Dossier NAV

Het leven van Anja Meulenbelt staat in het teken van activisme en ook nu, op 81-jarige leeftijd, laat ze zich nog luid en duidelijk horen. Ze schreef 53 boeken, waaronder 50 jaar geleden de feministische klassieker ‘De Schaamte Voorbij’.  Een bestseller die ook door de jongste generatie feministen wordt verslonden. Anja ging vanaf de jaren 70 voorop in de vrouwenbeweging die binnen twee generaties enorme vooruitgang voor veel vrouwen heeft betekend. Ze spoort de nieuwe generatie, óók de mannen, aan om die beweging voort te zetten.  Anja zet zich sinds 1994 actief in voor Palestina. In dat jaar bezocht ze Gaza voor het eerst en ze was meteen geraakt door het onrecht dat ze zag. Wordt er inmiddels naar haar en andere activisten geluisterd?

Hoe leg je ingewikkelde rechtszaken uit aan mensen die geen jurist zijn? In deze eerste aflevering van de zomerspecials van Dossier NAV gaat Hasna El Maroudi in gesprek met strafrechtadvocaat Natacha Harlequin over de kloof tussen wat mensen voelen en hoe het recht werkt. In deze aflevering bespreken Harlequin en El Maroudi onder meer de vrijspraak van twee mannen (45 en 47 jaar), die ervan werden verdacht een meisje van 17 jaar te hebben verkracht. Waarom werden zij vrijgesproken? Wat stond er in de tenlastelegging? En had het Openbaar Ministerie voor een andere aanklacht kunnen kiezen? De rode draad? Het belang van duidelijke uitleg. Juist als een uitspraak moeilijk te begrijpen of te accepteren is, is heldere communicatie essentieel om het vertrouwen in de rechtsstaat te behouden. Volgens Harlequin ligt daar een belangrijke taak voor juridische professionals: de feiten begrijpelijk maken, zonder de menselijke kant uit het oog te verliezen. In een reactie laat het Openbaar Ministerie weten:  “Wij hebben destijds een zorgvuldige keuze gemaakt in het formuleren van de tenlastelegging. Zoals we ook in ons persbericht schreven heeft volgens ons een groot aantal factoren gemaakt dat er sprake was van een bijzonder kwetsbare positie, waarbij er niet van kan worden uitgegaan dat het slachtoffer haar wil nog kon bepalen. Te denken valt aan onder andere de leeftijd, de alcoholinname van het slachtoffer en de afhankelijkheidspositie waarin het slachtoffer door verdachten was gebracht. Uit het vonnis blijkt dat de rechtbank hier anders naar kijkt." Het Ressortsparket dat bij het hoger beroep betrokken is laat in een reactie weten: “Het OM heeft aangegeven in hoger beroep te gaan. Dat betekent dat de zaak opnieuw wordt bekeken door een (gespecialiseerde zeden-) advocaat-generaal namens het OM en later aan het gerechtshof wordt voorgelegd. Vanzelfsprekend kan in dit prille stadium nog niet worden vooruitgelopen op de afwegingen van het OM in dit hoger beroep.”

We leven in een tijdperk van algoritmes. De overheid gebruikt risicoprofilering om te controleren of burgers zich aan regels houden. Mensen worden beoordeeld op kenmerken die een verhoogd risico zouden voorspellen. Dit berust op de aanname dat technologie neutraal en objectief is.  Maar is dat wel zo? Welke echo’s van de geschiedenis keren terug in de digitale wereld van vandaag?  In deze speciale aflevering, opgenomen op Keti Koti, gaan Sinan Çankaya en Nawa Sira van Sluijs in gesprek met Alexander Laufer, onderzoeker technologie en mensenrechten bij Amnesty International.

Taal lijkt vanzelfsprekend, maar woorden dragen geschiedenis met zich mee. Van de term ‘Gouden Eeuw’ tot discussies over ‘tot slaaf gemaakte’: taal beïnvloedt hoe we naar onszelf, anderen en het verleden kijken. Maar taal is niet alleen een erfenis van het verleden; nieuwe taalvormen zoals het Smibanese laten ook zien hoe mensen vandaag hun eigen identiteit, gemeenschap en verhalen vormgeven. Op Keti Koti onderzoekt Dossier NAV hoe koloniale geschiedenis doorwerkt in ons dagelijkse taalgebruik. Hoe beïnvloeden woorden onze ideeën over identiteit, macht en erbij horen? Wat zegt de opkomst van het Smibanese over Nederland van nu? En hoe gebruiken nieuwe generaties taal om ruimte op te eisen, bestaande normen uit te dagen en hun eigen verhalen centraal te stellen?  In deze aflevering gaan Nawa Sira van Suijs en Sinan Çankaya in gesprek met Professor Soortkill (schrijver, columnist en medeoprichter van SMIB Worldwide) en Karin Amatmoekrim (schrijver en letterkundige) over taal als erfenis van het koloniale verleden, als instrument voor emancipatie en als manier om nieuwe perspectieven zichtbaar te maken.

Van hummus tot hutspot: achter wat we eten schuilen verhalen over migratie, toe-eigening en identiteit. Wat zegt eetcultuur over de samenleving  en wie bepaalt wie erbij hoort en wie niet? In deze aflevering gaat Sinan Çankaya in gesprek met Nadia Zerouali (kok en auteur) en Jon Verriet (cultuurhistoricus) over hoe eten mensen kan verbinden én uitsluiten.

In Nederland blijft de enorme humanitaire crisis in Congo grotendeels onder de radar. De weinige aandacht die er is, blijft vaak steken in eendimensionale beelden van geweld, terwijl er sprake is van een complexe, structurele ontwrichting die al dertig jaar voortduurt. In deze aflevering onderzoekt Sinan Çankaya hoe machtspolitiek en vooroordelen bepalen welk leed we wel en niet (h)erkennen. Samen met Judith Verweijen en Kiza Magendane duikt Dossier NAV onder meer in de grondstoffenvloek. We bespreken hoe de export van coltan onze technologie- en defensie-industrie draaiende houdt, terwijl de Congolese bevolking achterblijft in armoede. En waarom sluiten we namens de EU mineralendeals met buurland Rwanda, dat rebellengroepen steunt, terwijl we elders wel sancties opleggen voor schendingen van soevereiniteit?

Het Europese migratiepact wordt door veel politici gepresenteerd als een historische doorbraak. Na jaren onderhandelen ligt er een akkoord dat de EU-aanpak van asiel en migratie moet hervormen. Maar wat verandert er nu echt? Het debat focust vaak op aantallen, grensbewaking en strengere procedures, terwijl er ook zorgen zijn over de gevolgen voor mensen die bescherming zoeken. Wat betekent het pact voor vluchtelingen? Worden hun rechten voldoende beschermd? En lost het de problemen van het huidige systeem op, of blijven fundamentele knelpunten bestaan?  In deze aflevering bespreekt Sinan Çankaya dit met Galina Cornelisse (hoogleraar transnationaal recht, VU Amsterdam), Julia Verheul (onderzoeker en politiek adviseur, Save the Children) en Malou Lintmeijer (co-directeur, stichting Here to Support).

Kun je genezen van homoseksualiteit? Voor de meeste mensen klinkt die vraag absurd. Toch zijn er ook vandaag nog queerpersonen die onder druk worden gezet om hun seksuele oriëntatie of genderidentiteit te veranderen, te onderdrukken of weg te bidden.  Deze week tekende zich in de Eerste Kamer een meerderheid af voor een verbod op conversietherapie, ook wel bekend als homogenezing. Als de senaat volgende week instemt, wordt het strafbaar om mensen onder druk te zetten om hun seksuele oriëntatie of genderidentiteit te veranderen.  In deze aflevering gaat Sinan Çankaya in gesprek met Ines Kostiç, Tweede Kamerlid voor Partij voor de Dieren en een van de initiatiefnemers van het wetsvoorstel, en Amjad Altmani, die als tiener in Syrië jarenlang geloofde dat homoseksualiteit een ziekte was en conversietherapie onderging.

De regering-Trump maakte in januari bekend dat de Amerikaanse federale overheid nog maar twee ‘onveranderlijke' seksen erkent: man en vrouw. Waar transrechten eerst vooral onderdeel waren van de zogenoemde ‘culture wars’, worden transpersonen nu steeds vaker neergezet als een vorm van extremisme of zelfs een potentiële binnenlandse dreiging. Wat gebeurt er wanneer een overheid genderidentiteit benadert als een veiligheidsprobleem? Sinan Çankaya gaat hierover in gesprek met Freya Terpstra, expert desinformatie en met Manon Portos Minetti, amerikanist en onderzoeker aan de Universiteit Leiden.

In maart kondigde de Universiteit Leiden aan dat zij, net als de Rijksuniversiteit Groningen, de minor ‘Defensie en Nationale Veiligheid’ zal aanbieden. Studenten worden daarin tijdelijk aangesteld in militaire dienst, ontvangen studiepunten en kunnen na tien weken worden ingezet als reservist. Door bezuinigingen in het onderwijs en stijgende investeringen binnen Defensie weten beide sectoren elkaar steeds vaker te vinden. Dat leidt tot vragen en zorgen, met name over onafhankelijkheid en mogelijke belangenverstrengeling. Wat betekent het voor de universiteit wanneer Defensie steeds dieper doordringt in onderzoek en onderwijs? Sinan Çankaya gaat hierover in gesprek met Lauren Gould, universitair hoofddocent conflictstudies aan de Universiteit Utrecht, en Yannick van der Heijden, journalist bij De Groene Amsterdammer.

Afgelopen april werd een lokale vrouwenmars in Loosdrecht landelijk nieuws. Honderden vrouwen trokken de straat op om te protesteren tegen de komst van een azc in hun dorp. Opvallend was dat ook politieke figuren meeliepen, onder wie Lidewij de Vos en Mona Keijzer. Daarmee kreeg de mars niet alleen lokaal, maar ook landelijk politieke aandacht. Welke rol spelen vrouwen in de opkomende radicaal-rechtse beweging? En hoe worden thema’s als veiligheid, emancipatie en bescherming ingezet in het migratiedebat? Sinan gaat erover in gesprek met Liza Mügge, hoogleraar Politiek en Diversiteit aan de Universiteit van Amsterdam, en Devika Partiman, directeur van Stem op een Vrouw.

Op 4 mei staat Nederland twee minuten stil. Maar voor wie geldt ‘nooit meer’ eigenlijk? Volgens historicus Ilse Raaijmakers heeft 4 mei nooit één vaste betekenis gehad. Elke generatie geeft er opnieuw invulling aan en voert daar strijd over. Wat herdacht wordt, en hoe, is voortdurend in beweging. Onderzoeker Joandi Hartendorp laat zien hoe die keuzes ook in onderwijs en herinnering doorwerken. Bij de Holocaust worden daders vaak dichtbij gehaald en begrijpelijk gemaakt, terwijl het slavernijverleden juist wordt gepresenteerd als een afgesloten periode, ver weg van het heden. In beide gevallen blijft de vraag naar verantwoordelijkheid daardoor op afstand. Sinan Çankaya spreekt met Ilse Raaijmakers en Joandi Hartendorp over wie er binnen het nationale herdenkingsverhaal past, en wie daar structureel buiten valt.

In 2022 klonk het wereldwijd: vrouw, leven, vrijheid. Vier jaar later gaat het debat over Iran nauwelijks nog over de mensen op straat, maar over geopolitiek, oorlog en militaire interventie. Wie mag het verhaal van Iran vertellen? Wat gebeurt er met de stemmen die daar niet in passen? In deze aflevering van Dossier NAV onderzoekt Sinan Cankaya hoe de Iraanse stem onder druk staat. Tussen een regime dat repressie opvoert en een internationale gemeenschap die de emancipatie strijd gebruikt om publieke steun voor de invasie in Iran te krijgen. Samen met Shahin Nasiri en Nikita kijken we naar oorlog, propaganda en de rol van diaspora. Welke verhalen halen de talkshows? Wie wordt gehoord en wie verdwijnt uit beeld?

Journalisten, activisten en wetenschappers krijgen steeds vaker te maken met juridische druk. Met kostbare en langdurige rechtszaken proberen machtige partijen kritische publicaties af te schrikken en uit te putten. In Dossier N.A.V. onderzoekt Sinan Çankaya wat dit betekent voor persvrijheid en het publieke debat. Onderzoeksjournalist, eindredacteur Roelof Bosma (Zembla) en Jasmijn de Zeeuw van Free Press Unlimited duiden hoe SLAPP‑zaken journalisten, freelancers en bronnen raken en hoe dit leidt tot zelfcensuur en verhalen die nooit het publiek bereiken.

Gemeenten gebruiken AI om buurten en jongeren preventief als risico te bestempelen. Europa versoepelt intussen de AI‑wet en schuift het toezicht deels door naar gemeenten en bedrijven zelf. ‘Veiligheid voor wie?’ vraagt Nadia Benaissa zich af. Zij is jurist en beleidsadviseur bij Bits of Freedom en ziet hoe algoritmes bestaande ongelijkheid en discriminatie kunnen versterken zonder onafhankelijke controle. Sinan Çankaya spreekt ook met Yassine Radi Hemdi, ervaringsdeskundige en jongerenwerker, over wat het betekent om als jongere of buurt een label te krijgen waar je nauwelijks aan ontsnapt. NAV vroeg de gemeente Heerlen om toelichting op het gebruik van AI‑systemen. De gemeente heeft daarop niet inhoudelijk gereageerd.

Volgens Jan de Vries is dakloosheid geen natuurverschijnsel, maar het resultaat van politieke keuzes. Het kan worden opgelost, mits er lef is om structurele maatregelen te nemen. Toch blijft het beleid vasthouden aan misvattingen: dakloosheid wordt in Nederland vaak gezien als een kwestie van persoonlijke schuld – iemand zou verkeerde keuzes hebben gemaakt of kampen met zware zorgproblemen. Dat beeld is diep verankerd in beleid, zoals de ‘woonladder’, waarbij je eerst opvang moet doorlopen en bewijzen dat je een woning verdient.   In Dordrecht start in 2026 een experiment dat dakloze mensen direct aan een woning helpt, geïnspireerd door het bewezen succesvolle Housing First-model. Ondertussen worden moeders met kinderen soms geïntimideerd bij loketten en dreigt uithuisplaatsing als straf voor dakloosheid – een praktijk die in strijd is met kinderrechten.   Sinan Çankaya spreekt met ervaringsdeskundige Corine de Graaf, Jan de Vries van Straat Consulaat en Mirjam van den Hoek over verborgen dakloosheid, stigma’s en de vraag: wat is er nodig om het doel van nul daklozen in 2030 wél te halen?

Een theatervoorstelling brengt agenten en activisten samen om te praten over racisme en politiegeweld. Voor politieagent Dennis was het lifechanging, maar critici zoals Jair waarschuwen: door te focussen op het individu blijven structurele problemen buiten beeld. Hoe gaat een organisatie met een geweldsmonopolie om met macht? En waarom blijven regels rond tasers in strijd met mensenrechten? Sinan Çankaya spreekt met Adelheid Roosen, politieagent Dennis, Zaïre Krieger en Jair Schalkwijk.

Moslimdiscriminatie is hardnekkig en wordt steeds normaler gevonden, blijkt uit meerdere onderzoeken. Maar gemeente Eindhoven heeft, net zoal veel andere gemeenten in het land, nog geen beleid om dit tegen te gaan. En de Tweede Kamer weigerde een belangrijk onderzoek over dit thema te bespreken. Ondertussen raken moslims onderzoeksmoe en blijven incidenten zich opstapelen.   Sinan Çankaya spreekt met Samir Toub, Saïda Derrazi en Stefanie Sprong.

Ondanks vele beloftes van de gemeente, lukt het in Maastricht maar niet om nieuwe standplaatsen voor woonwagenbewoners te creëren. Is dit overmacht, of wordt hier bewust een beschermde cultuur vernietigd? Sinan Çankaya gaat in gesprek met Willem Schneider, Johan Pas en Folkert de Vries. Met een reportage van Nawa Sira van Sluijs bij Grada Damen.

Protesten tegen de komst van een AZC halen bijna wekelijks het nieuws, maar minder vaak hoor je van een manifestatie vóór de komst ervan. In Aalten vond die wel plaats. De bevolking lijkt er verdeeld. Hoe open je nu een AZC zonder boosheid en angst? Met een reportage van Nawa Sira van Sluijs bij Thuis in Oss, met Angelo Schuurmans. Met Karin Geuijen, Petra Hoezen en Gerrit Migchelbrink.

Bewoners van de Molukse wijk in Vaassen zijn bang dat het over twintig jaar geen Molukse wijk meer is. De gemeente is onvermurwbaar en wil Molukkers geen voorrang geven bij de toewijzing van huizen. Op de achtergrond ettert de wond van een militaire inval in 1976. Met Ais Leuhery, Pieter Siwabessij en Fridus Stijlen.  Nawa Sira van Sluijs spreekt Noël Silalahi in Helmond, waar voor een ander beleid wordt gekozen.

In de journalistieke podcast Dossier NAV, spreekt schrijver en antropoloog Sinan Cankaya elke week met direct betrokkenen en experts over onderbelichte maatschappelijke kwesties. Niet vanuit een podcaststudio, maar daar waar het verhaal plaatsvindt.