Yıldızların Efendisi Ömer Hayyamın hayatı Harold Lamb

Kitaplar, uygarlığa yol gösteren ışıklardır. İlk önce Ömer Hayyam hakkında bilgi verilecek ve daha sonra kitabımız giriş bölümüyle başlayacaktır. İyi dinlemeler. Bu metin, Semerkandlı Nizam'ın Chahar Maqala {Dört Makale) adlı eserinin Edward G. Brovvne tararından yapılan çevirisinin 1899 yılında Journal of the Royal Asiatîc Society'de yayınlanan bir bölümünden ahntılanmıştır. Elinizdeki kitabın yazan, çalışmasında Profesör Browne'nın değerli Fars edebiyatı tarihinden çok yararlanmıştır. M.S. 1112-1113. Hicrî 530 yılı 1135-1136 yılına karşılık gelmektedir. Buna göre Ömer 1113'ten sonra, 1135'den birkaç yıl önce ölmüş olmalıdır. 1073-1074 yıllarında Nişabur'daki rasathane ona verildiğine göre, yetmiş yıl kadar yaşamış olmalıdır. Rasathaneyi üzerine aldığında ise en azından yirmi yaşında olmalıdır. Bu rasathane Melikşah'ın başkenti Merv'de de olabilir. Onun Belh'te söylediklerini hatırladığım zaman ağlamaya başladım, çünkü dünyada ona benzer biriyle hiç karşılaşmamıştım. Allah rahmet eylesin! Hüccet ül-Hakk'ın kendisi için yaptığı kehaneti duymama rağmen, Ömer hiçbir zaman ilmi nücuma dayalı kehanetlere inandığını söylememişti. Büyük bilim adamlarının hiçbirinin de böyle bir inancı olduğunu söylediğini duymadım." Bu alıntıda ilginç birkaç nokta vardır; Ömer'in çok az olan taraftarlarının ona duyduğu içten bağlılık, mezarının bilinmesine rağmen halkın saygı göstermemesi, Ömer'in kendi ebedî istira-hatgâhı için yaptığı tuhaf kehanet. Daha sonraki bir anekdot onun neşeli ruhunu -isterseniz ironisini de diyebilirsiniz- yansıtmak için güzel bîr örnektir. Ömer, günlerden bîrgün Nişabur Medresesi'ne gittiğinde, tuğlalarla duvarları tamir eden işçileri görür. Tuğla yüklü bîr eşek, işçilerin bütün çabasına rağmen, binanın kapısından içeri girmemektedir. Durumu seyreden Ömer kahkahalarla güler ve onunla konuşmak için yanına gider. Kayboldun ve yeniden geldin, biraz da yoldan çıkmış olarak, ismin insan oğlunun belleğinden silinmişti, Tırnakların şimdi toynakların olmuş. Kuyruğun ise ters tarafta çıkan bir sakal* Başka hiçbir çaba sarf etmesine gerek kalmadan eşek binaya girince, işçiler bu duruma çok şaşırır ve bunu nasıl yaptığını Ömer'e sorarlar. Ömer ise eşeğin önceki yaşamında bir medrese hocası olduğunu ve tekrar çıkacağına ilişkin söz alıncaya kadar binaya girmek istemediğini söyler. Semerkandlı Nizam'ın Chahar Maqa/a'sında kâhinler ve onların koruyucuları olan hükümdarlar arasındaki ilişkiye dair aydınlatıcı Edward G. Browne çevirisi. bilgiler de vardır. Bu bilgi, Sultan Mahmud ve yaptığı iki aşamalı bir kehanet ile hükümdarı üzen bilgin ve müneccim Ebu Reyhan Birûni üzerinedir. Bilginin yaptığı kehanet gerçekleşir. Mahmud önce onu hapseder, ama nükteyi hemen anlayarak onun derhal serbest bırakılmasını emreder. Sultan Mahmud sonra şöyle der: "Hükümdarlar küçük çocuklar gibidir, onlardan hediye almak için, onların isteklerine uygun konuşmak gerekir. İki kehanetinden birisinin yanlış çıkması, Ebu Reyhan için iyi olacaktı. Ama ona şimdi altın işleme bir örtüsü olan at, makam göstergesi olan elbiseler, bin dinar, bir köle ve hizmetçi bir kadın verin." Daha sonra etrafındaki l eri şöyle azarlamış, "Eğer benden yararlanmak istiyorsanız, sahip olduğunuz ilmin emrettiklerine göre değil, benim isteklerime uygun konuşacaksınız." Yazar o günden sonra Ebu Reyhan'ın tavrını değiştirdiğini, yanlış ya da doğru, sadece sultanın isteklerine göre davrandığını, aralarında da son derece uyumlu bir ilişki kurulduğunu belirtir. Semerkandlı Nizam'ın Chahar Maqalasmdan bir müneccime ait olduğu ileri sürülen dört kapı bilmecesi gibi birçok olayı aldım. Bu kitaptaki temel olaylar, sahneler ve belki de diyalogların yarısı, olayların geçtiği dönemin gerçekliğinden, yapıtlarından ve geleneklerinden çıkarılmışlardır. Uydurma değillerdir.