اندیشه های اقبال لاهوری - بحث اختیار - آیا در عالم ماده علّت ومعلول حاکم است؟ از زبان عبدالکریم سروش

آیا آزادی اراده وجود دارد؟ مردم فکر میکنند که ما یک جهان ماده داریم که قوانین جبری خودش را دارد و یک جهان روح داریم که ان هم قوانین خودش را دارد و در هر دو صورت ما دچار جبر خواهیم شد مخصوصا اگر جهان ماده را هم تقدم ببخشیم به جهان روح و بگوییم که ابتدا ماده بود و تکامل ماده که در نهایت به قله تکامل خود که رسید شعور پدید آمد و این شعور هم ناچار در چنگال و اسارت قوانین ماده است و خود را نمی تواند از او آزاد نماید. آیا جهان ماده از ما متمایز و استقلال دارد یا این جهان ماده و طبیعت را ما ساخته ایم؟ آراء او بسیار نزدیک به آراء پست مدرن هاست که میگویند همه چیز ساخته ماست نه تنها قوانین اجتماعی بلکه قوانین طبیعت . ما به طبیعت به گونه ای نگاه میکنیم که مطابق نیازها و دیدگاههای ما است . ای بسا اگر ما دیدگاههای دیگری داشتیم و برشهای دیگری میزدیم ، قوانین دیگری می ساختیم. اگر ما نوع دیگری از ریاضیات و ابزارها و غایات و مقاصد داشتیم اساسا در طبیعت به چشم دیگری نظر میکردیم و ای بسا که علم های دیگری هم می آفریدیم که در صدر همه اینها قصه علت و معلول است که آیا در عالم ماده علت و معلول وجود دارد؟ چون همه قوانین طبیعت به فرض وجود و استحکام تکیه بر قانون علت و معلول می دهد اقبال اصل علیت را زیر سوال می برد و فقط به کمک کانت از عهده حل مسئله برمی آید، یعنی فرو شکستن اصل علت . این جهان بر ساخته ماست اگر ما نبودیم هیچکس نمیتواند بگوید که این جهان چگونه است همه اینها را ما فرض میکنیم. منظور از فرض ، فرض اختیاری و قراردادی نیست . ذهن ما این مفروضات را با خود دارد و مادرزاد است و نمی تواند از آنها سرپیچی و سرکشی بکند درست مثل قوانین منطق . ما قوانین منطق را درست مثل قوانین ر یاضی آنها را وضع نکردیم ولی غیر از آن هم نمیتوانیم تصور بکنیم . نیازهای ما اصل علیت را پدید آورده است ما نیاز داشته ایم که بگوییم جهان منظم است و این نظم را با اصل علیت تبیین کنیم ای بسا که در صورت دیگر میتوانستیم جهان را یک توده حوادث بی نظم و بی قرار بپنداریم. ... Episode 3 Dars 8 Dr. Soroush