Sức quyến rũ của Liên hoan Avignon Off vừa tròn 60 tuổi

Dưới ánh mặt trời chói chang miền nam nước Pháp, đang diễn ra liên hoan nghệ thuật biểu diễn quốc tế Avignon ( 04-25/07/2026 ). Bên cạnh chương trình Festival In, với khoảng 50 vở diễn, là Festival Off, với hơn 1.700 buổi diễn năm nay. Vẻ đẹp và sự phong phú của tại Festival Off Avignon quả là một thách thức lớn với giới truyền thông. Điều gì đã làm nên sức quyến rũ đặc biệt của Liên hoan Avignon Off, vừa tròn 60 tuổi, thường được coi là một trong những Festival sân khấu độc lập lớn nhất thế giới ? *** Julie : Khi Avignon làm thay đổi một cuộc đời Chúng tôi may mắn được làm quen với Julie, người đã 7, 8 năm liên tục có mặt tại Liên hoan Avignon. Những năm đầu tiên, Julie đến Avignon với tư cách là khán giả và hoàn toàn chỉ đến để coi các vở diễn của Festival Off. Avignon đã quyến rũ cô đến nỗi mà cách nay hai năm Julie quyết định từ bỏ một công việc lương cao để dấn thân vì nghệ thuật. Cô tâm sự : « Với tư cách là một khán giả, tôi đã xem rất nhiều vở kịch trong đời và thấy thật tuyệt vời khi chứng kiến sự đa dạng, tài năng và các sáng tạo được trình diễn dồn dập trong một tháng tại Liên hoan Avignon. Tôi muốn tham gia vào sự sôi động này, hợp tác với các nghệ sĩ, quảng bá tác phẩm của họ. Vì trước đây tôi từng là kỹ sư kinh doanh (ingénieur d'affaires), tôi thấy rằng khả năng tốt nhất của mình là giao tiếp và đàm phán. Vì vậy, với sở trường của mình, tôi quyết định chuyển hướng để hỗ trợ các đoàn kịch. » ACME Production, nơi Julie làm việc, là công ty chuyên hỗ trợ phát triển và quảng bá các sáng tác sân khấu, được sáng lập bởi diễn viên, tác giả, đạo diễn kịch tài ba Alexis Michalik, một người trưởng thành từ chính Liên hoan Off Avignon. Alexis Michalik – nhiều lần đoạt giải Molière - nổi tiếng với vở Edmond, thu hút hơn một triệu khán giả với khoảng 2.000 lượt trình diễn. Năm nay, công ty ACME Production hỗ trợ quảng bá 9 tác phẩm sân khấu tại Liên hoan Off Avignon, trong đó có vở Où vont les larmes quand elles sèchent ? (tạm dịch là Nước mắt ở đâu khi người ta không thể khóc ?), chuyển thể từ cuốn tiểu thuyết best-seller cùng tên của nhà văn Pháp Baptiste Beaulieu, cũng là một bác sĩ, nơi trang viết và cuộc đời đập cùng một nhịp. Olympe: Nhà nữ quyền tiên phong và thời kỳ đen tối trong Cách mạng Où vont les larmes quand elles sèchent ? của nhà văn - bác sĩ Baptiste Beaulieu gây nhiều xúc động với Julie, nhưng tác phẩm gây chấn động mạnh nhất với cô tại Festival năm nay có lẽ là vở Olympe : « Tôi đã xem một vở kịch tên là Olympe, kể về Olympe de Gouges, một phụ nữ tuyệt vời trong thời kỳ Cách mạng Pháp. Bà đã đấu tranh khi bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền chỉ đề cập đến nam giới, loại bỏ quyền của phụ nữ. Đó là thời kỳ mà Quốc Hội cấm phụ nữ tụ tập, tham gia các cuộc họp chính trị. Thật vô cùng phi lý khi bà không bao giờ được nhắc đến trong sách giáo khoa (*). Tôi rất xúc động khi khám phá nhân vật này qua tác phẩm của Raphaël Arditti, vở diễn kết hợp rất sáng tạo giữa kịch bản và âm nhạc. Tác phẩm gây xúc động rất mạnh vì đó cũng là một con người có thực ». (*) Cho đến cách nay hơn mười năm, « Các sách giáo khoa đề cập đến vấn đề quyền bầu cử của phụ nữ thường chỉ dành một phần phụ lục để trình bày tiểu sử của Jeanne Deroin hoặc Olympe de Gouges (...). Điều này góp phần đẩy họ ra bên lề. » (Bài về Vị trí của phụ nữ trong sách giáo khoa, theo Đài Quan sát về tình trạng bất bình đẳng – Observatoire des inégalités - 2013). Cơ hội lớn được trao đổi, được lắng nghe Được trao đổi dễ dàng các cảm nhận về tác phẩm sân khấu với khán giả, với diễn viên, đạo diễn, là điều « đọng lại sâu đậm nhất » với Julie trong những dịp Liên hoan Off:   « Có thể tôi cực kỳ yêu thích một tác phẩm nào đó trong khi người khác lại có cảm nhận trái chiều, hoặc chưa thực sự được thuyết phục. Ngược lại, có những tác phẩm tuy không khiến tôi xúc động nhiều, nhưng lại lay động sâu sắc tâm hồn người khác. Nhưng thực sự là, chính những trao đổi ấy - sự gặp gỡ được tạo ra từ đó, về những điểm khác biệt hay về những gì đồng cảm - mới là điều đọng lại sâu đậm nhất trong tôi, bởi suy cho cùng, liên hoan là sự kết hợp đa dạng của vô vàn sáng tạo và tác phẩm khác nhau, từ những tác phẩm mang tính chính trị, hài hước, đến những vở nhạc kịch. (…) Sau buổi diễn, bạn có thể đợi để trò chuyện với đạo diễn hoặc diễn viên. Nghệ sĩ giải thích quan điểm của mình, thể hiện điều họ muốn, trao đổi về quá trình sáng tạo, động lực của họ và cách họ thực hiện tác phẩm. Tôi rất thích điều này ở Festival Off.  »   Tang tóc, sự trào lộng và những dòng thư gởi người thân đã khuất Festival Avignon không chỉ là một cơ hội lớn cho những trao đổi với khán giả, với giới nghệ sĩ, mà còn là nơi thể nghiệm những hình thức sáng tạo mới khi đời thường, đời thực ùa vào sân khấu. Tại quảng trường Saint Didier, trước cửa quán cà phê xưa nhất thành phố Le Grand Cafe Baretta, dưới bóng cây Judée rợp mát trong ngày hè oi ả, chúng tôi may mắn gặp được Nathalie Lovighi, diễn viên trong « Meurt de Rire » (Cười đến chết), vở diễn có một vai duy nhất. « Meurt de Rire » là câu chuyện về Francine, một người phụ nữ bình thường có tấm lòng nhân hậu. Francine nhận được cuộc gọi từ Catherine, người bạn vừa mất cha. Từng trải qua mất mát, Francine đến với Catherine, cùng bạn vượt qua nỗi đau. Câu chuyện xoay quanh chủ đề cái chết, nhưng đan xen là những nụ cười tinh tế. Trong vở kịch có những khoảnh khắc lắng đọng, khi khán giả được mời suy ngẫm về những người đã khuất khi đọc những lá thư của khách qua đường gởi người thân qua đời. Nữ diễn viên Nathalie Lovighi kể : « Có một khoảnh khắc tôi hỏi khán giả : ‘‘Vậy, bạn nhận được lá thư nào?’’, vì trên những chiếc ghế (trong rạp hát) có đặt sẵn các lá thư. ‘‘Ồ, một lá thư gửi mẹ’’. ‘‘Bạn có thể đọc giúp tôi được không?’’.  Thế là họ đọc những lá thư ấy — ‘‘Thư gửi Jeannot’’, ‘‘Thư gửi bà Lulu’’…. Thực ra, đây là những lá thư do những người qua đường ngẫu nhiên viết cho một người thân đã khuất, và để lại chỗ tôi. Đó là những lá thư có thật. Khoảnh khắc đó luôn rất xúc động, vì nó khiến mọi người suy ngẫm về cái chết và về những người không còn ở bên ta nữa. Tôi hỏi họ: ‘‘Tại sao chúng ta cứ phải đợi đến khi người thân ta qua đời mới nói lời yêu thương?’’, ai cũng gật gù: ‘‘Đúng vậy, quả đúng là như thế’’. Việc này thật hay, nó khơi gợi suy nghĩ. Đó là một khoảnh khắc tinh tế trong chương trình. Phần này rất ngắn thôi, chỉ kéo dài vài phút. Sau đó, chúng tôi trở lại ngay với câu chuyện của Francine và cô bạn Catherine, và tiếng cười lại rộn rã cho đến tận phút cuối ». Vở « Meurt de Rire » đến với Avignon, của đôi bạn Myriam Donasis và Nathalie Lovighi, được tòa thị chính thành phố cảng Le Havre, miền tây bắc nước Pháp, hỗ trợ. « Nos Assemblées » : Bánh pizza và trải nghiệm xây dựng dân chủ Tại Festival Off Avignon, không gì ngăn cách nghệ thuật và đời thường. Vở « Nos Assemblées » (Các Hội đồng của chúng ta), do Élise Chatauret đạo diễn, là một trong những tác phẩm nối kết mật thiết nghệ thuật với cuộc sống. Nos Assemblées là một trong 6 vở diễn, trong số hơn 200 vở dự thi, được vùng Ile-de-France tuyển chọn để đại diện cho vùng tham gia Liên hoan Avignon. Trả lời nhà báo Muriel Maalouf, chuyên về mảng văn hóa của đài RFI, đạo diễn vở Nos Assemblées chia sẻ : « Mọi chuyện bắt đầu từ lời mời của Nhà hát Théâtre de la Poudrerie ở Sevran, đề nghị chúng tôi dàn dựng một vở có thể trình diễn ngay tại nhà của người dân — đặc biệt là dành cho những khán giả hiếm khi đến nhà hát. Xuất phát từ ý tưởng đó, chúng tôi nhận ra rằng chủ đề mình mong muốn mang đến với mọi người — nhất là những ai không xem kịch hay không lui tới các thiết chế văn hóa — chính là chính trị. Cụ thể hơn, chúng tôi muốn khơi dậy trở lại mối quan tâm đối với chính trị, chúng tôi nhận thấy rằng công chúng đã mất niềm tin và không còn muốn tham gia vào lĩnh vực này nữa, vì họ cảm thấy nó chẳng liên quan gì đến bản thân. » Để đưa được sân khấu đến với mọi nhà, đáp ứng được nhu cầu của đông đảo, nhà đạo diễn tìm đến học hỏi từ chính người dân. Kinh nghiệm dân chủ tự quản của một nhóm công dân mang tên « L’Oseille Sauvage » (Cây Chút chít), ở một vùng thôn hẻo lánh, thu nhập rất bấp bênh, đã mang lại nhiều cảm hứng cho người sáng tác.   « … Nhóm của chúng ta có đồng ý làm một chiếc bánh pizza có phần ‘‘đế bánh’’ không? Có ai phản đối không? Không ! (tiếng cười rộ lên) Đề xuất được chấp thuận ! Có người đề xuất dùng sốt cà chua. Có ai phản đối việc dùng sốt cà chua cho chiếc bánh pizza của chúng ta không? Không ! Đề xuất được chấp thuận… ». Trên đây là một đoạn hội thoại trong vở « Nos Assemblées », trình diễn tại Théâtre du Train Bleu. Nos Assemblées là một vở diễn khơi dậy khát vọng thực hành dân chủ, mà khán giả nhập cuộc cùng các diễn viên. Đạo diễn Élise Chatauret chia sẻ : "Chúng tôi bỏ phiếu chọn phần đế bánh, nước sốt và các loại nhân. Đôi khi xảy ra bế tắc: người thì muốn có thịt, người lại không. Nhưng cũng giống như trong một nền dân chủ thực thụ, bạn phải biết lắng nghe, thương lượng, để tìm ra giải pháp."  Hành động « nổi loạn » của André Benedetto : Thời khắc khai sinh Festival Off Nhiều người tin rằng Festival In là Liên hoan chính thức và Liên hoan Off là không chính thức - hay các hoạt động bổ trợ, bên lề của Liên hoan chính thức. Trên thực tế, Festival Off Avignon là một liên hoan sân khấu độc lập, có tổ chức riêng, có lịch sử riêng. Tại Avignon vào dịp Festival Off tròn 60 tuổi, nhiều người ắt hẳn rất nhớ về hành động « nổi loạn » năm nào của diễn viên, nhà soạn kịch André Benedetto, thường được coi là thời khắc khai sinh Festival độc lập Avignon. Vở kịch « Statues » (Những bức tượng) của ông, từng bị nguyền rủa, vì diễn ra ngoài khuôn khổ Festival chính thức năm 1966. 1966 cũng là năm mà André Benedetto tung ra bản Tuyên ngôn, lên án nền sân khấu thời bấy giờ như « một thứ không khí độc hại, phương tiện chọc cười, làm tê liệt và ngạt thở... Chỉ đóng vai trò như một món đồ uống giúp ngon miệng, một liều thuốc tẩy, thuốc an thần... Ru ngủ lương tri... Bứt nốt những sợi dây tinh thần cách mạng cuối cùng trong trái tim người công dân, mà bằng cách nào đó vẫn còn sót lại sau sự bào mòn tư duy của hệ thống giáo dục.... » ( « Avignon, 1966 : avec la danse, une double déflagration dans la Cité », Le Monde) ». Tuyên ngôn của người mở đường cho Festival Off được ghi nhận đã « gây chấn động mạnh », phá vỡ nhiều húy kị, mở đường cho các đột phá nghệ thuật. Tinh thần Avignon thao thức cùng xã hội  Liên hoan Off và Liên hoan In từ chỗ là đối thủ đã ngày càng hướng đến hợp tác. Đạo diễn, diễn viên Olivier Py, giám đốc Liên hoan Avignon In, từ 2014 đến 2022, từng khởi nghiệp tại thành phố của các Giáo hoàng trong khuôn khổ Festival Off. Olivier Py đã đóng vai trò lớn để « Off » và « In » xích lại gần nhau. Năm 2023, Festival In và Hiệp hội Avignon Festival & Compagnies (AF&C), cơ sở phụ trách tổ chức Festival Off, thiết lập quan hệ đối tác chính thức, thừa nhận « hai Festival, nhưng cùng một công chúng ». Hai Festival khai mạc và kết thúc cùng ngày.  Festival Avignon Off không chỉ là một hội chợ sân khấu sôi động, mà còn là nơi mà nghệ sĩ và khán giả có nhiều cơ hội giao lưu, lắng tâm, trò chuyện. Nơi nghệ thuật chữa lành, kết nối lòng người và khơi gợi suy tư. Nơi khán giả khóc khi đọc thư của một người xa lạ gửi đến người thân đã mất (« Meurt de Rire »). Nơi một nhà nữ quyền bị quên lãng được hồi sinh (« Olympe »). Nơi chiếc bánh pizza trở thành biểu tượng cho một nền dân chủ cần được tái tạo (« Nos Assemblées »). Nơi cuộc sống đương đại ùa vào sân khấu. Nơi ươm mầm cho những niềm tin vào một tương lai.