Yılmaz Tan: “Küresel” tedarik zincirleri: kapitalizmin zayıf halkası

“Küresel” tedarik zincirleri: kapitalizmin zayıf halkası Kısa bir süre önce uluslararası burjuvazinin önde gelen kurumlarından İMF, “zorlukların küresel olduğunu, çözümlerin de küresel olması gerektiğini” belirtiyordu. Geçen Mart ayında devasa bir yük gemisinin, Süveyş Kanalı’nda karaya oturması ve zaten Covid-19 salgınının da etkisiyle oldukça yavaşlamış dünya ticaretini adeta durma noktasına getirmesi kapitalizmin bu açmazını bir kez daha gözler önüne serdi. Sahibi Japon, işletmecisi Tayvanlı olan Evergreen firmasına ait olan ve daha az vergi vermek için Panama bayrağı taşıyan Ever Given gemisi, aralarında petrol, elektronik eşyalar ve otomobiller gibi çeşitli mallar taşıyan 369 geminin Süveyş Kanalı’nda beklemesine ve bunun sonucunda da birçok sektörde üreticilerin sevkiyatlarının gecikmesine neden oldu. Tıkanıklığın deniz ticaretine olan günlük maliyetinin yaklaşık 10 milyar dolar değerinde olduğu tahmin ediliyor. Salgının etkisiyle geçen sene otomobile olan talep azalınca önde gelen otomotiv firmaları, “tam zamanında üretim” diye stok maliyetlerini kısmak amacıyla çip siparişlerini azaltınca başta Çin ve Tayvan olmak üzere çoğu Güney Doğu Asya’da yerleşik ve fason üretim yapan çip firmaları mevcut üretim kapasitelerini kullanmak ve daha fazla kâr elde etmek amacıyla o sıra salgın nedeniyle talebi artan tüketim elektroniği sektörüne (bilgisayar, oyun konsolu, televizyon vb.) çip üretmeye soyundular. Geçtiğimiz aylarda otomobile olan talebin yeniden canlanması karşısında bu sefer otomotiv firmaları yeniden çip siparişi vermeye kalkınca, söz konusu çip üreticisi firmalar talebi karşılayamaz duruma düştüler. İnsan ilk planda asıl nedenin kapitalist ekonomilerde alışık olduğumuz arz ve talep arasındaki uyumsuzluk olduğu zannına kapılabilir. Bu kapitalizme özgü üretim anarşisinin, daha fazla sömürü peşinde koşan firmaların bir plan ve koordinasyon olmadan piyasanın kör güçlerine tâbi olmalarının bir sonucu. Ancak tek neden bu değil. Darboğaza yol açan bir diğer neden de otomotiv sektörüne çip üreten firmalardan biri olan Japon Renesas’ın Japonya’daki fabrikasının yanması. Bu yangında firmanın enerji altyapısı için gerekli yatırımları yapmamış olmasının önemli payı olduğu belirtiliyor. Yetmiyor; bunun yanında bir de dünyaca ünlü Alman tekeli Siemens’in de ortak olduğu önde gelen çip üreticilerinden Alman firması Infineon’un Teksas’taki çip fabrikası elektrik kesintisi nedeniyle üretimine ara veriyor. Sebep Teksas’taki kutup soğukları ve kötü hava koşulları nedeniyle enerji dağıtım sisteminin çökmesi. Bunun da altını biraz eşeleyince, ABD’nin bu bölgesindeki özel elektrik şirketlerinin daha fazla kâr peşinde elektrik fiyatlarını artırırken elektrik şebekelerine gereken miktarda altyapı yatırımı yapmadıkları ortaya çıkıyor. Bu nedenlerin yanında bir de iklim krizine bağlı olarak çip üretimin önemli hammaddelerinden biri olan ve ağırlıkla Çin’de üretilen silisyumun kuraklık ve hidroelektrik santrallerindeki aksaklıklar ve artan elektrik fiyatları nedeniyle eritilememesini ve fason çip üretiminde önemli paya sahip firmaların yer aldığı Tayvan’da kuraklığın yol açtığı su sorunlarını da saymak gerekiyor. Bunlar arasında yer alan ve oldukça ileri teknoloji kullanan TSMC firması, üretim tesislerine kamyon ile su taşıyor! Ama bu örnek umutlu olmak bakımından önemli bir ipucu da içeriyor. 200 bin tonluk bir geminin karaya vurması, emekçilerin (en ağır sömürü koşullarında çalışan çip fabrikası işçilerinden, o yük gemisinin az sayıdaki mürettebatına ya da Süveyş Kanalı’ndaki liman işçilerine, silisyum madenlerinde çalışanlardan çip tasarımcılarına kadar) kaderlerinin ne kadar birbirlerine bağlı olduğunu ve aslında örgütlü olduklarında üretimi durdurma, kendi denetimi altına alma ve sistemi bu darboğazdan çıkarabilme gücü bakımından ne kadar büyük bir potansiyele sahip olduklarını bir kez daha ve çarpıcı bir şekilde göstermiştir.