ታላላቅ መጻሕፍት — Beowulf

አንድ ሰው ብቻውን ተዋግቶ ብቻውን ቢሞት፣ የሚያዜምለት ካልተገኘ፣ የሞተው ሁለት ጊዜ ነው። ትምህርት 9 | 4 ክፍሎች | አቅራቢ: ሳባ & ኢብሳ & አበባ | ውይይት: ዳዊትና ትግሥት ሺህ ዘጠኝ መቶ ሠላሳ ዘጠኝ፣ የጸደይ መጀመሪያ። በምሥራቅ እንግሊዝ Suffolk በሚባል የገጠር አውራጃ ውስጥ አንድ ሰው በሣር የለበሰ ጉብታ ውስጥ መርከብ አገኘ። መርከቢቱ ግን የለችም — እንጨቷ በስብሶ አልቆ የቀረው በአሸዋው ውስጥ የተሳለ ጠቆር ያለ እድፍ ብቻ ነው። የሚቆፍረው ነገር ራሱ ክፍተት ነው። ከዚያ ጉድጓድ የወጣው ነገር ደግሞ አንድ ግጥም የሚነበብበትን መንገድ ለወጠው፦ ለዘመናት እንደ ተረት ይነበብ የነበረው ግጥም የሚከፈተው በመርከብ ቀብር ነው፤ የሚዘጋውም በባሕር ዳር ጉብታ ላይ ነው። ጥያቄያችን ሁለት እጅ አለው። ከዚህ ግጥም ውስጥ ምን ያህሉ በእውነት ተፈጽሟል? እና ግጥሙን ከአንድ እውነተኛ ዘመን ጋር ያስተሳስራል የሚባለው ብቸኛ የውጭ ሰነድ በትክክል ምን ይላል? ክፍል 1 — በአሸዋ ውስጥ የቀረው ቅርጽ (ሳባ) * ሦስቱ ዋና ነጥቦች — አንደኛ፦ በእንግሊዝኛ የተሠራ የመጀመሪያው ረጅም ግጥም ነው፤ አንድም እንግሊዛዊ ግን በውስጡ የለም። ሁለተኛ፦ የሚገኘው በአንድ ቅጂ ብቻ ነው፤ ያም ቅጂ በሺህ ሰባት መቶ ሠላሳ አንድ ዓመት እሳት ውስጥ ውሎ ወጥቷል። ሦስተኛ፦ ታሪኩን ከአንድ እውነተኛ ዓመት የሚያስተሳስር የውጭ ሰነድ አለ፤ ጀግናው ግን በዚያ ሰነድ ውስጥ የለም * ጉብታዎቹ — በ Suffolk አንዲት የመሬት ባለቤት በእርሻዋ ጫፍ ላይ ሣር የለበሱ ጉብታዎች ነበሯት፤ ስሟ Edith Pretty ነው። በውስጣቸው ምን እንዳለ ለማወቅ አንድ የአካባቢዋን ሰው ቀጠረች፤ Basil Brown ይባላል * ያልነበረችው መርከብ — ትልቁን ጉብታ ሲቆፍር ያገኘው መርከብ ነው። እንጨቷ ከመቶ ዘመናት በፊት በስብሶ አልቋል፤ የቀረው በአሸዋው ውስጥ የተሳለ እድፍና በተመቱበት ረድፍ ላይ አንድም ሳይናወጡ የተኙ የብረት ችንካሮች ናቸው። አካፋውን አስቀምጦ ትንሽ መሣሪያ አነሳና ለሳምንታት እድፉን ተከተለው፤ ርዝመቱም ሃያ ሰባት ሜትር ደረሰ * ከመሀሉ ክፍል የወጣው — በመቶዎች ወደሚቆጠሩ ስብርባሪዎች የተሰባበረ የብረት ራስ ቁር፤ በወርቅና በቀይ ድንጋይ የተሠሩ የትከሻ ማያያዣዎች፤ አንድ ረጅም የድንጋይ በትር፣ ጫፉ ላይ የአጋዘን ምስል ያለበት፤ እና ከሩቅ አገር የመጣ ብር። ዘመኑ ሰባተኛው መቶ ዘመን መባቻ ነው * አስከሬን ግን አልተገኘም — የዚያ ቦታ አፈር አሲዳማ ነው፤ አጥንትን ይበላል። በዚያች መርከብ ውስጥ ሰው ተኝቶ ነበር ወይስ አልነበረም የሚለው ክርክር እስከ ዛሬ አልተቋጨም * Sutton Hoo ያረጋገጠው — አንድ ሰው ከዘንዶ ጋር መዋጋቱን አይደለም። ግጥሙ የሚገልጸው ዓለም ተራ እንደነበረ ነው፦ መርከብ ላይ መቅበር በዚያ ባሕር ዳር ሰዎች ዘንድ የሚደረግ ነገር ነው፤ ንጉሥ በወርቅ ተከቦ ወደ መሬት ይወርዳል፤ ከሩቅ የመጣ ብር በአንድ የእንግሊዝ ሜዳ ውስጥ ሊገኝ ይችላል። ሳባ የምታስቀምጠው ድንበር ይህ ነው፦ ጭራቆቹ የግጥሙ ናቸው፤ አዳራሹ፣ ወርቁ፣ መርከቢቱና ቀብሩ ግን የታሪኩ ናቸው * ሁልጊዜ የሚደገመው ዓረፍተ ነገር — ስለዚህ ግጥም በሚጻፉ አጫጭር መግቢያዎች ላይ የሚደገም አንድ ነገር አለ፦ ከግጥሙ ውጭ፣ በላቲን በተጻፈ የታሪክ መጽሐፍ ውስጥ፣ Beowulf የተባለ ሰው በሰሜን ጀርመን የባሕር ዳርቻ ላይ ወረራ ሲያደርግ ተመዝግቧል፤ ዓመቱም አምስት መቶ ሃያ አንድ ነው። ሳባ ያንን ሰነድ ትከፍተዋለች * ሰነዱ ራሱ — የጻፈው Gregory of Tours ነው፤ በስድስተኛው መቶ ዘመን ማብቂያ አካባቢ በዛሬዋ ፈረንሳይ ይኖር የነበረ ጳጳስ፤ የጻፈውም የፍራንኮችን ታሪክ ነው። በዚያ ውስጥ አንድ የሰሜን ንጉሥ በመርከብ ወርዶ የራይን ወንዝ የታችኛውን ጠረፍ ዘርፎ ሲመለስ ተከበበ፤ Theudebert የተባለ የፍራንኮች መስፍን መጥቶ ገደለው። የዚያን ንጉሥ ስም የጻፈው Chlochilaicus ብሎ ነው። ወረራው የተደረገበት ጊዜ በአምስት መቶ አሥራ ስድስት እና በአምስት መቶ ሃያ አንድ ዓመታት መካከል ይሰላል * ሁለቱ ስሞች — ግጥሙ ያንኑ ወረራ ይተርካል፤ በዚያ ዘመቻ ላይ የሚሞተው ንጉሥ Hygelac ይባላል፤ ጀግናው የሚያገለግለው ጌታ ነው። ሁለቱ ስሞች የአንድ ሰው ስም ናቸው — አንዱ በላቲን ጸሐፊ ጆሮ የተጻፈ፣ ሌላው በግጥሙ ቋንቋ የተጠራ * ሰነዱ የያዘውና ያልያዘው — ሰነዱ ንጉሡን ይዟል፤ ጀግናውን አልያዘም። በላቲኑ የታሪክ መጽሐፍ ውስጥ Beowulf የሚባል ሰው የለም። ግጥሙ ከታሪክ ጋር የሚነካካበት ብቸኛው ቦታ ይኸው ነው፤ በዚያ ቦታ ላይ የምናገኘው ጌታውን እንጂ እርሱን አይደለም * ግጥሙ የሚጨምረው — በዚያ ሽንፈት ላይ ከሞተው ንጉሥ አጠገብ አንድ ወጣት ተከታይ ነበር ይላል። ፍራንኮች ሲወርዱባቸው ሠራዊቱ ተበታተነ፤ ያ ወጣት ግን አልተያዘም። የንጉሡን ዓርማ ይዞ ወደ ባሕሩ ገባና ዋኝቶ ወደ አገሩ ተመለሰ። ስሙ በአንድ ቦታ ላይ ብቻ ይገኛል፦ በግጥሙ ውስጥ * ብራናውና አብረውት የታሰሩት — የተጻፈበት ብራና የተሠራው አንድ ሺህ ዓመት ገደማ ላይ ነው። ብቻውን አልተጻፈም፤ በአንድ ሽፋን ውስጥ አብረውት የታሰሩት የአንድ ቅድስት ሕይወት፣ ስለ ምሥራቅ ዓለም ድንቅ ፍጥረታት የሚያወራ መጽሐፍ፣ እና ስለ ዮዲት የተጻፈ ሌላ ግጥም ናቸው * ቋንቋው — የእንግሊዝኛ ቅድመ አያት ነው። አንድ የለንደን ተወላጅ ዛሬ ያንን ገጽ ቢያገኝ ያለ ልዩ ትምህርት አንድ ዓረፍተ ነገር አያነብም፤ ሆኖም የእንግሊዝኛ ሥነ ጽሑፍ የሚጀምረው ከዚያ ገጽ ላይ ነው * እሳቱ፣ እና ከእሳቱ በኋላ ያለው መርገፍ — በሺህ ሰባት መቶ ሠላሳ አንድ ዓመት መጽሐፉ የተቀመጠበት ቤተ መጻሕፍት እሳት ያዘ፤ መጻሕፍቱ ከመስኮት እየተወረወሩ ወጡ። ይህኛው ተረፈ፤ ጠርዞቹ ግን ተቃጠሉ። የተቃጠለ ብራና ወዲያው አይሞትም፤ ቀስ ብሎ ይሞታል — ከዚያ እሳት ወዲህ ከጠርዞቹ ሁለት ሺህ ገደማ ፊደላት ተሰባብረው ወድቀዋል * ሁለቱ የእጅ ቅጂዎች — በሺህ ሰባት መቶ ሰማንያዎቹ ውስጥ፣ የከፋው መርገፍ ገና ሳይደርስ፣ የዴንማርክ መንግሥት Thorkelin የተባለ አይስላንዳዊ ምሁር ወደ ለንደን ላከ። እርሱ ራሱና አንድ የቀጠረው ጸሐፊ ግጥሙን በእጅ ሙሉ በሙሉ ገለበጡት፤ ሁለት ቅጂ ወጣ። ዛሬ እነዚያ ቅጂዎች በዋናው መጽሐፍ ላይ የሌሉ ፊደላት ይዘዋል * ስም ያልነበረው መጽሐፍ — በዚያ ብራና ውስጥ ግጥሙ ርዕስ የለውም፤ ገጣሚው ስም አልጻፈም፣ ጠራዡም አልሰጠውም። ለመጀመሪያ ጊዜ ታትሞ የወጣው በሺህ ስምንት መቶ አሥራ አምስት ዓመት ነው፤ ያኔ የተሰጠው ርዕስ ስለ ዴንማርክ ነገሥታት የሚል ነበር፤ የጀግናውን ስም አልጠቀሰም። Beowulf ተብሎ መጠራት የጀመረው ከአሥራ ዘጠነኛው መቶ ዘመን ወዲህ ነው — ከዘጠኝ መቶ ዓመታት በኋላ የተሰጠው ስም ነው * ሒሳቡ፣ ግልጽ ተደርጎ — የምናውቀው፦ በሰሜን ባሕር ዳር ላይ ነገሥታት በመርከብ የሚቀበሩበት፣ ወርቅ የሚታደልበት ዓለም ነበረ፤ ቅሪቱም ተቆፍሮ ወጥቷል። ደግሞም Hygelac የተባለ የሰሜን ንጉሥ የራይንን ጠረፍ ዘርፎ ሲመለስ በፍራንኮች እጅ ወደቀ። የማናውቀው፦ ግጥሙን ማን እንደሠራው፣ መቼ እንደተሠራ፣ እና ከዚያ ሽንፈት አምልጦ ዋኝቶ የተመለሰ ወጣት በእውነት ነበረ ወይ የሚለውን። ስለ እርሱ የሚናገር አንድ ምስክር ብቻ አለ፤ ያም ምስክር ግጥሙ ራሱ ነው * የሚቀረው እንግዳ ነገር — ይህ የእንግሊዝኛ ሥነ ጽሑፍ የመሠረት ድንጋይ ነው፤ በውስጡ የሚንቀሳቀሱት ግን ዴናውያንና ጌቶች ናቸው፤ የሚሆነውም ሁሉ በዴንማርክና በደቡብ ስዊድን ነው። ግጥሙን የሚያዜሙት አንግሎችና ሳክሶኖች ራሳቸው በግጥሙ ውስጥ አንድ ጊዜ እንኳ አልተጠሩም ክፍል 2 — አዳራሹ፣ ውሉ፣ እና ሞት የማይወስደው ስም (ኢብሳ) * ብሪታንያ እንግሊዝ የሆነችበት መንገድ — መጀመሪያ የሮም ግዛት ነበረች፤ መንገድ፣ ከተማ፣ ጦር ሰፈር፣ ግብር። ከሦስተኛው መቶ ዘመን ጀምሮ ግን ዛሬ ሰሜናዊ ጀርመን፣ ዴንማርክና ስዊድን ከምንላቸው ጠረፎች ሰዎች መምጣት ጀመሩ። መጀመሪያ ላይ ወንበዴዎች ናቸው፤ ይዘርፋሉ፣ ይመለሳሉ * ዝርፊያው ወረራ የሆነበት ጊዜ — አምስተኛው መቶ ዘመን ሲያልቅ አልተመለሱም። ሰባተኛው መቶ ዘመን ሲደርስ መሬቱ በእጃቸው ገባ። ከመጡት ሕዝቦች ትልቆቹ ሦስት ናቸው፦ አንግሎች፣ ሳክሶኖችና ጁቶች። የነበሩት ብሪታውያን ወደ ምዕራብ ተገፉ * ስሙም አብሮ ተለወጠ — የሮም ብሪታንያ እንግሊዝ ሆነች፤ ትርጉሙ «የአንግሎች መሬት» ማለት ነው። አሸናፊዎቹ ይዘውት የመጡት የጀርመን ዘር ቋንቋ ደግሞ ቀስ በቀስ ዛሬ እንግሊዝኛ የምንለው ሆነ። አገሪቱ ግን አንድ አልነበረችም፤ እርስ በርስ የሚዋጉ መንግሥታት ተከፋፍለዋት ነበር — ከእነርሱም Northumbria እና Mercia ትልቆቹ ናቸው። ክርስትና በዚያው ዘመን ቀስ በቀስ እየገባ ነበር * wealh — ወደ ምዕራብ የተገፉት ሰዎች በአሸናፊዎቹ ቋንቋ የተሰጣቸው ስም ነው፤ ትርጉሙ «ባዕድ» ማለት ነው። የዚያ ቃል ብዙ ቁጥር ለዌልስ ስሟን ሰጠ፤ ቅጹ ደግሞ ዌልሳዊ የሚለውን ስም ሰጠ። መሬቱ ላይ አስቀድመው የነበሩት ሰዎች ባዕዳን ተባሉ * ንጉሥ የሚሆነው እንዴት ነው — በዘር ብቻ አይደለም፤ ዋናው መመዘኛ በጦርነት ያለው ችሎታ ነው። ንጉሡ ከሰዎቹ በላይ የሚቀመጥ ጌታ ሳይሆን ከእኩዮቹ መካከል የመጀመሪያው ነው * አዳራሹ — ትልቅ የእንጨት ሕንፃ ነው፤ መሀል ላይ እሳት አለው፤ ግድግዳው ዙሪያ ወንበርና ጠረጴዛ አለው። ንጉሡ ከሚስቱና ከተከታዮቹ ጋር ተቀምጦ ዘማሪ ያዳምጣል፤ ዘማሪውም ስለ ጥንቱ ዘመን፣ ስለ ነገሥታት ትውልድና ስለ ጀግኖች ሥራ ያዜማል * በአዳራሹ ውስጥ የሚፈረመው ውል — ጌታው ወርቅ ይሰጣል፤ የብረት ቀሚስ ይሰጣል፤ ሰይፍ ይሰጣል፤ በአዳራሹ ውስጥ ወንበር ይሰጣል፤ ቢራ ያጠጣል። ሰውየው በምላሹ አንድ ነገር ይሰጣል፦ በጦርነት ቀን ከጎኑ እንደሚቆም ቃል ይገባል። ኢብሳ የሚያስጠነቅቀው ይህን ነው፦ ስሜታዊ ወዳጅነት አይደለም፤ ሁለት ወገን ያለው ውል ነው፤ ሁለቱም ወገን ዋጋ ይከፍላል * ስጦታው የሚታይ መሆኑ — ሰውዬው የለበሰው የብረት ቀሚስ የማን ስጦታ እንደሆነ አዳራሹ ውስጥ ያለ ሁሉ ያውቃል። የግጥሙ የመጨረሻ ሲሶ ሙሉ በሙሉ የሚያጠነጥነው በዚህ ውል ላይ ነው፦ አሥራ አንድ ሰዎች የመጀመሪያውን ግማሽ ተቀብለው ሁለተኛውን ግማሽ አልከፈሉም * ሦስቱ እሴቶች — በጦርነት ውስጥ ያለ ድፍረት፤ አደጋ ፊት ለፊት ሲመጣ አለመሸሽ፤ እና ክብር * ክብር ማለት ስም ነው — በውስጥ ያለ ንጽሕና አይደለም። ማለትም ሌሎች ሰዎች ስለ ድፍረትህና ጽናትህ የሚናገሩት ነገር። ስም በራስ ብቻ አይሠራም፤ የሚሠራው በሰዎች አፍ ውስጥ ነው። ስለዚህ ማንም ሰው በተመልካች ፊት ካልሠራ በስተቀር የሠራው ነገር አልተሠራም ማለት ነው። አንድ ሰው ብቻውን ተዋግቶ ብቻውን ቢሞት፣ የሚያዜምለት ካልተገኘ፣ የሞተው ሁለት ጊዜ ነው * ከዚያ በታች ያለው ቀዝቃዛ እውነታ — ሁሉም ሰው ይሞታል፤ የሚደራደሩበት አይደለም። ስለዚህ በዚያ ማኅበረሰብ ውስጥ ሰው የሚያሳድደው ረጅም ዕድሜ ሳይሆን ከሞት በኋላ የሚቀር ስም ነው። ብቸኛው ዘላቂ ሽልማት እርሱ ካለቀ በኋላ በአዳራሽ ውስጥ የሚነገር ታሪክ ነው። ግጥሙ ራሱ የተሠራው ለዚያ ገበያ ነው * የስንኙ ሕግ — ግጥሚያ የለውም፤ የመጨረሻ ድምፆች አይመሳሰሉም። የቃላት ብዛትም አልተወሰነም። በምትኩ አንድ ስንኝ በሁለት ግማሽ ይከፈላል፤ በሁለቱ መካከል ጠንካራ ቆይታ አለ፤ ሁለቱ ግማሾች የሚያያዙት በተመሳሳይ የመክፈቻ ድምፅ ነው። ለማንበብ ሳይሆን ለመስማት የተሠራ ቅርጽ ነው * kenning — አንድን ተራ ነገር በሁለት ቃል ስዕል መተካት ማለት ነው። ባሕር አይሉትም፤ hronrad ይሉታል — «የዓሣ ነባሪ መንገድ»። ሰውነት አይሉትም፤ banhus ይሉታል — «የአጥንት ቤት»። ፀሐይን «የሰማይ ሻማ» ይሏታል። ኢብሳ ጨዋታ አይደለም ይላል፦ ገጣሚው ለአንድ ነገር አሥር ስም ስላለው ድምፁን ለማስማማት የሚያስፈልገውን ይመርጣል * አማልክት የሌሉበት ሃይማኖት — በግጥሙ ውስጥ አምላክ አለ፤ ስሙ ይጠራል፤ ዕድልን የሚወስን ኃይል እንደሆነ ይነገራል። ቤተ ክርስቲያን ግን የለም። ካህን የለም። መስቀል የለም። ኢየሱስ የሚባል ስም አንድ ጊዜ እንኳ አልተጠቀሰም * ጥቅሶቹ ሁሉ ከብሉይ ኪዳን ናቸው — Grendel የቃየን ዘር ነው ይላል፤ ቃየን ደግሞ ወንድሙን አቤልን የገደለው ሰው ነው። ሌላ ቦታ ላይ በአንድ የሰይፍ እጀታ ላይ የጥፋት ውኃና ግዙፎቹ ተቀርጸዋል። አንድ አጭር ቦታ ላይ ደግሞ ገጣሚው ታሪኩን አቁሞ ስለ ገጸ ባሕርያቱ ይናገራል፦ እነዚህ ሰዎች ወደ አረማዊ መስገጃ ይሄዱ ነበር፤ ጌታን አያውቁትም ነበር * የኢብሳ ንባብ — ግጥሙን በመጨረሻ የያዘው እጅ ክርስቲያን ነው፤ ታሪኩ ግን ክርስቲያን አይደለም። ስምንተኛው መቶ ዘመን ሲደርስ የአንግሎ ሳክሶኖች ጨካኝ የጦርነት ሕግ በክርስትና ተላሽቶ ነበር — ተላሽቶ ነበር እንጂ አልተተካም። አዲሱ እምነት ከላይ ተቀምጧል፤ ከሥሩ ያለው ግን አሁንም የስጦታና የመሐላ ሒሳብ ነው * ኃላፊነቱ የት ቀረ — ገጣሚው ስለ አደጋ፣ ስለ ሞትና ስለ መከራ በሚያወራባቸው ቦታዎች ላይ አቋሙ ወጥ ነው፦ አምላክ በእነዚህ ነገሮች ውስጥ እጅ አለው ይላል፤ ትክክለኛው ወሳኝ ግን ሰውየው ራሱ ነው — መከራው ሲመጣ የያዘው አቋም። ኃላፊነቱ ወደ ሰማይ አልተላከም * ቅጂው የተጻፈበት ምሽት — ብራናው በተጻፈበት አሥርተ ዓመታት ውስጥ የዴንማርክ የጦር መርከቦች የእንግሊዝን ጠረፍ ይመቱ ነበር፤ ከተሞች ተቃጠሉ፤ ግብር ተከፈለ፤ ሲከፈልም አልበቃም። በሺህ አሥራ ስድስት ዓመት Cnut የሚባል ዴናዊ የእንግሊዝ ዙፋን ላይ ተቀመጠ። በዚያ ዘመን አንድ ሰው በአንድ ገዳም መጻሕፍት መገልበጫ ክፍል ውስጥ ተቀምጦ የዴንማርክ ነገሥታት ውዳሴ የሆነ ግጥም ገለበጠ። ማን እንደገለበጠው አናውቅም፤ ለምን እንደገለበጠው ደግሞ ከዚያ የበለጠ አናውቅም * ግጥሙ መቼ ተሠራ — ባህላዊው መልስ ስምንት መቶ ዓመት ገደማ ይላል፤ ምሁራን ግን ከስምንተኛው መቶ ዘመን እስከ አሥራ አንደኛው መቶ ዘመን መባቻ ድረስ ይበታተናሉ፤ ብራናው ራሱ የሚሰላው ከዘጠኝ መቶ ሰባ አምስት እስከ ሺህ ሃያ አምስት ዓመታት መካከል ነው። ሦስት መቶ ዓመት የሚሸፍን ክርክር ነው፤ ኢብሳም አንዱን ወግኖ አልዘጋውም ክፍል 3 — ከቀብር ወደ ቀብር (አበባ) ግጥሙ የሚሠራው በአንድ ግልጽ ቅርጽ ላይ ነው። ይከፈታል በቀብር። ይዘጋል በቀብር። በሁለቱ መካከል ደግሞ ሦስት ውጊያ አለ፤ ሦስቱም ውጊያዎች ከሰው ጋር ሳይሆን ከሌላ ዓይነት ፍጡር ጋር ናቸው። ሦስቱም ደግሞ አንድ ነገር ትተው ያልፋሉ። የመጀመሪያው ቀብር * ግጥሙ የሚጀምረው ገና ስለ ጀግናው ሳይናገር ነው — ዴናውያን በዴንማርክ የሚኖሩ ሕዝቦች ናቸው። ከዓመታት በፊት ንጉሥ አልነበራቸውም። አንድ ቀን ባሕሩ ጀልባ ገፍቶ አመጣላቸው፤ በውስጧ አንድ ሕፃን ልጅ ብቻውን ተኝቷል። ማን እንደላከው አልታወቀም። አሳደጉት፤ ስሙም Scyld Sc… This is a public episode. If you would like to discuss this with other subscribers or get access to bonus episodes, visit www.zeresew.com