Alfabet lubelski w Radiu Lublin

Anna ze Stanisławskich Zbąska (ur. pomiędzy 1651 a 1654, zm. w 1700 lub w 1701), poetka (jedna z pierwszych polskich literatek znanych z imienia i nazwiska), autorka autobiograficznego poematu „Transakcyja albo opisanie całego życia jednej sieroty przez żałosne treny od tejże samej pisane roku 1685”, nazwanego przez odkrywcę tekstu – prof. Aleksandra Brücknera „najdawniejszym romansem obyczajowym polskim”.

Powołana do życia w połowie lat 50-tych grupa młodych plastyków „Zamek” zrodziła się w środowisku Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Stało się tak dlatego, że ówcześni studenci historii sztuki na tej uczelni mogli m. in. dzięki prof. Jackowi Woźniakowskiemu w trakcie zajęć poznawać najnowsze trendy w sztuce, w sposób wolny od obowiązujących gdzie indziej dogmatów socrealizmu. W 1955 roku uzyskali oni dzięki Irenie Szychowej możliwość korzystania z przestrzeni nowoutworzonego właśnie Lubelskiego Domu Kultury, który miał swoją siedzibę w dawnym więzieniu na Zamku. Ochrzczona od miejsca swojej pracy grupa szybko zaczęła zdobywać popularność nie tylko w Lublinie, ale i w całym kraju, stając się jednym ze znaczących zjawisk w kulturze polskiej w czasach postalinowskiej odwilży.

Jakub Icchak Horowitz nazywany Widzącym z Lublina (1745-1815) to najsłynniejszy z lubelskich chasydów. Urodził się w Józefowie Biłgorajskim. W latach 90. XVIII wieku osiedlił się w Wieniawie – wówczas osobnym miasteczku, dziś jest to dzielnica Lublina. Dzięki swym niezwykłym umiejętnościom, czyli czytaniu przeszłości, przewidywaniu przyszłości, a także „widzeniu” ludzi lub zdarzeń w najodleglejszych miejscach oraz mocy uzdrawiania szybko zdobył sławę i uznanie sporej części lubelskich Żydów. Stało się tak, pomimo że wystąpił przeciwko niemu znany ortodoksyjny lubelski rabin Azriel Horowitz zwany Żelazną Głową (notabene pradziadek Franciszki Arnsztajnowej).

W dziejach Lublina można odnaleźć wiele czynników miastotwórczych – zjawisk, które sprawiały, że miasto się rozwijało i zmieniało. Na przestrzeni wieków były nimi – tytułem przykładu – wzniesienie umocnionego grodu i zamku, zakładane klasztory, krzyżowanie się nad Bystrzycą szlaków handlowych, funkcjonowanie Trybunału Koronnego, ustanowienie miasta siedzibą urzędów rozmaitego szczebla, budowa kolei czy rozwój przemysłu. Wydaje się, że w XX wieku takim najsilniejszym impulsem miastotwórczym w przypadku Lublina było powstanie dwu uniwersytetów.

Unia Lubelska zawarta w dniu 1 lipca 1569 roku pomiędzy Królestwem Polskim a Wielkim Księstwem Litewskim stanowiła zwieńczenie bardzo długiego procesu budowania wspólnej przestrzeni politycznej i gospodarczej w naszej części Europy. Impulsem do nawiązania pod koniec XIV wieku relacji sojuszniczych pomiędzy Polską a Litwą było narastające zagrożenie obu państw ze strony Zakonu Krzyżackiego. Od unii w Krewie i koronacji Jagiełły na króla polskiego w 1386 roku przez niemal dwa stulecia związek państwowy opierał się przede wszystkim na unii personalnej. W tym czasie obydwa państwa wspierały się podczas konfliktów zbrojnych, prowadziły także wspólną politykę zagraniczną i gospodarczą. To właśnie wtedy na znaczeniu zaczął zyskiwać Lublin, który z peryferyjnej twierdzy stał się miastem centralnym, ważnym ośrodkiem na szlaku łączącym dwie sprzymierzone ze sobą stolice – Kraków i Wilno. Nic zatem dziwnego, że to właśnie Lublin został wybrany jako miejsce obrad połączonych sejmów Polski i Litwy, które pod koniec panowania ostatniego z Jagiellonów wspólnie miały uzgodnić zasady dalszego współistnienia obu krajów. Zostały one zwołane na 23 grudnia 1568 roku, ale obrady rozpoczęły się dopiero 10 stycznia roku następnego. W trakcie negocjacji zarysowały się wyraźnie trzy postawy. Według części polskich posłów Litwa powinna zostać po prostu włączona do Polski, z kolei wielcy panowie litewscy dążyli do zachowania status quo i rezygnacji z planów ściślejszego zjednoczenia, król Zygmunt August natomiast reprezentował stanowisko dążące do kompromisu pomiędzy tymi dwoma postawami.

Dramat ukraiński narodził się na początku XIX wieku jako świadectwo budzenia się nowoczesnej świadomości narodowej. Po pierwszej fali rozwoju sceny ukraińskiej w ostatnich dziesięcioleciach XIX wieku we w wschodniej części Ukrainy (przede wszystkim w Charkowie) pojawiła się grupa twórców teatralnych, których nazwano „Koryfeuszami”. Byli to antreprenerzy, dramaturdzy i aktorzy, pionierzy ukraińskiego teatru, którzy dzięki swojej aktywności przyczynili się do odrodzenia tożsamości narodowej Ukraińców i przypomnienia nie tylko swoim rodakom, że istnieje ich własna autonomiczna kultura. To właśnie oni na przełomie XIX i XX wieku często odwiedzali Lublin.

Symcha Trachter (1894-1942) – malarz, rysownik i grafik. Urodził się w Lublinie w zamożnej rodzinie żydowskiego kupca Szymona i Chawy Liby Trachterów. W latach 1911-1916 studiował w warszawskiej Szkole Sztuk Pięknych, w 1916 roku podjął studia w Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, gdzie uczył się do 1920 roku pod kierunkiem m. in. Jacka Malczewskiego i Teodora Axentowicza. W 1918 roku jako wolny słuchacz uczestniczył w zajęciach w Akademii Sztuk Pięknych w Wiedniu. W 1919 roku odbyła się pierwsza znana wystawa jego prac (wspólna z Henrykiem Lewensztadtem) w ramach Salonu Artystycznego w Lublinie. Rok później wrócił do rodzinnego miasta.

Jerzy Torończyk (1920-1971) – scenograf, dyrektor teatru. Urodził się w Warszawie, w 1938 roku ukończył tamtejsze Gimnazjum Państwowe im. Adama Mickiewicza i został przyjęty na Wydział Architektury Politechniki Warszawskiej, jednocześnie uczył się w szkole zdobniczej. Po wybuchu wojny trafił do Grodna, gdzie w 1940 roku wstąpił do zespołu Państwowego Teatru Polskiego Białoruskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Pracował tam jako asystent scenografa, uczestniczył także w zajęciach działającego przy teatrze studium dramatycznego. Po agresji Niemiec na ZSRR pracował jako leśniczy w nadleśnictwie Waliły niedaleko Białegostoku.

Pojawienie się w Lublinie pierwszych spektakli granych przez dawnych aktorów warszawskiego Teatru Narodowego Stefan Kruk datuje na 1782 rok. To właśnie wtedy, dzięki Leonowi Pierożyńskiemu i jego zespołowi, pojawiła się nowoczesna formuła teatru polskiego, dostępnego dla każdego, kto tylko mógł i zechciał kupić bilet na przedstawienie. Pierożyńskiemu towarzyszyła wówczas świeżo poślubiona małżonka – Marianna Franciszka. Leon był dramaturgiem, poetą i aktorem warszawskich teatrów (w tym Teatru Narodowego), a Marianna Franciszka to wybitna artystka dramatyczna, która jako pierwsza polska aktorka grała szekspirowskie role Julii i Ofelii.

Jasza Mazur, tytułowy bohater powieści „Sztukmistrz z Lublina” Isaaca Bashevisa Singera, to magik i akrobata, syn żydowskiego kupca handlującego artykułami metalowymi. Słynął między innymi z tego, że potrafił otworzyć każdą kłódkę i każdy zamek. Dzięki występom dorobił się majątku, w tym pięknego domu pod Lublinem, którym opiekuje się jego żona Estera – w przeciwieństwie do męża osoba głęboko religijna i zrównoważona. Jasza Mazur – kobieciarz i utracjusz - wyrzeka się religii i żydowskiej tożsamości po to, by korzystać z przyjemności życia. Kocha się w nim na zabój młoda asystentka – Polka Magda Zbarska. Jednocześnie Jasza poważnie myśli o małżeństwie z wdową Emilią Chrabocką. Po długich wahaniach postanawia rozwieść się z Esterą, porzucić Magdę i poślubić Emilię.

Pojawienie się w czerwcu 1923 roku „pisma literacko-artystycznego” „Reflektor” było punktem zwrotnym w dziejach lubelskiej kultury. Dzięki tej inicjatywie nie tylko pojawiła się nad Bystrzycą awangarda poetycka, a samo miasto stało się ważnym punktem na mapie literackiej Polski, ponadto to właśnie dzięki pismu i grupie o tej nazwie mógł się rozwinąć i dojrzeć talent poetycki Józefa Czechowicza.

Lublin był w latach 60. XIX wieku jednym z pierwszych i ważniejszych ośrodków, w których kształtowały się zręby jednej z najważniejszych formacji umysłowych kultury polskiej tego czasu – czyli pozytywizmu (o pamięć o tym upominał się w swoich licznych publikacjach nieżyjący już prof. Stanisław Fita z KUL). Stało się tak za sprawą uczniów i nauczycieli Gimnazjum i Liceum Lubelskiego. W 1859 roku szkoła ta – m .in. dzięki ówczesnemu dyrektorowi Józefowi Skłodowskiemu (dziadkowi noblistki – Marii Skłodowskiej-Curie) przeniosła się do nowo wybudowanego gmachu przy ówczesnej ulicy Namiestnikowskiej (dzisiejsza Narutowicza), w którym obecnie mieści się Wydział Pedagogiki i Psychologii UMCS.

Janina Porazińska (1882-1971) – pisarka, poetka, dramatopisarka, redaktorka i tłumaczka, tworząca przede wszystkim dla dzieci. Urodziła się w Lublinie na Starym Mieście w kamienicy stojącej pomiędzy ulicami: Rybną, Olejną i dzisiejszą Noworybną. Przyszła na świat w rodzinie Edwarda Porazińskiego, urzędnika bankowego, i Heleny z Saryusz-Bielskich. W dzieciństwie często wyjeżdżała do dziadków ze strony matki do wsi Chrusty niedaleko Łodzi, gdzie zetknęła się z kulturą ludową, co odegrało znaczną rolę w jej późniejszej twórczości.

Wincenty Pol (1807-1872) – poeta, prozaik, geograf, jeden z czołowych reprezentantów tzw. romantyzmu krajowego, w XIX wieku stawianym obok Adama Mickiewicza, autor bardzo popularnych podczas rozbiorów poematów takich jak Pieśni Janusza, Pieśń o ziemi naszej czy Mohort. To jemu przypisuje się wprowadzenie kategorii „kresy” do polskiego języka i kultury. W Lublinie spędził pierwsze dwa lata swojego życia. Przyszedł na świat w kamienicy przy ulicy Grodzkiej 7 – na której dziś znajduje się upamiętniająca ten fakt tablica. Jego ojciec był austriackim urzędnikiem, Niemcem z Warmii, a matka pochodziła ze spolonizowanej francuskiej rodziny Longchamps de Berier. Obok staromiejskiej kamienicy do rodziców poety należał także dworek położony na Firlejowszczyźnie, będący letnią rezydencją rodziny. Zachował się on do dzisiejszego dnia. Odrestaurowany, został jednak w latach 60. XX wieku przeniesiony na Kalinowszczyznę. Obecnie działa w nim muzeum poświęcone poecie.

Władysław Panas (1947-2005) – literaturoznawca i eseista, profesor Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Urodził się pod Kołobrzegiem, studia polonistyczne rozpoczął na Uniwersytecie Adama Mickiewicza w Poznaniu, skąd go usunięto za udział w protestach studenckich w 1968 roku. Chcąc nie chcąc trafił do Lublina, gdzie od 1969 roku mógł kontynuować studia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. Z tą uczelnią był odtąd związany aż do końca życia – od 1974 roku aż do śmierci pracował w Instytucie Filologii Polskiej KUL. Początkowo zajmował się przede wszystkim semiotyką oraz twórczością Brunona Schulza. Z czasem zainteresował się tematyką żydowską w polskiej literaturze i kulturze, co być może sprawiło, że zaczął baczniej przyglądać się miastu, w którym przyszło mu żyć.

Danuta Mostwin (1921-2010) – pisarka, publicystka, psycholog i socjolog. Urodziła się w Lublinie w rodzinie oficera Wojska Polskiego Józefa Tadeusza Pietruszewskiego i Ireny Bronisławy z domu Paździor. W rodzinnym mieście mieszkała do 1930 roku, kiedy to przeniosła się wraz z rodzicami do Warszawy. Maturę zdała w maju 1939 roku. W czasie wojny studiowała medycynę na tajnym Uniwersytecie Warszawskim, była także zaangażowana w ruch oporu, szkoliła m. in. sanitariuszki.

Zofia Modrzewska (1888-1980) – reżyserka, aktorka, dyrektorka teatru. Była córką znanego architekta Karola Regera i jego żony, Anieli. Karierę aktorską zaczęła wbrew woli rodziny, jej pierwszym nauczycielem był podobno sam Ludwik Solski. Zadebiutowała w sezonie 1911/1912 na deskach krakowskiego Teatru im. Juliusza Słowackiego (jako Zofia Regerówna), od 1913 roku zaczęła używać pseudonimu Zofia Modrzewska. W 1914 roku wyszła za mąż za Leona Schillera, z którym spędziła blisko 10 lat. Wspólnie z nim odbyła m. in. podróż do Włoch, gdzie poznała wybitnego reformatora teatru – Edwarda Gordona Craiga.

Bogdan Madej (1934-2002) – prozaik, tłumacz i dziennikarz. Przyszedł na świat w Mikaszewiczach na Podolu w rodzinie księgowego i nauczycielki. W 1936 r. wraz z rodzicami przeniósł się do Grodna. Czas II wojny światowej spędził w Łowiskach na Podkarpaciu. Po wojnie ukończył szkołę powszechną w nieodległym Kamieniu. Uczęszczał do Liceum Administracyjno-Handlowego, a później Liceum Ogólnokształcącego w Lesznie Wielkopolskim i Sokołowie Małopolskim.

Józef Łobodowski (1909-1988) – poeta, prozaik i publicysta, w latach międzywojennych najwybitniejszy obok Józefa Czechowicza reprezentant lubelskiej awangardy poetyckiej. Po II wojnie światowej osiadł w Madrycie, pozostając tym samym nieco na uboczu życia polskiej emigracji. Jego twórczość – rozpięta pomiędzy awangardowymi poszukiwaniami a przywiązaniem do tradycji literackiej polskiego romantyzmu stanowi zjawisko osobne i wciąż mało znane. Jednocześnie stanowi ona świadectwo niezwykłego życiorysu.

Irena Ładosiówna (1905-1976) – ta aktorka, reżyserka i pisarka przyszła na świat w 1905 roku dosłownie na scenie lubelskiego teatru. Jej matka – aktorka Jadwiga Irena Wiśniewska urodziła ją bowiem podczas próby do przedstawienia, w którym grała. Jej ojcem był aktor i dyrektor teatru Czesław Ładoś, używający również nazwiska żony – Wiśniewski. Swoje pierwsze kroki na scenie postawiła już jako mała dziewczynka, dorosłą karierę teatralną rozpoczęła we Lwowie w latach 20. Później była aktorką i reżyserką m. in. w teatrach w Poznaniu, Płocku, Wilnie, Stanisławowie i Toruniu. Poza tym pisała sztuki teatralne, powieści i opowiadania, zajmowała się także publicystyką. W latach 30. kierowała objazdowym Teatrem Pokucko-Podolskim. Do rodzinnego miasta wróciła tuż przed wybuchem wojny, by rozpocząć pracę w organizowanym wówczas w Lublinie Teatrze Centralnego Okręgu Przemysłowego im. Juliusza Słowackiego. Tu wzięła ślub z aktorem Józefem Klejerem (dawnym aktorem wileńskiej Reduty Juliusza Osterwy i Mieczysława Limanowskiego) we wrześniu 1939 roku, tu ją zastała okupacja niemiecka, w czasie której pracowała w kawiarni „U Aktorów” i prowadziła tajne nauczanie dla młodych adeptów aktorstwa.

Pomysłodawcami pisma mieli być Konrad Bielski i Wacław Gralewski, którzy wcześniej zdobyli redaktorskie szlify publikując trzy numery pisma uczniów lubelskich szkół średnich „Młodzież”. Redaktorką naczelną „Lucifera” została studentka Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Dziewanna Włodarska, współredagowali pismo także Jan Nałęcz-Lipka i Stanisław Zakrzewski. Szczególnie ciekawą postacią był Lipka – uczestnik wojny 1918-1921, ukończył Szkołę Podchorążych Piechoty w Warszawie (1920) i Szkołę Intendencko-Prawniczą we Francji (1925–1927). Następnie był m.in. komendantem portu wojennego Gdynia, w rezerwie, wykładowcą w szkole zawodowej w Białej Podlaskiej. Zginął zamordowany przez NKWD w Katyniu.

Anna Langfus (1920-1966) – prozaiczka i dramatopisarka urodzona w Lublinie w zamożnej żydowskiej rodzinie Szternfinklów, mieszkającej w kamienicy przy ulicy Lubartowskiej. Miejsce to upamiętnia dziś tablica wmurowana z inicjatywy Ośrodka „Brama Grodzka – Teatr NN". W 1937 roku Anna Szternfinkiel ukończyła Państwowe Gimnazjum im. Unii Lubelskiej. To w czasie nauki w tej szkole w 1936 roku opublikowała w piśmie „Filomata” swój debiutancki tekst Cyceron i Katylina, będący świadectwem jej dużej kultury literackiej. Warto zwrócić uwagę, że w tym samym czasie do tej szkoły chodziły m. in. Julia Hartwig, Anna Kamieńska czy Hanna Malewska. W 1938 roku wspólnie ze świeżo poślubionym mężem – Jakubem Rajsem – synem żydowskiego kupca z Lublina wyjechała do Belgii, by podjąć tam studia inżynierskie w Wyższej Szkole Włókienniczej w Verviers. Po ich ukończeniu planowali powrót do Polski i otworzenie fabryki włókienniczej. Niestety ich plany pokrzyżowała wojna. Latem 1939 roku przyjechali do Lublina na wakacje – by jak się okazało – już na studia nigdy nie wrócić.

Jarosław Cymerman i Grażyna Lutosławska odwiedzają miejsca związane w przeszłości z ludźmi i zjawiskami ważnymi dla Lublina.

Jarosław Cymerman i Grażyna Lutosławska odwiedzają miejsca związane w przeszłości z ludźmi i zjawiskami ważnymi dla Lublina.

K jak kawiarnie Picie kawy rozpowszechniło się w Europie w wieku XVIII. Wtedy również w wielu miastach zaczęły szybko powstawać kawiarnie i cukiernie, które do dziś stanowią nieodłączny element miejskiego pejzażu. Moda na tego rodzaju lokale nie ominęła również Lublina. Wiadomo, że cukiernia działała w latach 80-tych XVIII stulecia przy pierwszym lubelskim budynku teatralnym, czyli Komedialni na Korcach (przy obecnej ulicy Królewskiej).

K jak Kamieńska Anna Kamieńska (1920-1986) – poetka, pisarska, eseistka i tłumaczka. Urodziła się w Krasnymstawie. W 1925 roku przeprowadziła się wraz z rodzicami do Lublina. Zamieszkali przy ulicy Skibińskiej na Bronowicach, później przenieśli się na ulicę Wieniawską. Uczyła się w Liceum im. Unii Lubelskiej, jej szkolnymi koleżankami były m. in. Julia Hartwig, Hanna Malewska i Anna Szternfinkiel (Langfus). Tuż przed wojną ukończyła Liceum Pedagogiczne im. Elizy Orzeszkowej w Warszawie. W okresie okupacji powróciła na Lubelszczyznę, opiekowała się wówczas m. in. dziećmi w przytułkach, przygotowywała wspólnie z nimi spektakle teatralne (także według własnych scenariuszy), w tym czasie podjęła także studia polonistyczne na tajnym Uniwersytecie Warszawskim.

H jak Hartwigowie Maria i Ludwik Hartwigowie przyjechali w 1918 roku do Lublina z Moskwy, skąd zmuszeni byli emigrować po wybuchu rewolucji bolszewickiej. Ludwik wspólnie z żoną prowadził w Moskwie zakład fotograficzny. Mieli wtedy już czworo dzieci. W 1921 roku w kamienicy na rogu Krakowskiego Przedmieścia i ulicy Staszica na świat przyszła jeszcze córka – Julia. Hartwigowie po przyjeździe do Lublina także zajęli się fotografią. Ich pierwsze atelier najpierw znajdowało się przy ulicy Peowiaków 2, tuż obok teatru. Być może ta bliskość sprawiła, że Ludwik Hartwig został stałym fotografem lubelskiej sceny. Później tę tzw. budę Hartwigów przejął syn – kolejny wybitny fotograf w rodzinie – Edward Hartwig, a ojciec założył nowy zakład w podwórku Hotelu Europa, skąd wkrótce przeniósł się na Kapucyńską. Po tragicznej śmierci Marii Ludwik ożenił się powtórnie, druga żona także pomagała mu w prowadzeniu zakładu.

G jak Grędziński Stanisław Grędziński (1895-?) – poeta, prozaik, publicysta, członek grupy poetyckiej „Reflektor”. Urodził się w Lublinie, jego ojciec prowadził sklep m. in. z artykułami tytoniowymi przy Krakowskim Przedmieściu. Ukończył gimnazjum Vetterów, po czym w 1913 roku rozpoczął studia na Politechnice Lwowskiej, które przerwał wraz z wybuchem wojny. Walczył w Legionach, ranny w 1917 roku na krótko przerwał służbę wojskową i wrócił do Lublina, by później raz jeszcze ubrać mundur już jako żołnierz Wojska Polskiego. To właśnie najpewniej podczas tej przerwy w służbie zadebiutował jako poeta kilkoma wierszami, które ukazały się w 1917 roku na łamach „Ziemi Lubelskiej”. Po wyjściu z wojska w 1920 roku podejmował studia m. in. w Krakowie i Lublinie – studiował prawo, polonistykę, medycynę i sztuki piękne. Ostatecznie żadnego z tych kierunków nie ukończył.

G jak Glatsztejn Jakub (Jankew) Glatsztejn (1896-1971) – tworzący w języku jidysz żydowski poeta, prozaik, publicysta. Urodził się w Lublinie w rodzinie właściciela sklepu odzieżowego. Jego dom rodzinny stał najprawdopodobniej przy ulicy Jatecznej na Podzamczu. Jak ustalił Adam Kopciowski na podstawie zachowanych dokumentów, znajdował się on w pobliżu dzisiejszego skrzyżowania alei Tysiąclecia i alei Unii Lubelskiej, tuż przy obecnym ogrodzeniu Zamku Lubelskiego. Z domu wyniósł zainteresowanie dla literatury jidysz. Za sprawą ojca już w dzieciństwie miał okazję zapoznać się z dziełami Icchoka Lejba Pereca, Szolema Alejchema czy Abrahama Rajzena. Uczęszczał do chederu, czyli żydowskiej szkoły religijnej. Równolegle jednak rodzice kształcili go w domu, dzięki czemu zaliczył eksternistycznie program sześciu klas gimnazjum. W 1914 roku wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. Zamieszkał w Nowym Jorku, gdzie początkowo utrzymywał się z nisko płatnej pracy fizycznej. W tym samy roku debiutował opowiadaniem wydrukowanym w nowojorskim czasopiśmie jidysz „Di Fraje Arbajter Sztime”.

F jak Frenkiel-Ossowska Eleonora Frenkiel-Ossowska (1898-1982) – ta wybitna aktorka, legenda sceny przy ulicy Narutowicza, związana była z teatrem lubelskim przez 50 lat. Urodziła się w Warszawie. Tam też studiowała na Uniwersytecie Warszawskim, po czym wstąpiła do Oddziału Dramatycznego Konserwatorium Muzycznego, który ukończyła w 1923 roku. W czasie studiów – w latach 1920-1921 – uczęszczała także do Studium Teatralnego prowadzonego przez Stanisławę Wysocką. To właśnie ta wybitna aktorka, reżyserka i reformatorka teatru (w latach 1926-1927 kierująca Teatrem Miejskim w Lublinie) była jedną z mistrzyń Frenkiel-Ossowskiej. Po uzyskaniu dyplomu aktorskiego wyjechała do Wilna, gdzie do 1929 roku występowała przede wszystkim na deskach Teatru Polskiego działającego w sali Towarzystwa „Lutnia”. W tym samym okresie (pomiędzy 1925 a 1929 rokiem) w Wilnie w Teatrze na Pohulance działała Reduta. Na wileńskiej scenie miała okazję zetknąć z samym twórcą Reduty – Juliuszem Osterwą, ale także z Ireną Solską czy Karolem Adwentowiczem.

Aleksander Fredro zjawił się w Lublinie w 1811 roku jako zaledwie osiemnastoletni porucznik 11 pułku ułanów Księstwa Warszawskiego. Pełnił on wówczas funkcję „raportera” w sądzie wtórym”, czyli oficera składającego raporty z posiedzeń sądu niższej instancji. Nie było to zadanie zbyt trudne, gdyż musiał powtarzać tylko pytania i rozstrzygnięcia sądu pierwszego. Powierzono mu to mało obciążające zajęcie między innymi dlatego, by miał więcej czasu i sił na innego rodzaju „obowiązki”. Jego szef sztabu dbał bowiem o to, by w sądach było jak najwięcej „oficerów, których towarzystwo mogło warszawiankom znośnemi uczynić zimowe lubelskie wieczory”, czyli jak podsumował to sam autor Zemsty: „zostałem raporterem, bo dobrze tańcowałem”.

C jak Czechowicz Józef Czechowicz (1903-1939) - poeta, prozaik, dramaturg, dziennikarz, redaktor, fotograf, nauczyciel, radiowiec, współzałożyciel pisma i grupy poetyckiej „Reflektor”, dzięki której w latach 20-tych XX wieku Lublin stał się jednym z pierwszych i najważniejszych ośrodków awangardy literackiej w Polsce. Trudno znaleźć innego poetę tak mocno związanego z naszym miastem. Tu się urodził, tu mieszkał przez większą część swojego życia, tu pracował tu jako nauczyciel, dziennikarz, redaktor. Zachowały się także jego zdjęcia, które robił podczas spacerów po zaułkach rodzinnego miasta. O swoim mieście często i chętnie pisał. Ten jeden z najbardziej oryginalnych poetów polskich XX wieku przyszedł na świat w suterenie nieistniejącej dziś kamienicy przy ulicy Kapucyńskiej – pomiędzy Teatrem im. Juliusza Osterwy i budynkiem obecnego Pedetu. Tam też spędził młodość i dzieciństwo.

C jak Chrostowska Grażyna Chrostowska (1921-1942) – urodziła się w Lublinie w rodzinie Michała i Wandy Chrostowskich. Gdy miała zaledwie 11 lat zmarła jej matka. Od tego czasu cały ciężar wychowania Grażyny i jej starszej siostry Apolonii (Poli) spadł na ojca – legionistę, nauczyciela, działacza społecznego i politycznego. Przyszła poetka uczyła się w Gimnazjum Michaliny Sobolewskiej, a później w Gimnazjum Heleny Czarnieckiej, które mieściło się przy ulicy Bernardyńskiej w Lublinie. To właśnie wtedy zaczęła pisać wiersze, a prawdopodobnie także i prozę. Jej siostra była w gronie osób redagujących czasopismo lubelskiej młodzieży szkół średnich „W Słońce”, wśród których była również np. Julia Hartwig czy Jerzy Pleśniarowicz. Twórcy pisma należeli do ostatniego międzywojennego pokolenia będącego pod wpływem poetów z kręgu awangardy lubelskiej, czego przejawem była m. in. fascynacja Józefem Czechowiczem czy Józefem Łobodowskim.

C jak Chmielarczyk Maksymilian Chmielarczyk (1891-1953) – aktor, reżyser, w latach 1947-1952 dyrektor lubelskiego teatru dramatycznego. Jako pseudonimu używał niekiedy nazwiska swojego ojczyma – Józefa Cybulskiego (także aktora i dyrektora teatrów). Na scenie zaczął występować już jako dziewięciolatek. Uczył się w szkole handlowej, później rozpoczął studia medyczne, które przerwał, by wstąpić do Klasy Dramatycznej przy Warszawskim Towarzystwie Medycznym. Przed pierwszą wojną światową grał w teatrach warszawskich (m.in. w Teatrze Małym i Teatrze Polskim Arnolda Szyfmana). W 1914 roku znalazł się na Syberii, gdzie przebywał do 1922 roku. W tym czasie zajmował się m. in. organizowaniem polskiego życia teatralnego. Po powrocie do kraju do 1939 roku występował m. in. w Krakowie, Lublinie, Bydgoszczy i Toruniu, a także w warszawskich kabaretach i teatrach rewiowych. Czas okupacji spędził w Biłgoraju, gdzie pracował jako kasjer w tamtejszej spółdzielni rolniczo-handlowej.

B jak Bechczyc-Rudnicka Maria Bechczyc-Rudnicka (1888-1982) przyszła na świat w Warszawie jako córka rosyjskiego urzędnika, zamożnego szlachcica Piotra Mataftina i Heleny z Raszpilów. W młodości była uczennicą Instytutu Szlachetnie Urodzonych Panien w Petersburgu, później wstąpiła na tamtejszy Wydział Humanistyczny Wyższych Kursów Żeńskich. Interesowała się wówczas historią (przede wszystkim dziejami rewolucji francuskiej), dużo podróżowała po całej Europie. W trakcie jednej z takich podróży poznała swojego pierwszego męża – Antoniego Bechczyc-Rudnickiego. Po rewolucji bolszewickiej 1917 roku, w wyniku której straciła rodzinny majątek, przeniosła się wraz z mężem do Polski.

A jak Awangarda lubelska Awangardą (z franc. avant-garde – straż przednia) zaczęto nazywać na początku lat 20-tych XX wieku nowatorskie zjawiska w sztuce, które były z jednej strony świadectwem szoku wywołanego I wojną światową i jej skutkami, z drugiej zaś towarzyszyły powojennemu przyśpieszeniu modernizacyjnemu i cywilizacyjnemu. Zjawiska te wyrastały z przekonania, że nowoczesna twórczość powinna nadążać za technicznym postępem oraz przemianami społeczno-kulturowymi, stanowiły także reakcję na szybko zmieniającą się rzeczywistość. Na zdjęciu: druk reklamowy debiutanckiego tomu Józefa Czechowicza Kamien´ z 1927 roku przygotowany przez samego autora. Zdjęcie ze zbiorów Muzeum Czechowicza

A jak Arnsztajnowa Franciszka Arnsztajnowa (1865-1942) – poetka, prozaiczka, dramatopisarka, tłumaczka, działaczka społeczna i polityczna, jedna z najważniejszych i najciekawszych osobowości kulturalnego Lublina końca XIX i pierwszych dziesięcioleci wieku XX. Pochodziła ze zasymilowanej żydowskiej rodziny Meyersonów, jej dziadkiem był słynny rabin Azriela Horowitza, zwany Żelazną Głową, który zasłynął jako jeden z głównych oponentów Widzącego z Lublina. Z kolei jej matka – Malwina Meyerson była autorką powieści i opowiadań, w których jako jedna z pierwszych opisywała w polskiej literaturze świat i obyczaje polskich Żydów. Natomiast brat – Emil Meyerson, który studiował w Heildelbergu, a później mieszkał na stałe we Francji, był wybitnym filozofem. Franciszka także zresztą należała do osób świetnie wykształconych, przez dwa lata studiowała w Berlinie nauki przyrodnicze. Po powrocie do Lublina wyszła za mąż za przyszłego znanego lubelskiego lekarza i społecznika Marka Arnsztajna i zamieszkała w należącej do jego rodziny kamienicy przy ulicy Złotej 2. Ich syn – zmarły przedwcześnie Jan Arnsztajn – był także lekarzem, legionistą, zawodowo grywał w tenisa, a wspólnie z poetami z grupy Reflektor pisał teksty do lubelskich szopek satyrycznych.

A jak Alternatywa lubelska Lubelski teatr alternatywny stanowi jedną z kulturalnych wizytówek miasta i regionu – a działające do dziś Scena Plastyczna KUL, Provisorium czy Gardzienice to rozpoznawalne nie tylko w kraju teatralne „marki” kojarzone z Lublinem. Na czym polegał fenomen zjawiska, jakim była lubelska alternatywa? Grzegorz Kondrasiuk zachęcał kiedyś, by mówić właśnie o alternatywie, a nie tylko o teatrze alternatywnym. To zjawisko artystyczne i społeczne było bowiem czymś więcej niż teatr (by użyć tytułowych słów znanej książki prof. Aldony Jawłowskiej. Choć jego początki związane są oczywiście z ruchem teatralnym lubelskich studentów. Pierwsza znana dziś tego rodzaju inicjatywa zrodziła się wśród społeczności akademickiej UMCS i KUL pod koniec 1947 roku. Na dobre w świadomości lublinian teatr studencki pojawił się jednak w 1952 roku za sprawą Teatru Akademickiego KUL (to jego tradycje kontynuuje dziś m. in. Scena Plastyczna KUL Leszka Mądzika czy Teatr ITP ks. Mariusza Lacha. Jarosław Cymerman Zdjęcie ze zbiorów Biblioteki Multimedialnej „Brama Grodzka – Teatr NN”