorlu­ğu temeli olmasaydı, modern Avrupa da olmazdı. Bizim tüm ekonomik, siyasal ve entelektüel evrimimizin, köleliği önkoşul olarak koştuğunu hiç bir zaman unutmamalıyız. Bu anlamda şöyle diyebiliriz: eski kölelik olmasaydı modern sosyalizm de olmazdı. Kö­lelik ve ona benzer başka şeylere karşı genel formüllerle savaşa girişmek, ve böylesine bir alçaklık üzerine yüksek bir ahlak öfkesi yağdırmak, pek para etmez. Ne yazık ki böyle yapmakla herkesin bildiği bir şeyden yani duygulara uygun düşmediğinden başka hiç bir şey anlatıl­mış olmaz. Ama bu da bize, bu kurumların doğuş biçimi, varlık nedenleri ve tarihte oynadıkları rol üzerine hiç bir şey öğretmez. Ve eğer bu sorun üzerine eğilirsek, o zaman ne denli çelişik ve ne denli aykırı görünürse görünsün, o za­manki koşullar içinde köleliğin ortaya çıkışının büyük bir ilerleme olduğunu söylemek zorunda kalırız... İlk ekonomik ilerlemeler de, üretimin köle emeği aracılığıyla artması ve ge­lişmesi olmuştur. Sorun açıktır: insan emeği henüz zorunlu aşama araçları ötesinde ancak çok az bir artık sağlayacak denli üretken olduğu sürece, üretici güçlerin arşı, alışverişin yaygınlaşması, devletin ve hukukun gelişmesi, sanat ve bilimin kuruluşu, ancak ve ancak, ister istemez yalın kol emeği sağlayan yığınlar ile, kendini çalışmanın, ticaretin, devlet işlerinin yönetimine, daha sonra da sanat ve bilim uğ­raşlarına vermiş az sayıdaki ayrıcalıklı arasındaki büyük işbölümü temeline dayanacak, güçlendirilmiş bir işbölümü sayesinde olanaklıydı. Bu işbölümünün en yalın, en doğal biçimi de, köleliğin ta kendisiydi. Eski dünyanın, özellikle Yunan dünyasının önertileri, antecedens nedeniyle, sınıf karşıtlıkları üzerine kurulu bir toplumun ileriye doğru gidişi ancak kölelik biçimi altında gerçekleşebilirdi. Hatta köleler için bile bu bir ilerleme oldu. Köleler yığınının içinden çıktığı sa­vaş tutsakları hiç değilse şimdi yaşamlarını kurtarıyorlardı, oysa eskiden onları öldürüyorlar, ve daha da eskiden kebap yapıyorlardı.......